Кіріспе
Балтық немісі (1792–1876) Карл Эрнст Риттер фон Баер Эдлер фон Хуторн (28 ақпан 1792 [е.с. 17 ақпан 1792] – 28 қараша 1876 [е.с. 16 қараша 1876]) – Балтық немісі ғалымы және саяхатшы. Баер – табиғатты зерттеуші, биолог, геолог, метеоролог, географ және эмбриологияның негізін салған, осы саланың атасы саналады. Ол Ресей ғылым академиясының мүшесі, Ресей географиялық қоғамының құрылушыларының бірі және Ресей энтомологиялық қоғамының тұңғыш президенті болды, осылайша Балтық немістерінің ең көрнекті ғалымдарының қатарына енді.
Karl Ernst Ritter von Baer Edler von Huthorn (Lang ru; 28 February 1792 [O. S. 17 February 1792] – 28 November 1876 [O. S. 16 November 1876]) was a Baltic German scientist and explorer. Baer was a naturalist, biologist, geologist, meteorologist, geographer, and is considered a, or the, founding father of embryology. He was a member of the Russian Academy of Sciences, a co founder of the Russian Geographical Society, and the first president of the Russian Entomological Society, making him one of the most distinguished Baltic German scientists.
Өмір
Карл Эрнст фон Баер Балтық немісі Баер әулетінің (et) Пип манорында (et), Джервен округінде, Эстония губерниясында (қазіргі Ляне-Виру округі, Эстония) туды, ол тегі бойынша жолбасшы болған. Оның әке шежіресі Вестфалиядан, Оснабрюктен бастау алады. Ол балалық шағын Ласила манорында, Эстонияда өткізді. Реваль (Таллин) қаласындағы рыцарь және кафедралық мектебінде, содан кейін Дорпат (Тарту) императорлық университетінде білім алды. 1812 жылы университетте оқып жүрген кезінде Наполеон армиясы қаланы қоршағаннан кейін Ригаға жәрдемге жіберілді. Аурулар мен жаралыларға көмектесуге тырысқанда, Дорпатта алған білімі жеткіліксіз екенін түсінді. Бітірген соң әкесіне білімін "толықтыру" үшін шетелге бару қажеттігін хабарлады. Автобиографиясында Дорпаттағы біліміне наразылығы оны жалпы білім беруді бағалауға ұзақ эссе жазуға шабыс дады, бұл кітаптың мазмұнына басымдық берген қорытынды болды. Тартудан кейін ол білімін Берлинде, Венада және Вюрцбургте жалғастырды, онда Игнац Деллингер оны жаңа эмбриология саласымен таныстырды. 1817 жылы Кенигсберг университетінде профессор, 1821 жылы зоология, ал 1826 жылы анатомия пәнінің толық профессор атанды. 1829 жылы Санкт-Петербургте қысқа уақыт оқытты, бірақ Кенигсбергке (Калининград) қайтып келді. 1834 жылы Баер Санкт-Петербургке оралып, Санкт-Петербург ғылым академиясына қосылды, алдымен зоология (1834–46), содан кейін салыстырмалы анатомия және физиология (1846–62) салаларында жұмыс істеді. Оның қызығушылықтары анатомия, ихтиология, этнография, антропология және география болды. Эмбриология Кенигсбергте оның назарын аударған болса, Ресейде фон Баер көптеген далалық зерттеулер жүргізді, соның ішінде Новая Земля аралын зерттеу де бар. Өмірінің соңғы жылдарын (1867–76) Дорпатта өткізді, онда ол Чарльз Дарвиннің белді сыншысы болды.
Тұңғиық жерді зерттеу
Баер – эмбриология және этнология ғалымдарымен қатар, Ресейдің солтүстік бөлігінің географиясына ерекше қызығушылық танытқан және 1837 жылы Новая Земляны зерттеген дарынды ғалым болды. Арктикалық ортада ол перигляциалдық белгілерін, мәңгі тоңған жерлерді зерттеді және биологиялық үлгілерді жинады. Басқа саяхаттары оны Солтүстік мысы мен Лапландияның субарктикалық аймақтарына, сондай-ақ Каспий теңізіне жеткізді. Ол Ресей Географиялық қоғамының негізін қалаушылардың бірі болды. Баердің зерттеу экспедицияларының арқасында Ресейде мәңгі тоңды зерттеу жұмыстары басталды. Баер 1837 жылға дейін Якутск қаласындағы 116,7 метр тереңдіктегі шахтадан геотермальдық градиентті егжей-тегжейлі бақылап, мәңгі тоңды зерттеудің маңыздылығын атап өтті. 1830-шы жылдардың соңында ол Сібірде мәңгі тоңды зерттеу үшін экспедициялар ұйымдастыруды ұсынды және Александр фон Миддендорфты жетекші етіп тағайындады. Баер Миддендорфқа жазған экспедициялық нұсқаулары 200-ден астам беттен тұрды. Баер өзінің білімін 1842-1843 жылдары баспаға дайын түрінде жинақтады. Немец тіліндегі атауы – „Materialien zur Kenntniss des unvergänglichen Boden Eises in Sibirien“ (Сібірдегі көп жылдық жер мұзын білуге арналған материалдар). Бұл әлемдегі алғашқы мәңгі тоңды зерттеу оқулығы баспаға шығаруға дайын толық жұмыс ретінде жоспарланған. Бірақ ол 150 жылдан астам уақыт бойы жоғалып кетті. Дегенмен, 1838 жылдан бастап Баер мәңгі тоң туралы көптеген шағын жарияланымдар жасады. Баердің мәңгі тоң туралы көптеген еңбектері 1837 және 1838 жылдары жарық көрді. Оның "Сибирьдің жер мұзы немесе тоңған топырағы туралы" атты мақаласы Лондон Корольдік Географиялық қоғамының журналында (1838, 210–213 беттер) жарияланды және 1839 жылы S. Silliman American Journal of Sciences and Arts журналында қайта басылды. Баердің мәңгі тоңға қатысты көптеген басқа жарияланымдары мен жазбалары Тартудағы (Эстония) Карл Эрнст фон Баер мұражайында сақтаулы, қазір ол Эстония Өмір ғылымдары университетінің бөлігі. Ресейде мәңгі тоңды зерттеу тарихына қатысты көптеген зерттеулер бар. Орыс авторлары көбінесе оны Александр фон Миддендорф (1815–1894) есімімен байланыстырады, өйткені ол 1842–1845 жылдары Таймыр түбегінде және Шығыс Сібірде мәңгі тоңды зерттеуде көп жұмыс істеді. Алайда, 1940 жылдары орыс ғалымдары осы экспедицияны бастағанның К.Э. Баер екенін және ғылыми мәңгі тоңды зерттеу тарихы Баердің ертедегі ғылыми еңбектерімен байланысты болуы керек екенін түсінді. Олар тіпті Миддендорфтың мәңгі тоң туралы зерттеулері мен жарияланымдарына күмән туған жағдайда, Баердің 1842 жылы жарық көрген "жер мұзын зерттеуге арналған материалдар" жарияланбаған болса, бұл күмәннің тумауы мүмкін екенін айтты. Бұл туралы Ресей Ғылым академиясы да біліп, Баерді 1842 жылы Сумгин жасаған орыс тіліндегі аудармасын жариялауға ынталандырды. Бұл фактілер Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ұмытылды. Солтүстік Америкада мәңгі тоңды зерттеу Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ армиясының бөлімшесі болып табылатын "Салқын аймақтарды зерттеу және инженерлік зертханасын" (CRREL) құрумен басталды. Суық соғыс кезінде стратегиялық маңызы бар солтүстік аймақтарды түсіну үшін тоңған топырақ пен мәңгі тоңды түсінудің маңыздылығы анықталды. КСРО-да Якутск қаласындағы Мельников атындағы мәңгі тоң институты да осындай мақсаттарды көздеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы ірі байланыс озық ресейлік және американдық тоңған топырақ зерттеушілерінің тобы арасында 1963 жылдың қарашасында Якутск қаласында өтті. Алайда Баердің мәңгі тоңды зерттеу оқулығы әлі де табылмай жатты. Осылайша, 2001 жылы Гиссен университетінің кітапханалық архивінде 1843 жылғы қолжазбаның табылуы және түсіндіріліп жариялануы ғылыми сенсацияға айналды. Баердің толық мәтіні онлайн режимінде қолжетімді (234 бет). Редактор Лоренц Кинг факсимильді басылымға ағылшын тіліндегі алғы сөзді, Еуразияның екі түсті мәңгі тоң картасын және мәңгі тоң белгілерінің бірнеше суреттерін қосты. Баердің мәтіні эстондық тарихшы Эрки Таммиксаар жазған 66 беттік егжей-тегжейлі түсініктемелер мен сілтемелермен толықтырылған. Бұл еңбек оқуға қызықты, өйткені Баердің мәңгі тоңның таралуына қатысты байқаулары мен перигляциалдық морфологиялық сипаттамалары бүгінгі күні де көбінесе дұрыс. Ол "континенттік" және "аралдық" мәңгі тоңды ажыратты, мәңгі тоңның уақытша болатынын көрді және мәңгі тоңның қалыптасуы мен дамуының күрделі физиогеографиялық, геологиялық және флористикалық жағдайлардың нәтижесі екенін болжады. Мәңгі тоңды жіктеу арқылы Баер Халықаралық мәңгі тоң қауымдастығының қазіргі терминологиясының негізін қалады. Барлық қолдағы мәліметтерді жер мұзы және мәңгі тоң туралы жинақтау және талдау арқылы Карл Эрнст фон Баерге "ғылыми мәңгі тоңды зерттеудің негізін қалаушысы" деген құрметті атақ беруге болады.
Эволюция
Салыстырмалы эмбриологияны зерттеу барысында Баер түрлердің өзгеріске ұшырауына сенген, бірақ мансабының соңына қарай Чарльз Дарвин ұсынған табиғи іріктеу теориясын қабылдамады. Ол онтогенез кезінде омыртқалы жануарлардың эмбриондарындағы туалас белгілердің тізбектей пайда болуын көрсететін, ағаш тәрізді тармақталған диаграмма жасады, бұл филогенетикалық байланыстың схемасын көрсетеді. 1869 жылы жарық көрген «Түрлердің пайда болуы туралы» кітабының бесінші басылымында Чарльз Дарвин тарихи очерк қосып, түрлер өзгеріске ұшырайды деген пікірді бұрын жариялаған табиғаттанушыларға лайықты құрмет көрсетті, сондай-ақ қазіргі тіршілік формалары бұрынғы формалардан шынайы ұрпақ арқылы дамығанын айтты. Дарвиннің сөзімен айтқанда: «Барлық зоологтар зор құрметпен қарастыратын Вон Баер 1859 жыл шамасында географиялық таралу заңдарына сүйене отырып, қазіргі кезде толыққанды ерекшеленген формалардың бір ата-ана формадан тарағанына сенімді екенін білдірді». Ол биологиялық уақытты зерттеуде алғашқы қадам жасады – әртүрлі организмдерде уақытты қабылдау. Баер табиғатта эволюцияны (ортогенезді) бағыттайтын мақсатты күшке сенді.
"Von Baer, towards whom all zoologists feel so profound a respect, expressed about the year 1859 his conviction, chiefly grounded on the laws of geographical distribution, that forms now perfectly distinct have descended from a single parent form." He was a pioneer in studying biological time – the perception of time in different organisms. Baer believed in a teleological force in nature which directed evolution (orthogenesis).
Басқа тақырыптар
Бейер заңы термині солтүстік жарты шарда эрозия көбінесе өзендердің оң жағалауында, ал оңтүстік жарты шарда сол жағалауында пайда болады деген дәлелсіз болжамға да қолданылады. Баер өзі бұл заңды толыққанды тұжырымдамаған, бірақ өзендердің эрозиясы ағыс бағытына да байланысты делінеді. Мысалы, солтүстік жарты шарда солтүстік-оңтүстік бағытта ағатын өзен бөлігі, теория бойынша, Кориолис күшінің әсерінен оң жағалауында эрозияға ұшырайды, ал шығыс-батыс бағыттағы бөліктерде ерекше артықшылық байқалмайды. Дегенмен, бұл Альберт Эйнштейннің шай жапырағы парадоксымен жоққа шығарылды.
Сыйлықтар мен марапаттар
1849 жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. 1850 жылы ол Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. 1869–1876 жылдары Эстония табиғаттанушылар қоғамының президенті болды, сондай-ақ Ресей энтомологиялық қоғамын құрушылардың бірі және алғашқы президенті болды. 1875 жылы ол Нидерланды Корольдік өнер және ғылым академиясының шетелдік мүшесі атанды.
Мұра
Оны құрметтейтін мүсін Тартудағы Туме төбесінде, сондай-ақ Эстониядағы Ласила сарайында және Ресейдің Санкт-Петербургтегі Зоологиялық мұражайда кездеседі. Тартуда Баер үйі де орналасқан, ол Баер мұражайы ретінде де жұмыс істейді. Эстония евроға көшуге дейін 2 крондық банкнотада оның суреті бейнеленген. Карл Эрнст фон Баердің 1830 және 1840 жылдар аралығында арктикалық метеорологияны зерттеуге қосқан маңызды үлесі үшін Баер аралы оның атымен аталыпты. Сондай-ақ, Баердің қаз деген қаз түрі де оның құрметіне аталған.