Эрвин Штреземан: Неміс орнитологі және табиғатты зерттеушісінің өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Неміс орнитологы және натуралисті (1889–1972) Эрвин Фридрих Теодор Стресманн поэзияға, Гёте, Декарт және Бисмарк еңбектеріне қызығушылық танытты. Стресманның оқуы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде үзіліске ұшырады және ол әскерге шақырылды, алғашқыда Батыс майданында артиллерия бөлімінде қызмет етті. Артиллерияның дәлдігін зерттеу үшін қолданылатын бекітілген шарда ол қашықтық өлшегіштерді пайдаланып, қарлығаштардың ұшу биіктігін зерттеді. Ол Италияға ауыстырылып, 1917 жылдың қараша айында жарақат алды. Мюнхенге оралып, оқуын жалғастырып, зоология мамандығы бойынша, ал ботаника және антропология бойынша қосымша мамандықтармен бітірді. Ол қысқа мерзімге Мюнхенде Рихард фон Гертвигтің жетекшілігімен оқыды және Македонияның құс фаунасын зерттеді. 1920 жылдың наурыз айында ол summa cum laude деген жоғары бағамен бітірді.

Құстар

Стресманның алғашқы жетістіктерінің бірі – «Хандбух дер Зоология» кітабындағы «Aves» бөлімдерінің авторы болуы. 1914 жылы серияның редакторы Вилли Кюкентал (1861–1922) Антон Райхенов (1847–1941), Валентин Хекер (1864–1927) және Оскар Хайнрот (1871–1945) сияқтылар тым көп жұмыстың арасында болғандықтан одан бас тартқаннан кейін, оған бұл жұмысты тапсырды. Оның 24 жастағы зоология студенті ретіндегі орны ерекше болды және Юрген Хаффер бұл жұмыстың оның болашақ мансабына жол ашқанын айтады. Стресманның Эрнст Хартерт, Карл Циммер, Отто Клейншмидт және Карл Эдуард Хеллмайр сияқты көрнекті әріптестері мен ұстаздары болды. «Aves» еңбегі 1934 жылға дейін жаңартылып тұрды және Стресман құстар туралы ең толық зерттемелердің бірін жасады. Ол анатомия, морфология, мінез-құлық, физиология және эволюцияны бұрынғы ешбір жұмыста кездеспегендей жан-жақты қарастырды. 1960 жылдарға дейін А. Дж. Маршаллдың (1960–1961) редакциялаған көп авторлық еңбегінде және кейіннен Фарнер мен Кинг редакциялаған «Құс биологиясы» көп томдық сериясында ғана ағылшын тілінде осымен салыстыратын жұмыс жарық көрді.

Берлин

1920 жылы ол жетпіс жасқа толған Антон Райхеновты Берлиндегі Зоологиялық мұражайдың құс білімі кураторы лауазымынан ығыстырып, оның орнына келді және 1961 жылы зейнетке шыққанға дейін сол қызметте болды. Бұл тағайындама Кюкенталдың ықпалымен жасалды. Ол Deutsche Ornithologen Gesellschaft отырыстарына қатысып, шешендігімен танымал болды. Ол көп оқыған, терең білімді адам екенін дәлелдеді. Оның алғашқы шәкірті Бернард Ренш болды. Одан кейін Теодор Эльзассер докторлық диссертациясы үшін жарқыраған қауырсынды зерттеді. Сосын зоогеография саласында Эрнст Майр, ұнтақ қауырсын эволюциясы бойынша Эрнст Шюз, систематика бойынша Вильгельм Мейзе, Эмиль Каттингер және Фриц Франк оқыды. Олар орнитологияның түрлі салаларын зерттеді. 1930 жылы профессор атанды, ал 1946 жылдан 1961 жылға дейін Берлиннің Гумбольдт университетінде штатты профессор болып жұмыс істеді. 1935 жылдың қараша айында Стресманнды Леонард Катлер Санфорд Йель университетіне шақырды және оған онда жұмыс істеу ұсынылды. Бірақ Стресман өзінің Берлинге жататынын сезінді. Ол онда жұмыс істей алатынын, бірақ тұра алмайтынын жазды. Соғыс жылдарында, 1941 жылдан бастап, ол 40 000 құс терісі мен сирек кітаптардың жер асты қоймасында қауіпсіз сақталуын қамтамасыз етті. Соғыстан кейін олар жақсы жағдайда қалпына келтірілді. Ол сондай-ақ неміс тұтқындары болған еуропалық орнитологтармен, мысалы, Дэвид Баннерманмен байланыс ұстады. Олардың соңғы зерттеу жұмыстарын алуына да көмектесті. Ол ГДР-дің Еңбегі үшін патриоттық орденімен марапатталды. 1960 және 70-жылдары ол әйелімен бірге Зоологиялық мұражайға кез келген уақытта бару үшін Берлин қабырғасынан арнайы рұқсат алды.

Әсерлер

Стресманн 20-шы ғасырдың көрнекті орнитологтарының бірі болды, бірақ оның көптеген еңбектері неміс тілінде жазылғандықтан және соғыс кезеңіндегі бәсекелестік салдарынан Германиядан тыс жерлерде танылмады. 40 жасында Стресманн 8-ші Халықаралық конгрестің президенті болып сайланды. Ол көптеген жас неміс ғалымдарын, оның ішінде өзінің ең белгілі шәкірті Эрнст Майр мен Бернхард Реншті ынталандырды. Стресманн географиялық оқшауланудың құстардың түрленуіне кілті екенін алға тартқан, ал бұл идеяны Майр одан әрі дамытты. Орнитология саласындағы Стресманннің ықпалы оның "Aves" еңбегі, "Journal für Ornithologie" журналының бас редакторы болуы, DO G басшылығы және студенттерге жетекшілік етуі арқылы көрінді. Ол "Жаңа құс биологиясы" деп аталған ғылымды қалыптастырды. Алайда Майр, Стресманн прогрессивті болғанына қарамастан, эволюция мен генетиканың синтезін толыққанды түсінбегенін немесе қабылдамағанын атап өтті. Стресманн 1922 жылдан бастап "Journal für Ornithologie" журналының тұрақты редакторы болды. Редактор ретінде ол фаунистика мен коллекцияларға дәстүрлі назар аударудан аулақ болып, құстардың анатомиясы, физиологиясы, тіршілік тарихы және мінез-құлқына арналған мақалаларды басымдыққа қойды. Ол сондай-ақ "Entwicklung der Ornithologie von Aristoteles bis zur Gegenwart" (1951) атты еңбегін жазды, онда Аристотельден қазіргі заманға дейінгі орнитологияның дамуы қарастырылған. Бұл еңбек 1975 жылы ағылшын тіліне "Ornithology from Aristotle to the Present" деп аударылды. Стресманн өте ұқыпты киінгендігімен, жағымды мінезімен және жастық шағындағы шебер билеуімен танымал болды. Ол тапқырлық пен юморды әдепті түрде қосып, көркем сөйлейтін шебер болды және өте жақсы ағылшын тілін білгеніне қарамастан, неміс тілімен мақтан тұтқан. 1934 жылы Оксфордтағы орнитологиялық конгресте ол қасақана бір сағаттық президенттік сөзін неміс тілінде сөйледі. Оның неміс тіліне деген мақтанышы әрқашан ұқыптылығымен теңдестірілді, сондықтан Шлезвиг соборының қалпына келтіру жұмыстары кезінде табылған түрки фрескаларына қатысты таңғалыс білдірілген кезде, Стресманн суреттердің 13-шы ғасырда салынғанын анықтау үшін дәлелдерді мұқият зерттеді. Бірақ фрескаларды 1890 жылы зақымдалған жерлерді қалпына келтірген кезде қосып, осыны мойындаған Ганновер суретшісі Август Олберс салғаны анықталды.

Stresemann was one of the outstanding ornithologists of the 20th century but is often not recognized outside Germany because most of his works were written in German and ignored due to the wartime rivalries. At the age of 40, Stresemann was elected President of the 8th International Congress. He encouraged a number of young German scientists, including his most famous student Ernst Mayr and Bernhard Rensch. Stresemann had proposed that geographic isolation was key to the speciation of birds, an idea which was developed further by Mayr. Stresemann's influence in ornithology was through his work Aves, the editorship of the Journal für Ornithologie, the leadership of the DO G and through mentoring students. He established what has been called the "New Avian Biology." Mayr however noted that despite being progressive, Stresemann did not fully grasp or understand the synthesis of evolution and genetics. Stresemann was the long standing editor of the Journal für Ornithologie (1922 onwards). As editor, he moved away from the traditional emphasis on faunistics and collections to a preference for articles dealing with the anatomy, physiology, life history studies and the behaviour of birds. He also wrote Entwicklung der Ornithologie von Aristoteles bis zur Gegenwart (1951), a review of the development of ornithology from Aristotle to modern times, translated into English in 1975 as "Ornithology from Aristotle to the Present". Stresemann was known for his impeccable sense of dressing, his affable personality and excellent dancing in his youth. He was an excellent speaker, carefully adding wit and humour, and proud of the German language despite knowing excellent English. At the Ornithological Congress at Oxford in 1934 he intentionally gave a one hour presidential speech in German. His German pride was always tempered by his meticulousness and when surprise was expressed after turkey frescoes were found in the Schleswig Cathedral during restoration Stresemann carefully examined the evidence to see if indeed the pictures were made in the 13th century. It however turned out that the frescoes were added by Hanover artist August Olbers who confessed adding them when restoring damage in 1890.

Мұра

Стресманның есімі көптеген жануарлардың ғылыми атауларында сақталған, оның ішінде гекконның бір түрі – Cyrtodactylus stresemanni, кем дегенде екі көбелек (Вальтер Ротшильд Молукка экспедициясынан әкелген бірнеше көбелекті Стресманның құрметіне атады. Олардың бірі – Papilio stresemanni, неміс баспасөзінің жаңылысуынан, сол кездегі сыртқы істер министрі Густав Стресманн мен еврей банктік магнатының байланысы бар деп ойлады), бір түр шегіртке – Oxya stresemanni, және бірнеше құс (Эмили Снетхладж 1925 жылы сипаттаған Hylexetastes stresemanni және Zaratornis stresemanni – толық түрлер, ал көптеген құстардың тармақша атауында оның есімі сақталған), жарықанат – Rousettus stresemanni және жұмсақ денелі – Isidora stresemanni. Осы түрлердің кейбіреуі Стресманның Молукка экспедициясынан ашылған.

Нацистік қатынасы

Стресманның нацистік идеологиямен байланысы және оған деген ықыласы күмәнді. Оның НСДАП мүшесі болғанына ешқандай дәлел жоқ; алайда, 1936 жылдың қаңтар айында Стресман Филадельфиядағы Табиғи ғылымдар академиясының құс коллекциясын зерттеген кезде, газет тілшісі Гитлердің империалистік жоспары және оның арийлік басымдығы туралы көзқарасы жөнінде сұрақ қойды. Стресман былай деді: «Саяси тұрғыдан таза арийлік нәсіл бар – антропологиялық тұрғыдан болмаса. Гитлер үкіметі бойы ұзын, ақшыл, көк көзді ерлер мен әйелдердің жаңадан пайда болатын нәсілі туралы идеяны уағыздайды, олардың нәсілдік, экономикалық және көркемдік жағынан жоғары тұратынына біз сенеміз. Егер неміс қаны басқа нәсілдердің қанымен араласса, Германияның ұлы болуына сенбеймін».

Стресман сондай-ақ Германиядағы еврейге қарсы Нюрнберг заңдары туралы сұраққа жауап берген кезде: «Үкімет бір жоспарды – шешімді табуға тырысып жатыр. Бір уақытта ол табылатынына сенемін», деді, бұл, әлдебір «Соңғы шешімге» сілтеме екені болжамдалады. Алайда Стресман құстарға қызығушылық танытқан британдық әскери тұтқындарды, соның ішінде Джон Бакстон, Питер Кондер және Джордж Уотерстонды нацистік Германияда қолдады, оларға кітаптар берді және құстарды зерттеулеріне көмектесті.

Сілтемеленген сілтемелер

Хаффер, Юрген; Руцке, Эрих; Вундерлих, Клаус (2000). "Эрвин Стресман (1889–1972). Ғылыми орнитологияның пионерінің өмірі мен еңбегі". Acta Historica Leopoldina (34): 1–465.