Кіріспе

Грек мифологиясындағы құдай – Титан

Грек мифологиясында Атлас (/æ//t//l//ə//s/; , Áтлас) – Титаномахиядан кейін аспанды немесе көкті мәңгілікке ұстауға сотталған Титан. Атлас гректердің ең ұлы екі батыры – Геракл (Рим мифологиясында Геркулес) және Персей туралы аңыздарда да маңызды рөл атқарады. Ежелгі грек ақыны Гесиодтың сөзіне сүйенсек, Атлас жердің ең батыс шетінде тұрған. Ол философия, математика және астрономия салаларында білгір болған. Көне заманда оған алғашқы аспан сферасын ойлап табу еңбегі жатқызылған. Кейбір мәтіндерде тіпті астрономияның өзін оның таба алғаны айтылады. Оның көптеген балалары болған, олардың көпшілігі қыздар еді: Гесперидтер, Гиадалар, Плеядалар және Огигия аралында мекен еткен нимфа Калипсо.

Этимология

Атлас есімінің этимологиясы белгісіз. Вергилий грек атауларының этимологиясын оларды түсіндіретін сөздермен біріктіру арқылы аударудан ләззат алды: Атлас үшін ол durus, "қатты, төзімді" деген сөзді қолданды, бұл Джордж Доигке Вергилий грек тіліндегі τλῆναι "төзу" деген сөзді білгенін ұқтырды; Доиг Вергилийдің Страбонның осы таудың Солтүстік Африкадағы жергілікті аты Дурис екенін білгенін айту мүмкіндігін де келтіреді. Атлас таулары берберлер қоныстанған аймақта орналасқандықтан, бұл атау бербер тілдерінің бірінен, әсіресе ádrār "тау" деген сөзден алынған болуы мүмкін. Дәстүрлі тарихи лингвистер ежелгі грек сөзі Ἄτλας (жатыс септігі: Ἄτλαντος) копулативті α және прото-үнді-еуропалық түбір 'ұстау, қолдау' (содан кейін τλῆναι) арқылы құралған, кейін nt түбіріне айналған деп санайды. Алайда, Роберт С. П. Бикес бұл ежелгі Титанның үнді-еуропалық аты болуы мүмкін емес деп мәлімдейді және сөздің грек тіліне дейінгі шығу тегі болуы мүмкін екенін ұсынады, себебі мұндай сөздер көбінесе -ant жұрнағымен аяқталады. Осылайша, ол Атлас Теламон, "төзімді Атлас" болды және аспан айналатын аспан осінің символы болған Коэйстің егізіне айналды. Бүгінгі күні кең таралған қате түсінік – Атлас Жерді иығында көтеріп жүрген, бірақ классикалық өнерде Атлас жер шарын емес, аспан сфераларын ұстап тұрғаны бейнеленген; атақты Фарнез Атласының арқасында болған мәрмәр жер шарының беріктігі 16 ғасырда жер карталары жинағын сипаттау үшін "атлас" сөзінің қолданылуын күшейтті.

Персеймен кездесу

398 жыл шамасында грек ақыны Полиид Атлас туралы әңгіме айтады, ол кезде ол малшы болған, Персеймен кездескенде оны тасқа айналдырған. Овидий кейіннен оқиғаны толығырақ баяндайды, оны Геракл туралы мифпен байланыстырады. Овидийдің баяндауында Атлас малшы емес, патша болып суреттеледі. Овидийдің айтуынша, Персей Атлас патшалығына келіп, өзі Зевстің ұлы екенін мәлімдеп, пана сұрайды. Атлас Зевстің ұлы оның бағынан алтын алмаларын ұрлап кетеді деген болжамнан қорқып, Персейге қонақжайлық көрсетуден бас тартады.

Гераклмен кездесу

Батыр Гераклдің он екі еңбегінің бірі – Гера бағында өсетін алтын алмаларды әкелу еді, оларды Атлас қыздары Гесперидтер (оларды Атлантидтер деп те атайды) күтіп, ал айдаһар Ладон қорғап отырды. Геракл Атласқа барып, оның қыздарынан алма әкелгенде аспанды ұстап тұруға ұсыныс жасады. Алмаларды алып келген соң Атлас Гераклді аспанды мәңгілікке көтеруге алдауға тырысты, алмаларды өзі жеткізіп беретінін айтты, себебі осы жүкті қасақана мойындаған адам оны мәңгілікке немесе екінші біреу алып кеткенше көтеруге міндетті. Геракл Атлас қайта оралмайтынын сезіп, ұсынысына келіскендей болып, аспанды бірнеше минутқа қайтадан алуын сұрады, сонда ол иығына төсеу үшін жамылғысын түзетуге үлгереді. Атлас алмаларды төмен қойып, аспанды иығына қайта көтергенде Геракл алмаларды алып, қашып кетті. Кейбір деректерде Геракл аспанды жерден алыс ұстап тұру үшін екі алып Геркулес тірегін салып, Атласты Прометейді босатқандай босатқан екен.

Атлантистің патшасы

Платонның айтуынша, Атлантиданың алғашқы патшасы да Атлас аталған, бірақ ол Атлас Посейдон мен өмірлік әйел Клейтоның ұлы еді. Евсевийдің еңбектері.

Мавритания патшасы

Атлас сонымен қатар ежелгі Мавританияның, қазіргі Марокко мен Алжирге шамамен сәйкес келетін Маури жерінің аңыз патшасы болды. 16 ғасырда Герард Меркатор "Атлас" деп аталатын карталардың алғашқы жинағын жасады және кітабын "Мавритания патшасына" арнады. Атлас уақыт өте келе Солтүстік-Батыс Африкамен байланыстырылды. Ол алтын алмаларды қорғайтын Гесперидтер немесе "Нимфалармен", сондай-ақ Гессиодтың "Теогониясынан" бері әлемнің батысында, мұхиттың ар жағында мекендейтін Горгондармен байланысты болды. Диодор мен Палефат Горгондардың Афиопия теңізіндегі Горгада аралдарында өмір сүргенін айтады. Басты арал Серна деп аталды, ал қазіргі заманғы зерттеулер финикиялықтардың теңіз саяхаттарына байланысты бұл аралдардың Кабо-Вердеге сәйкес болуы мүмкін деген пікірді алға тартады. Солтүстік-Батыс Африка аймағы түрлі дереккөздер арқылы патшаның беделді мекені ретінде қалыптасты. Мысалы, Овидийдің айтуынша, Персей Атласты тау тізбегіне айналдырғаннан кейін Эфиопиядан ұшып өтеді, ал Медузаның басынан тамған қан Ливияның жыландарына өмір береді. Рим империясы кезінде Атластың мекенін Мавритания мен Нумидияға жақын орналасқан Атлас тауларымен байланыстыру кеңінен қалыптасқан еді.

Басқа

Арил есімі б.з.д. V ғасырдағы этруск қола бұйымдарының екеуіне жазылған: Вулчиден табылған айнаға және белгісіз жерден алынған сақинаға. Екі нысан да жазу арқылы анықталған Атласпен – этруск Гераклімен – кездесуді бейнелейді; бұл грек мифологиясынан этруск мифологиясына алынған кейіпкердің сирек кездесетін мысалы, бірақ есімі алынбаған. Этрус есімі Арил этимологиялық тұрғыдан тәуелсіз.

Мәдениеттің әсері

Атластың ең танымал мәдени байланысы картографияда. Титан Атласты карталар жинағымен байланыстырған алғашқы баспагер – карта сатушы Антонио Лафрери, ол өз карталар жинақтарының титул бетіне Титанның суретін қосып, «Таволе Модерне ди География де ла Маджор парте дель Мондо ди диверси Аутори» (1572) деген атауды берді. Дегенмен, Лафрери өзінің еңбегінің атауында «Атлас» сөзін қолданбады; бұл Герард Меркатордың инновациясы болды. Ол өзінің еңбегін «Атлас Sive Cosmographicae Meditationes de Fabrica Mundi et Fabricati» (1585–1595) деп атап, «Атлас» сөзін Титан Атластың құрметіне арналған бағыштау ретінде пайдаланды, оны Мавритания королі, білімді философ, математик және астроном ретінде көрсетті. Психологияда Атлас балалық шағында ауыр жауапкершілікке толы болған адамның мінез-құлқын сипаттау үшін метафора ретінде қолданылады. Айн Рэндтің «Атлас құлатылды» (1957) атты саяси антиутопиялық романы капиталистік және интеллектуалдық элитаны «заманауи Атластар» деп салыстыра отырып, бүкіл әлемді арқасында ұстап тұрған Атлас туралы кең таралған қате түсінікті еске түсіреді, олар өздеріне зор қиындық тудыра отырып, қазіргі әлемді қолдап тұр.