Кіріспе

АҚШ-тың Гавайи штатындағы Гонолулу қаласындағы ардагерлер зираты. Тынық мұхиты ұлттық мемориалдық зираты (көбінесе Панчбоул зираты деп аталады) – Гавайи штатының Гонолулу қаласындағы Панчбоул кратерінде орналасқан ұлттық зират. Ол АҚШ Қарулы күштерінде қызмет еткен және осы қызмет барысында қаза болған ерлер мен әйелдерді құрметтеу үшін арналған. Оны АҚШ Ардагерлер істері департаментінің Ұлттық зираттар басқармасы басқарады және ол Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген. Жыл сайын миллиондаған адам бұл зиратқа келеді, ол Гавайидегі ең танымал туристік орындардың бірі болып табылады.

Орналасуы, құрылысы және тарихы

Панчбоул кратері шамамен 75-100 мың жыл бұрын, Гонолулу кезеңіндегі екіншілік жанартаулық белсенділік кезінде қалыптасқан. Кратер бұрынғы коралл рифтерінің жарықтары арқылы ыстық лаваның шығуынан пайда болған, ол сол кезде Коолау тауларының етегіне дейін созылған. Пунчбоулдың гавайлық атауы "Пуовайна" әртүрлі аудармаларда кездеседі, бірақ ең көп тарағаны – "Құрбандық төбесі". Бұл аударма кратер тарихымен тығыз байланысты. Алғашқы белгілі қолданысы – гавайліктердің жалған құдайларға құрбандық шалып, көптеген тыйымдарды бұзғандарды өлтіретін құрбандық алаңы ретінде пайдалануы. Кейіннен, Ұлы Камехамеханың тұсында, кратер шетіне екі зеңбірек орнатылып, келген қонақтарды құттықтау және маңызды оқиғаларды белгілеу үшін қолданылды. 1880-жылдардың басында Панчбоулдың беткейіндегі жалға алынған жерлер қоныстануға ашылды, ал 1930-жылдары кратер Гавай ұлттық гвардиясының оқ ату полигоны ретінде пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай, Гонолулу портын және Перл-Харбордың оңтүстік жағасын қорғау үшін жағалау батареяларын орналастыру мақсатында кратер шетінен туннельдер қазылды. 1890-жылдардың соңында бір комитет Панчбоулды Гонолулу халқының өсіп келе жатқан санына арналған жаңа зиратқа айналдыруды ұсынды. Бірақ су көздерін ластау қаупі мен тірі қаланың үстінде өлілер қаласын құруға қарсы эмоционалдық көзқарас себепті бұл идея қабылданбады. Елу жылдан кейін Конгресс Гонолулудағы ұлттық зират құруға шағын қаржы бөлді, екі талаппен: орналасқан жері Соғыс министрлігіне қанағаттануы керек және жер сатып алудың орнына сыйға берілуі керек. 1943 жылы Гавайи губернаторы осы мақсат үшін Панчбоулды ұсынды. Алайда, 50 000 доллар жеткіліксіз болды, сондықтан жоба Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінге шегерілді. 1947 жылы Конгресс және ардагерлер ұйымдары әскерилерге Гуам аралындағы екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан мыңдаған әскерилердің мәйіттерін мәңгілік жерлеу үшін Гавайиде тұрақты жерлеу орнын табуға үлкен қысым жасады. Содан кейін армия Пунчбоул зиратын салуды жоспарлай бастады. 1948 жылдың ақпан айында Конгресс қаржыландыруды мақұлдады және ұлттық зираттың құрылысы басталды. Зират 1949 жылдың 2 қыркүйегінде ашылғаннан бері шамамен 53 000 екінші дүниежүзілік соғыс, Корея соғысы және Вьетнам соғысы ардагерлері мен олардың отбасы мүшелері жерленген. Қазіргі таңда зират негізгі түрде жер астындағы қорымдарға кремацияланған сүйектерді қабылдайды; бірақ онда жерленгендердің отбасы мүшелерінің мәйіттері де жерленуі мүмкін. Жақында қайтыс болғандарға арналған зират ашылғанға дейін Тынық мұхиты аймағындағы жерлерден – Гуам, Уэйк аралы және жапондық тұтқындар лагерлерінен – әскерилердің мәйіттері соңғы жерлеу үшін Гавайиге жеткізілді. Алғашқы жерлеу 1949 жылдың 4 қаңтарында жасалды. Зират 1949 жылдың 19 шілдесінде бес қаза тапқан әскериге арналған рәсімдермен ашылды: белгісіз әскери қызметші, екі теңіз жаяу әскері, армия лейтенанты және танымал азаматтық соғыс тілшісі Эрни Пайл. Бастапқыда Ұлттық мемориалдық зираттағы қабірлер ақ ағаштан жасалған айқыштармен және Дәуіт жұлдыздарымен белгіленді, бұл V J күнінің төрт жылдығына арналған салтанатты шараға дайындық болды. Ақырында, екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан 13 000-нан астам сарбаз бен теңізші Панчбоулда мәңгілікке қалды. Армияның қабір белгілері уақытша екенін халыққа түсіндіруге күш салғанына қарамастан, 1951 жылы оларды тұрақты жалпақ гранит белгілері алмастырғанда наразылық туды. 1956 жылы Ардагерлер күнінде Schulmerich Carillons, Inc. компаниясы жасаған жаңа 25 қоңыраулы карлион ашылды. Бұл карлион "Коронация" деп аталды және оны Тынық мұхиты соғысы мемориалдық комиссиясы мен жеке салымдар қаржыландырды. Артур Годфри қаржы жинауға көмектесті. Ұлттық мемориалдық зират – екі жүз жылдық құрмет медалімен марапатталған ескерткіштерді орнатуға алғашқы болып құрылған зират. 1976 жылдың 11 мамырында медаль алғандардың қабірлеріне барлығы 23 медаль қойылды, олардың біреуі ғана соғыста қаза тапты. 2001 жылдың тамызында Перл-Харборға шабуыл кезінде қаза тапқандардың қабірлеріндегі 70 "Белгісіз" белгісі, олар осы кемеде қаза тапқан деген анықтамадан кейін "Аризона" деген жазуы бар белгілермен ауыстырылды. Бұған қоса, бұрын "Белгісіз" деп белгіленген 175 адамның қабірінің орналасқан жерін анықтаған жаңа мәліметтер 2002 жылдың қазан айында жаңа белгілер орнатуға себеп болды. Ұлттық мемориалдық зиратта Америка ардагерлерін құрметтейтін әртүрлі ұйымдар мен үкіметтерден келген естелік белгілерімен көмкерілген "Естелік жол" бар. 2012 жылғы мәліметтерге сәйкес, жол бойында 60 естелік тас (қола тақталары бар) орналасқан. Ұлттық мемориалдық зиратта қосымша естеліктер де бар – көбінесе 20 ғасыр соғыстарында қаза тапқан сарбаздарды, соның ішінде Перл-Харборда қаза тапқандарды еске түсіретін естеліктер.

Жаңартулар мен жақсартулар

2015 жылы Конгресс зиратты жақсарту, күтіп ұстау және кеңейту үшін 25 миллион доллар қаржы бөлді. Мақсат – зиратты туристер мен жергілікті тұрғындар үшін де, сондай-ақ әскери қызметшілер мен офицерлер үшін де қызығушылық тудырарлық ету еді. Бұл ұлттық зираттың жобалау-құрылыс жобасы ішкі және сыртқы жағынан көптеген жақсартуларды қамтыды, оның ішінде Ескерткіш қабырғасының құрылысы, зират ішіндегі 1-5 алаңдардағы колумбарий қақпақтарын ауыстыру, қолданыстағы Әкімшілік және Ақпараттық орталық ғимаратын бұзу, 6860 колумбарийлік орындықтан тұратын 13-ші колумбарий алаңын салу, қолданыстағы жолдарды жөндеу және қолданыстағы көрсеткіштерді жаңалау, одан кейін аумақты жиһаздандыру, көгалдандыру, суару жүйесін орнату, инженерлік желілерді жүргізу және АҚШ Жасыл құрылыс кеңесінің LEED күміс стандартына қол жеткізу. Жобаны Ардагерлер істері департаменті 25 100 445 доллар сомаға Nan Inc компаниясына тапсырды. Қазіргі уақытта зиратта қосымша колумбарий орындарын салу үшін ауқымды құрылыс жұмыстары жүргізілуде.

Ұлттық парк қызметі және Ұлттық мемориалдық зират

Азамат соғысы кезінде АҚШ үкіметі қаза тапқан одақтық сарбаздардың қабірлерінің қасиеттілігі үшін алаңдап, 1862 жылдың 3 сәуірінде №33 жалпы бұйрық шығарды, ол одақтық сарбаздардың қабір орындарына федералдық қорғау беруге бағытталды. 1862 жылдың 17 шілдесінде қабылданған акті Президентке ел қызметінде қаза тапқан сарбаздар үшін ұлттық зират ретінде пайдалануға қабір алаңдарын сатып алуға және оларды қауіпсіз қоршауға өкілеттік берді. Құрбан болған батырлардың жерлерін одан әрі қорғау үшін Конгресс 1866 жылдың 13 сәуірінде «Қайта жерлеу бағдарламасын» бекітті, онда Соғыс министріне АҚШ сарбаздарының қабірлерін сақтау және оларды лайықты жерлеу үшін қолайлы жерлерді қамтамасыз ету үшін дереу шаралар қабылдауға уәкілеттік берілді, сондай-ақ қабірлерді қоршауға және құрметті өлгендердің тынығу орындары мәңгілікке қасиетті сақталуын қамтамасыз етуге міндеттелді. 1867 жылдың 22 ақпанында «Ұлттық зираттарды құру және қорғау туралы акт» қабылданды. Бұған қоса, Йосемит және Йеллоустоун актілері (1889, 90), Лейси актісі (1900), Ескіліктер туралы акт (1906) және Организациялық акт (1916) қабылданды, бұл Президент Вудро Вильсонның 1916 жылдың 25 тамызында Ұлттық саябақтар қызметін құру туралы актіге қол қоюына әкелді, ол Ішкі істер министрлігінің құрамындағы жаңа федералдық мекеме болды және бұрынғы актілермен қорғалған барлық жерлерді қамтыды. Ұлттық саябақтар қызметі 1972 жылдан бері ұлттық зираттарды басқарып келеді және барлығы 1933 жылдың 28 шілдесіндегі №6228 атқарушы бұйрық бойынша Соғыс министрлігінен Ішкі істер министрлігіне берілді.

"Сөңбілік операциясы" және "Панчбоул" қорымы

1950 жылы кері шегінгеннен кейін, қаза тапқан сарбаздар мен теңіз жаяу әскерлері Солтүстік Кореяның Хуннам қаласының жанындағы уақытша әскери зиратқа жерленді. 1954 жылдың шілдесінен қарашасына дейін өткен "Даңқ" операциясы барысында екі тараптың қаза тапқандары алмастырылды; 4,167 АҚШ сарбазының/теңізшілерінің қалдықтары 13,528 Солтүстік Кореялық/қытайлық қаза тапқандармен ауыстырылды. Бұған қоса, Біріккен Ұлттар Ұйымының әскери тұтқын лагерьлерінде қайтыс болған 546 азамат Оңтүстік Корея үкіметіне тапсырылды. "Даңқ" операциясы аяқталғаннан кейін 416 Корея соғысының "белгісіз" сарбаздары Панчбоул зиратына жерленді. Бір мәлімет бойынша, "Даңқ" операциясы кезінде қытайлықтар мен солтүстік кореялықтардан 1,394 есім жіберілді (олардың 858-і дұрыс екені расталды); қайтарылған 4,167 қалдықтан 4,219 адамның сүйектері табылды, олардың 2,944-і американдықтар, олардың барлығы 416-дан басқасы аты-жөнімен анықталды. 239 Корея соғысының тағдыры белгісіз жоғалғандарының арасында: 186-сы Панчбоулмен байланысты емес белгісіздер (176-сы анықталды, ал қалған 10 жағдайдың төртеуі азиялық тегі бар американдықтар емес; біреуі британдық; үшеуі анықталды және екі жағдай расталмады). Корея соғысы басталғанына 57 жыл өткен соң, "Панчбоулдың белгісіздері" деп аталатын екі сарбаздың қалдықтары 1-ші теңізшілер дивизиясынан табылған. Бірі - ПФК Дональд Моррис Уокер, 1-ші теңізшілер дивизиясының 1-ші қызметтік батальонының қолдау ротасы, ол 1950 жылдың 7 желтоқсанында қаза тапты, ал екіншісі - Pfc Карл Уэст, 1-ші теңізшілер дивизиясының 7-ші полкінің 1-ші батальонының қару-жарақ ротасы, ол 1950 жылдың 10 желтоқсанында қаза тапты. 2011 жылы "Панчбоул зиратынан" "Даңқ" операциясынан беймәлім USAF ұшқышының қалдықтары анықталды; "Даңқ" операциясынан тұтқынның қалдықтары да 2011 жылы анықталды. 1990-1994 жылдары Солтүстік Корея 208 жиынтық қалдықтарды қазып шығарды және тапсырды – олардың арасында 200-400 АҚШ әскери қызметшілерінің қалдықтары болуы мүмкін, бірақ қалдықтардың араласуына байланысты оларды анықтау қиын болды. 2011 жылы оның қалдықтары анықталды. 1996-2006 жылдары Қытай шекарасына жақын жерден 220 қалдық табылды. 2008 жылы барлығы 63 адам анықталды (26 Екінші дүниежүзілік соғыстан; 19 Кореядан; 18 Вьетнамнан) (Анықталғандардың арасында: 2008 жылғы қаңтарда Мичиган штатының сарбазының қалдықтары. 2008 жылғы наурызда Индиана штатының және Огайо штатының сарбаздарының қалдықтары анықталды). 2008 жылғы 24 маусымдағы хабарламаға сәйкес, "Панчбоул зиратынан" қазылған 10 Корея соғысының қалдықтарының 6-сы анықталды. 2009 жылғы қаңтар-сәуір аралығында жалпы он екі белгісіз сарбаз анықталды – үшеуі Екінші дүниежүзілік соғыстан, сегізі Корея соғысынан, біреуі Вьетнам соғысынан. 2011 жылы 2000 жылы қайтарылған қалдықтар анықталды.

Америкадағы гүлдестелер Пунчбоул қорымында

2022 жылдың 17 желтоқсанында сағат 12:00-де Әйелдер теңізшілері қауымдастығының HI 2 Вахин Коа бөлімшесі Тынық мұхит аймағындағы ұлттық мемориалдық зиратта (Панчбоул) еліміздің қаза тапқан батырларының қабірлеріне естелік шүберектерін (ленталарын) қойып, ардагерлерімізді еске алып, құрметтеуге көмектеседі. WMA HI 2 Вахин Коа бөлімшесі жыл сайын осы шараны демеушілік етіп, мүмкіндігінше көп қаза тапқан батырларды еске алу үшін естелік шүберектерін (ленталарын) ұйымдастырып, және Естелік күні еріктілерді тартады. Wreaths Across America арқылы қайырымдылық жасауға болады, осы арқылы шүберектерге (ленталарға) демеушілік етуге болады.

Танымал мәдениетте

Ағаш мүсіні 1970 жылдардағы "Hawaii Five O" телесериалының бастапқы титрлерінде де, оның 2010 жылғы жаңа нұсқасында да көрсетіледі. Жаңа нұсқада да бірнеше рет зиратта түсірілімдер жүргізілді – бас кейіпкер Стив МакГарретттің әкесі Джон МакГарретт Вьетнам соғысының қатысушысы және сол жерге жерленген.