Гректің мифологиясындағы құдайлар тізімі

Кіріспе

Грек мифологиясындағы құдайлар тізімі

Грек мифологиясында Титандар (οἱ Τῑτᾶνες, hoi Tītânes, ὁ Τῑτᾱ́ν, ήν, ho Tītân) олимпиялық құдайлардан бұрынғы құдайлар болған. Гесиодтың «Теогониясына» сәйкес, олар алғашқы ата-аналары Уранның (Аспан) және Гайяның (Жер) он екі баласы еді, оның ішінде алты ер Титан – Океан, Кой, Крий, Гиперион, Япет және Крон, алты әйел Титан, Титанидтер (αἱ Τῑτᾱνῐ́δες, hai Tītānídes) немесе Титанисттер – Фея, Рея, Фемида, Мнемосина, Фиба және Тефия. Крон өзінің үлкен әпкесі Реямен одақ құрып, одан Олимпия құдайларының бірінші буыны туды: алты бауырлас – Зевс, Аид, Посейдон, Гестия, Деметра және Гера. Титанның кейбір ұрпақтары, мысалы, Прометей, Атлант, Гелиос және Лето да кейде Титан деп аталады. Титандар – бұрынғы құдайлар, яғни Олимпиялықтардан бұрынғы құдайлар буыны. Олар грек мифологиясындағы билік үшін күрестің бір бөлігі ретінде құлатылды, онда Крон әкесі Ураннан билікті тартып алып, Титан достарымен бірге ғаламды биледі, бірақ кейін жеңіліп, он жылдық соғыс, «Титаномахия» (ἡ Τῑτᾱνομᾰχῐ́ᾱ Τῑτᾱνομαχίᾱ hē Tītānomakhíā) арқылы Зевс пен Олимпиялықтар құдайлардың билеуші пантеонымен ауыстырылды. Осы соғыстың нәтижесінде жеңілген Титандар жоғарғы әлемнен қуылды және Тартарда күзетпен қамауға алынды, бірақ кейбіреулеріне бостандыққа шығуға рұқсат берілді.

Гесиодтың шежіресі

Гесиодтың айтуынша, Уран мен Гайяның титан ұрпақтары Океан, Кой, Крий, Гиперион, Япет, Тея, Рея, Темида, Мнемосина, Фиби, Тетис және Кронос болды. Титан ағайындыларының сегізі бір-бірімен үйленді: Океан мен Тетис, Кой мен Фиби, Гиперион мен Тея, Кронос пен Рея. Титанның басқа екі ағасы туыстарынан тыс үйленді. Япет өзінің немересі Клименен, Океан мен Тетистің қызымен, ал Крий өз жарты қарындасы Эврибиямен, Гайя мен Понттың қызымен үйленді. Титанның қалған екі қарындасы, Темида мен Мнемосина, немере інісі Зевстің әйелдері болды. Океан мен Тетистен үш мың өзен құдайы және үш мың Океанида нимфалары пайда болды. Кой мен Фибиден Зевстің тағы бір әйелі Лето мен Астерия туды. Крий мен Эврибиядан Астрай, Паллас және Перс туды. Гиперион мен Теядан аспан денелерінің бейнелері – Гелиос (Күн), Селена (Ай) және Эос (Таң) пайда болды. Япет пен Климениден Атлас, Меноэтий, Прометей және Эпиметей туды. Кронос пен Реядан Олимпиада құдайлары: Гестия, Деметра, Гера, Хадес, Посейдон және Зевс туды. Зевс арқылы Темида үш Хора (Сағаттар), үш Мойра (Тағдырлар) және Мнемосина тоғыз Музаны туды. Титан Океан мен Тетис, Кронос пен Рея, Темида және Мнемосинаның ұрпақтары (яғни өзен құдайлары, Океанидтар, Олимпиада құдайлары, Хоралар, Мойралар және Музалар) әдетте титан деп есептелмейді, ал басқа титанның ұрпақтары, атап айтқанда: Лето, Гелиос, Атлас және Прометей, кейде титан деп аталады.

Вариациялар

Илиаданың "Зевстің алдауы" деп аталатын бөліміндегі үзінділер Гомердің Океан мен Тетистің (Гесиодтағыдай Уран мен Гайяның орнына) Титандардың ата-анасы болған дәстүрді білгенін көрсетеді. Гомер екі рет Гераның осы жұпты "Океан, құдайлар одан тарады, және анасы Тетис" деп сипаттағанын айтады, ал сол үзіндіде Гипнос Океанды "олардың бәрі одан тарады" деп сипаттайды. Платон "Тимей" еңбегінде (мүмкін, Орфикалық) шежіре келтіреді, бұл Гомер мен Гесиод арасындағы осы айқын қарама-қайшылықты татуластыруға жасалған әрекет болуы мүмкін. Онда Уран мен Гайя Океан мен Тетистің ата-анасы, ал Океан мен Тетис Кронос пен Реяның ата-анасы ретінде "олармен бірге барлықтары" және Форкис ретінде көрсетіледі. Платон "Кратил" еңбегінде Орфейдің Океан мен Тетистің "алғаш үйленгендер" екенін айтқанын келтіреді, бұл Океан мен Тетистің Уран мен Гайя емес, алғашқы ата-аналары болған Орфикалық теогонияны көрсетеді. Гесиодтың он екі Титанына мифограф Аполлодор он үшінші Титанды, Зевстен туған Афродитаның анасы Дионені қосады. Платонның Форкисті Титан ретінде, ал Аполлодордың Дионені қосуы Орфикалық дәстүрді көрсетеді, онда канондық он екі Титан Гесиодтың он екісінен тұрады, Форкис пен Диона Океан мен Тетистің орнын басады. Рим мифографы Гигин өзінің шатасқан шежіресінде Эфирдің (Жоғарғы аспан) және Жердің (Гайя), Океанның, Темистің, Тартардың және Понттың ұрпақтары ретінде тізімдегеннен кейін, "Титандар" деп тізімдейді, содан кейін Гесиодтың жүз қолды екеуі: Бриарей және Гигес, Гесиодтың үш Циклопының бірі: Стереп, содан кейін Атлас, Гиперион және Полус, Сатурн [Кронос], Опс [Рея], Монета, Диона және үш Эриния: Алекто, Мегаэра және Тизифона тізімі жалғасады. Географ Паусаний Аркадиялық Деспойнаны өсірген деп саналатын Титан Анитостың қару-жарақ киген бейнесін көргенін айтады.

Бұрынғы құдайлар

Титандар тобы Олимпиадаға дейінгі тәртіпті білдіреді. Гесиод Титандарға қатысты «бұрынғы құдайлар» (theoi proteroi) деген сөздерді қолданады. Олар – қуылған құдайлар, енді жоғарғы әлемнің бір бөлігі емес. Олар Тартар жер астында мекендеген құдайлар еді, сондықтан оларды «жер асты құдайлары» деп санаған болуы мүмкін, олар аспан құдайлары – олимпиялықтарға қарсы және олардың антоними болды. Гесиод Титандарды «жерден туған» (хтондық) деп атады, ал Гомердің Аполлонға арналған гимнінде Гера Титандарға «жер астында тұратын» деп дұға етеді, оларды Зевске қарсы көмекке шақырып, олар хтондық рухтар болғандай естіртеді. Сол сияқты, «Илиада» да Гера Стикс жер асты өзенінің жанынан ант бергенде, «Тартардың астындағы барлық құдайларды, Титан деп аталатын» куәгер ретінде шақырады. Олар ежелгі құдайлар еді, бірақ бұрынғыдай, Грекиядағы жергілікті тайпаның құдайлары емес, олардың құдайлары грек басқыншыларымен ығыстырылған. Керісінше, олар құдайлар тобы еді, олардың мифологиясы, кем дегенде, Таяу Шығыстан алынған сияқты (төмендегі «Таяу Шығыстың шығу тегі» бөлімін қараңыз). Осы импортталған құдайлар олимпиялық құдайларға контекст берді және олардың шығуын түсіндірді, грек олимпиялықтары қалай ғаламдағы жоғары мәртебеге ие болғанын көрсетті. Титандар – бұрынғы буын, құдайлардың отбасы, оларды олимпиялықтар құлатып, жоғарғы әлемнен қуды, грек құдайларының пантеонына ие болу үшін. Гесиодтың пікірінше, он екі олимпиялық құдайға сай болу үшін, он екі Титан болды: алты ер және алты әйел, Гесиодтың кейбір есімдері, мүмкін, қажетті санды алу үшін поэтикалық ойлап табулар болды. Гесиодтың «Теогониясында» Кронос болмаса, Титандар Уранды құлатуға қатыспайды, олардың бірлескен әрекеттері туралы біз тек Титаномахияда, яғни олимпиялықтармен болған соғыста ғана естиміз. Топ ретінде олар дәстүрлі грек мифологиясында ешқандай рөл атқармайды, сондай-ақ грек культінде де ешқандай рөл атқармайды. Жеке тұлғалар ретінде Титандардың көптегендерінің жеке есімдері жоқ. Кроносқа қоса, Гомер есіммен атаған тағы бір Титан – Япет. Кейбір Титандар тек генеалогиялық функция атқарады, маңызды ұрпақтар үшін ата-аналарды қамтамасыз етеді: Коей мен Фиби – Летоның ата-анасы, Зевс арқылы олимпиялық Аполлон мен Артемиданың анасы; Гиперион мен Тея – Гелиос, Селена және Эос ата-анасы; Япет – Атлас пен Прометейдің әкесі; ал Криус – үш ұлының әкесі: Астрай, Паллас және Персей, олардың барлығы тек Анемой (желдер), Нике (Жеңіс) және Геката сияқты маңызды тұлғалардың әкесі болу үшін ғана бар сияқты.

The Titans, as a group, represent a pre Olympian order. Hesiod uses the expression "the former gods" (theoi proteroi) in reference to the Titans. They were the banished gods, who were no longer part of the upper world. Rather they were the gods who dwelt underground in Tartarus, and as such, they may have been thought of as "gods of the underworld", who were the antithesis of, and in opposition to, the Olympians, the gods of the heavens. Hesiod called the Titans "earth born" (chthonic), and in the Homeric Hymn to Apollo, Hera prays to the Titans "who dwell beneath the earth", calling on them to aid her against Zeus, just as if they were chthonic spirits. In a similar fashion, in the Iliad, Hera, upon swearing an oath by the underworld river Styx, "invoked by name all the gods below Tartarus, that are called Titans" as witnesses. They were the older gods, but not, apparently, as was once thought, the old gods of an indigenous group in Greece, historically displaced by the new gods of Greek invaders. Rather, they were a group of gods, whose mythology at least, seems to have been borrowed from the Near East (see "Near East origins," below). These imported gods gave context and provided a backstory for the Olympian gods, explaining where these Greek Olympian gods had come from, and how they had come to occupy their position of supremacy in the cosmos. The Titans were the previous generation, and family of gods, whom the Olympians had to overthrow, and banish from the upper world, in order to become the ruling pantheon of Greek gods. For Hesiod, possibly in order to match the twelve Olympian gods, there were twelve Titans: six males and six females, with some of Hesiod's names perhaps being mere poetic inventions, so as to arrive at the right number. In Hesiod's Theogony, apart from Cronus, the Titans play no part at all in the overthrow of Uranus, and we only hear of their collective action in the Titanomachy, their war with the Olympians. As a group, they have no further role in conventional Greek myth, nor do they play any part in Greek cult. As individuals, few of the Titans have any separate identity. Aside from Cronus, the only other figure Homer mentions by name as being a Titan is Iapetus. Some Titans seem only to serve a genealogical function, providing parents for more important offspring: Coeus and Phoebe as the parents of Leto, the mother, by Zeus, of the Olympians Apollo and Artemis; Hyperion and Theia as the parents of Helios, Selene and Eos; Iapetus as the father of Atlas and Prometheus; and Crius as the father of three sons Astraeus, Pallas, and Perses, who themselves seem only to exist to provide fathers for more important figures such as the Anemoi (Winds), Nike (Victory), and Hecate.

Төңкерілген

Титандар грек мифологиясының маңызды бөлігі – мұрагерлік мифінде маңызды рөл атқарады. Бұл мифте Титан Кронос, Титандардың ең кішісі, Уранды қалай құлатқаны, ал одан кейін Зевс, он жылдық, жаңа құдайларды ескі құдайларға қарсы қойған және жеңіске жеткен ұлы соғыс – Титаномахия ("Титан соғысы") арқылы Кронос пен оның серіктерін қалай құлатқаны және ақырында ғаламның соңғы және тұрақты билеушісі ретінде қалай орнатылғаны баяндалған.

Гесиод

Гесиодтың "Теогониясында" берілген мифтің стандартты нұсқасына сәйкес, Уран бастапқыда Гаямен он сегіз бала тудырды: он екі Титан, үш Циклоп және үш Геккатонхейр (Жүз қолды), бірақ оларды жек көріп, Гаяның ішінде бір жерге тығып қойды. Ашу мен қайғыға толы Гая алмас тұғырдан орақ жасап, балаларын әкесін жазалауға үндіді. Тек ұлы Кронос ғана келісті. Сондықтан Гая Кроносты "құпияға" жасырып, оған алмас орақ берді, ал Уран Гаямен жақындасқанда, Кронос қолын созып, әкесін кемсіртті. Бұл Титанның дүниеге келуіне және Кроностың ғаламды билеуге ие болуына мүмкіндік берді, Титан оның бағыныштылары болды. Крон, Ураннан ғаламды басқаруды қолға алғаннан кейін, өзінің билігін сақтап қалуды қалады. Уран мен Гая Кроносқа оның өз балаларының бірі оны тақтан түбіретінін болжады, сондықтан Кронос Реяға үйленгенде, ол оның туған әр баласын жұтып қойды. Ол алғашқы бесін осылай істеді: Гестия, Деметр, Гера, Гадес, Посейдон (осы ретпен), Реяның үлкен қайғысына орай. Бірақ Рея Зевске жүкті болғанда, ата-анасы Гая мен Ураннан Зевсті құтқаруға көмектесуін жалбарынып өтінді. Сондықтан олар Реяны Критідегі Ликтусқа Зевсті дүниеге әкелуге жіберді, ал Гая жаңа туған Зевсті Айгейон тауының астындағы үңгірдің тереңіне тығып, өсірді. Осы уақытта Рея Кроносқа нәресте киіміне оралған үлкен тас сыйлады, ол Реяның тағы бір баласы деп ойлап, жұтып қойды. Зевс есейген соң, Гаяның белгісіз хитролықтарын пайдаланып, Кроносты қалған бес баласын құстырды. Зевс кейін өзінің туыстарын, Циклоптарды (әлі де жер астында тұтқындалған, Оран оларды тұтқындаған Жүз қолдымен бірге) босатып, олар Зевске оның күшті қаруын, Гая жасырған найзағайды сыйлады. Осыдан кейін ғаламды иелену үшін "Титаномахия" деп аталатын ұлы соғыс басталды. Титандар Отрис тауынан, ал Олимпиадалықтар Олимп тауынан шайқасты. Сол ұлы соғыстың оныншы жылында Гаяның кеңесімен Зевс Жүз қолдыларды босатып, олар Титандарға қарсы соғысқа қосылып, Зевске жеңіске жетуге көмектесті. Зевс Титандарға найзағайдың күшін жөнелтті, оларды жеңіп, Тартарға тастады, ал Жүз қолдылар олардың күзетшілері болды.

According to the standard version of the succession myth, given in Hesiod's Theogony, Uranus initially produced eighteen children with Gaia: the twelve Titans, the three Cyclopes, and the three Hecatoncheires (Hundred Handers), but hating them, he hid them away somewhere inside Gaia. Angry and in distress, Gaia fashioned a sickle made of adamant and urged her children to punish their father. Only her son Cronus was willing. So Gaia hid Cronus in "ambush", gave him an adamantine sickle, and when Uranus came to lie with Gaia, Cronus reached out and castrated his father. This enabled the Titans to be born and Cronus to assume supreme command of the cosmos, with the Titans as his subordinates. Cronus, having now taken over control of the cosmos from Uranus, wanted to ensure that he maintained control. Uranus and Gaia had prophesied to Cronus that one of Cronus' own children would overthrow him, so when Cronus married Rhea, he made sure to swallow each of the children she birthed. This he did with the first five: Hestia, Demeter, Hera, Hades, Poseidon (in that order), to Rhea's great sorrow. However, when Rhea was pregnant with Zeus, Rhea begged her parents Gaia and Uranus to help her save Zeus. So they sent Rhea to Lyctus on Crete to bear Zeus, and Gaia took the newborn Zeus to raise, hiding him deep in a cave beneath Mount Aigaion. Meanwhile, Rhea gave Cronus a huge stone wrapped in baby's clothes which he swallowed thinking that it was another of Rhea's children. Zeus, now grown, forced Cronus (using some unspecified trickery of Gaia) to disgorge his other five children. Zeus then released his uncles the Cyclopes (apparently still imprisoned beneath the earth, along with the Hundred Handers, where Uranus had originally confined them) who then provide Zeus with his great weapon, the thunderbolt, which had been hidden by Gaia. A great war was begun, the Titanomachy, for control of the cosmos. The Titans fought from Mount Othrys, while the Olympians fought from Mount Olympus. In the tenth year of that great war, following Gaia's counsel, Zeus released the Hundred Handers, who joined the war against the Titans, helping Zeus to gain the upper hand. Zeus cast the fury of his thunderbolt at the Titans, defeating them and throwing them into Tartarus, with the Hundred Handers as their guards.

Гомер

Гомерде Титандар және миф бойынша билікке келу туралы қысқаша айтылымдар ғана кездеседі. "Илиада" дастанында Гомер "Титан деп аталатын қасиеттілер" Тартарда мекендейді дейді. Нақтырақ айтқанда, Гомер: "Япет және Кронос Гелиос Гиперионның [Күннің] сәулесінен де, ешқандай желден де ләззат алмайды, бірақ оларды терең Тартар айналып тұрады", – дейді, сондай-ақ Зевс "Кроносты жердің астына және тынышсыз теңізге қуғынға салды" деп қосады.

Аполлодор

Мифограф Аполлодор Гесиодтың мифтік мұрагерлік туралы ұқсас баяндамасын келтіреді, бірақ бірнеше маңызды айырмашылықтары бар. Аполлодордың сөзіне қарағанда, алғашқы тринадцать Титан болған, Гесиод тізіміне Дионаны қосып, оны кеңейтті. Титандар (Гесиодтағыдай Уранның бірінші туғандары емес) үш жүз қолды және үш бір көзден кейін дүниеге келді. Уран алғашқы алты баласын түрмеге қамағанмен, Титандарды бос қалдырған көрінеді. Кронос ғана емес, Океаннан басқа барлық Титандар Уранға шабуыл жасады. Кронос Уранды кемсіткеннен кейін Титандар жүз қолды және бір көздерді босатты (Гесиодта олар түрмеде қалғандай), және Кроносты өздерінің билеушісі етіп тағайындады, ол кейін жүз қолды және бір көздерді Тартарға қайта қамады. Гесиод Зевстің бауырларын қалай босатқанын айтпаса да, Аполлодордың айтуынша, Зевске Океанның қызы Метис көмектесті, ол Кроносқа ішкен балаларын қайтаруға мәжбүрлейтін құсық дәрісін берді. Аполлодордың сөзіне қарағанда, соғыстың басталғаннан кейінгі оныншы жылында Зевс Гайядан жүз қолды және бір көздер оның одақтастары болса, жеңіске жететінін білді. Сондықтан Зевс олардың күзетшісі Кампені (Гесиодта кездеспейтін егжей-тегжейлі мәлімет) өлтіріп, оларды босатты. Циклоптар Зевске найзағайын беруден басқа (Гесиодтағыдай), Посейдонға үш тісті найзасын, ал Хадеске бас киім берді, және "осы қарулармен құдайлар Титандарды жеңіп, оларды Тартарға қамап, жүз қолдыларды олардың күзетшілері етіп тағайындады".

Гигинус

Рим мифографы Гигин өзінің "Фабула" атты еңбегінде Титаномахия туралы ерекше (немесе шатастырған) баяндама береді. Гигинустің сөзіне қарағанда, Титаномахия Юпитер мен Юнонаның (Зевс пен Гераның римдік баламалары) арасындағы жанжалдың нәтижесінде болған. Юпитердің қызғанышпен толған әйелі Юнона күйеуіне ашуланған, себебі Юпитердің Иодан (күйеуінің көптеген сүйіктілерінің бірі) туған Епаф деген ұлы болған. Осы себепті Юнона титандарды Юпитерге қарсы бүлік көтеріп, Сатурнды (Кронос) құдайлардың билігіне қайтаруға жетеледі. Юпитер Минерва (Афина), Аполлон және Диана (Артемида) көмегімен бүлікшілерді басып, титандарды (басқа да мәліметтерде айтылғандай) Тартарға тастап жіберді.

Болашақтағы босату

Гесиодтың «Теогониясы» мен Гомердің «Илиадасы» шығармаларында Кронос және басқа Титандар Тартарда мәңгілікке қамалған. Алайда, кейінірек келген дереккөздерде Кронос немесе басқа Титандардың ақырында босатылғандығы туралы басқа бір дәстүр айтылады. Пиндардың бір өлеңінде (б.з.д. 462) Атлас әлі де «аспан салмағына қарсы күресіп тұрса да, Зевс Титандарды босатыпты» делінген. Ал тағы бір өлеңінде (б.з.д. 476) Пиндар Кронос Аралдарда билік етеді дейді, ол грек батырларының өмірден кейінгі мекені: үш рет жақсылық жасағандар, жандарын барлық жамандықтан тазалағандар Зевстің жолымен Кроностың мұнарасына жетеді, онда мұхит желдері аралды шарлайды, алтын гүлдер жанып тұр, олардың кейбіреуі құрлықтағы сұлу ағаштардан, ал қалғаны судан өседі. Олар Радамантистің тура кеңесімен гүлдестелер мен гүл шоғымен қолдарын байлайды. Ұлы әке, Рияның күйеуі, барлық тақтан биік отырған Зевс, Радамантисті өзінің серігі ретінде жанында сақтайды. Эсхилдің (шамамен б.з.д. 525 – 455 жж.) «Прометей Лиомен» атты жоғалған пьесасында босатылған Титандардан құралған хор болған. Бәлкім, Пиндар мен Эсхилден бұрын да Гесиодтың «Еңбектер мен күндер» шығармасының екі папирус нұсқасында Кронос Зевс босатқандығы және Бақытты Аралға барған батырларға билік еткендігі айтылған. Бірақ Гесиодтың мәтінінің басқа нұсқаларында мұндай мәлімет жоқ, көптеген редакторлар бұл жолдар кейінірек қосылған деп санайды.

Таяу Шығыста пайда болған

Жалпы алғанда, гректердің мұрагерлік мифы Таяу Шығыстан әкелінген деп қабылданады, және осы импортталған мифпен бірге бұрынғы билік құдайларының тобы туралы әңгімелер келді, олар жеңіліп, орын ауыстырылды және гректер оларды Титан деп атады. Гесиодтың Титандар туралы баяндамасының ерекшеліктерін Хури, Хетт, Вавилон және басқа да Таяу Шығыс мәдениеттерінің әңгімелерінде көруге болады. Хетті-Хурри тексі Кумарби әні (немесе Аспандағы билік) Гесиодтан бес жүз жыл бұрын жазылған. Онда аспандағы патшалардың тізбегі – Ану (Аспан), Кумарби және дауыл құдайы Тешуб туралы айтылады, бұл Гесиодтың грек мұрагерлік мифына ұқсас көптеген параллельдерді ұсынады. Крон сияқты, Кумарби аспан құдайы Ануды кемсітіп, оның билігін иеленеді. Сондай-ақ Крон сияқты, Кумарби құдайларды жұтып қояды (сондай-ақ тас та бар ма?), олардың бірі – дауыл құдайы Тешуб, ол дауыл құдайы Зевс сияқты құдайлар соғысында Кумарби мен басқаларға қарсы жеңіске жетеді. Басқа хетт жазбаларында «бұрынғы құдайлар» (karuilies siunes) туралы айтылады, Гесиод оларды Титандар, theoi proteroi деп атағандай. Титандар сияқты, бұл хетт каруилий сиундары (көбінесе) он екіден тұрады және дауыл құдайы Тешубпен бірге жер астына қамалады, олар аша алмайтын қақпалармен түрмеге жабылады. Хурри тілінде хетттердің каруилий сиундары «жер асты құдайлары» (enna durenna) деп аталды, ал хетттер бұл құдайларды Ануннакимен, вавилондық жер асты құдайларымен теңестірді. Вавилондық поэма Енума Элиште (б.з.д. екінші мыңжылдықтың соңы немесе одан ертерек) дауыл құдайы Мардуктың жеңісі мен Ануннаки құдайларын түрмеге қамауы, Титандардың жеңілісі мен түрмеге қамалуымен салыстырылады. Месопотамиялық Ануннакимен байланысты басқа құдайлардың топтарына Өлі құдайлар (Dingiruggû), Шеттетілген құдайлар (ilāni darsūti) және Жеңілген (немесе Байланған) құдайлар (ilāni kamûti) кіреді.

Спаррагмостар

Орфикалық әдебиетте Титандар Орфизмнің орталық мифы саналатын спаррагмос, яғни Дионистің денесін бөліп-жару оқиғасында маңызды рөл атқарады, осы оқиғада оған көбінесе Загрей атағы беріледі. Қазіргі ғалымдар түрлі көне дереккөздерден жинаған мәліметтерге сүйене отырып, оқиғаны былайша реттейді. Зевс Персефонамен жылан кейпінде қатынасқа түсіп, Дионисті дүниеге келтіреді. Ол Ида тауына жеткізіледі, онда (бала Зевс сияқты) биші Куреттер оны қорғайды. Зевс Дионисті әлемнің билеушісі етіп тағайындауды жоспарлаған, бірақ қызғанышпен Гера Титандарды балаға қол жұмсауға итермелейді. Титандар беттерін гипспен ақтайды, түрлі ойыншықтармен, соның ішінде айнамен Дионистің назарын аударып, оны ұстап алып, денесін жыртып (немесе кесіп) бөліктерге бөледі. Содан кейін Титандар осы бөліктерді қайнатып, пісіріп, жартылай жейді. Бірақ Афина Дионистің жүрегін сақтап алып, Зевске Семеледен оны қайта тудыруға мүмкіндік береді.

Антропогония

Көбінесе бөлінген Дионис Загрей туралы мифтың бір бөлігі ретінде ұсынылатын нәрсе – Орфикалық антропогония, яғни адам баласының шығу тегі туралы Орфикалық түсіндірме. Бұл кең таралған пікір бойынша, олардың жасаған қылмысы үшін жаза ретінде Зевс Титандарды найзағаймен құртты, ал жойылған Титандардың қалдықтарынан адамзат пайда болды. Бұл Титандардың бастапқы күнәсі үшін адамдарға ата-бабалық кінә мұра болып келді, ал кейбір мәліметтер бойынша, бұл «адамның құдайлығы туралы Орфикалық ілімнің негізін қалады». Дегенмен, бұл элементтерді қамтитын Орфикалық дәстүрдің қашан және қаншалықты деңгейде болғаны ашық пікірталас тудырады. 2-ші ғасырдағы тарихшы және эссеист Плутарх спаррагмос пен Титандардың жазалануы арасында байланыс жасайды, бірақ антропогонияны, Орфейді немесе Орфизмді есімдерін атамайды. «Ет жеу туралы» эссесінде Плутарх «Дионистің азапталуы мен денесінің қиылуы, Титандардың оған жасаған шабуылдары, оның қанын татып көргеннен кейін оларды жазалау және найзағаймен жою туралы айтылған әңгімелер» туралы жазады. Ал 4-ші ғасырдың басындағы христиан жақтасы Арнобий және 5-ші ғасырдың грек эпикалық ақыны Ноннның айтуынша, Титандар Дионисті өлтіргені үшін Зевс оларды Тартарға қамап қояды. Спаррагмос пен антропогонияны тікелей байланыстыратын жалғыз ежелгі дерек – 6-шы ғасырдың неоплатонигі Олимпиодор. Ол Орфейдің айтуынша, Титандар Дионисті қиып, жегеннен кейін «Зевс, олардың ісіне ашуланып, найзағаймен жояды, ал олардан көтерілген будың тұнбасынан адамдар жасалған зат пайда болады» дейді. Олимпиодор одан әрі Титандар оның етін жегендіктен, біз олардың ұрпақтары ретінде Дионистің бір бөлігіміз деген қорытындыға келеді.

Қазіргі заманғы түсіндірмелері

Кейбір 19 және 20 ғасыр ғалымдары, оның ішінде Джейн Эллен Харрисон, Дионистің Титандар тарапынан мүшеленуі және желіну туралы мифтің бастамалық немесе шамандық ритуалға негізделгенін айтты. Мартин Личфилд Вест де ерте грек діни практикаларындағы шамандық бастама ритуалдарымен байланысты осы пікірді қолдайды.

Этимология

Титанның этимологиясы белгісіз. Гесиод "Теогония" кітабында екі этимология келтіріп, оны "титайно" [кернеу, күш салу] және "тисис" [құдайдың кек алуы] сөздерінен шығарып, Уран оларға Титан деген ат бергенін айтады: "олардың жасаған қорқынышты ісіне айып ретінде, себебі ол олардың күш салғанын және кешірімсіз әрекет жасағанын айтты, ал оған кек кейіннен келер еді". Бірақ қазіргі ғалымдар Гесиодтың этимологиясына күмән келтіреді. Джейн Эллен Харрисон "Титан" сөзі грекше τίτανος сөзінен шыққан, ол "ақ жер, саз немесе гипс" дегенді білдіреді, ал Титандар "ақ саз адамдар" немесе ритуалдарында ақ саз немесе гипс шаңымен жабылған адамдар болған деп санайды.

Астрономияда

Сатурн планетасы римдік құдай Кроносқа байланысты аталған. Сатурнның ең ірі серігі Титан, жалпы Титан әулетінің құрметіне, ал Сатурнның қалған серіктері жеке Титан құдайларының есімдерімен аталады, атап айтқанда Тетис, Фиби, Рея, Гиперион және Япет. Астроном Уильям Генри Пикеринг Сатурнның тағы бір серігін ашқанын мәлімдеп, оны Темис деп атады, бірақ бұл ашылу ешқашан расталмады, ал Темис есімі 24 Темис астероидына берілді. 57 Мнемосин астероиды да Титан құдайының құрметіне аталған. Ертедегі күн жүйесінде соқтығысуға қатысқан және Жердің айының пайда болуына себеп болған Тея протопланетасы болды деген гипотеза бар.