Кіріспе

Конрад Захария Лоренц (1903–1989 жж.) – австриялық зоолог, этолог және орнитолог. Ол 1973 жылы Николаас Тинберген және Карл фон Фришпен бірге физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды. Ол көбінесе жануарлардың мінез-құлқын зерттейтін қазіргі заманғы этологияның негізін қалаушылардың бірі ретінде қарастырылады. Ол өзінің ұстазы Оскар Генротты қоса алғанда, бұрынғы ұрпақтан бастау алған тәсілді дамытты. Лоренцтің жұмысы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда тоқтап қалды, ал 1941 жылы ол неміс армиясына дәрігер ретінде қабылданды. 1944 жылы ол Шығыс майданына жіберілді, онда оны Кеңес Қызыл Армиясы тұтқынға алды және төрт жыл Кеңес Армениясында неміс соғыс тұтқыны ретінде өтті. Соғыстан кейін ол нацистік партияға мүше болғанына өкінді. Лоренц көптеген кітаптар жазды, олардың кейбіреулері, мысалы, «Сүлеймен патшаның сақинасы», «Агрессия туралы» және «Адам мен ит кездеседі» кітаптары кеңінен танылды. Оның соңғы еңбегі «Мен мұндамын – Сен қайдасың?» өмірінің барлық еңбектерінің қорытындысы болып табылады және оның «Ақ қаз» туралы әйгілі зерттеулеріне арналған.

Өмірбаян

Лоренц бай және танымал хирург Адольф Лоренцтің және оның әйелі Эмманың (қыз есімі Лехер) ұлы болды. Отбасы Альтенбергтегі кең шаруашылықта тұрып, Венада қалалық пәтерде де тұратын. Ол Венадағы Бенедикт монахтарының Schottengymnasium мемлекеттік гимназиясында білім алды. 1973 жылы Les Prix Nobel журналында жарық көрген автобиографиялық эссесінде (сыйлық иелерінен мұндай эсселерді ұсыну талап етіледі) Лоренц өзінің мансабын «жануарларға деген шексіз махаббатымды шыдамдылықпен қабылдаған» ата-анасына және бала кезінде Сельма Лагерлёфтың «Нильс пен тамаша саяхаттары» кітабымен танысқанына байланысты деп есептейді, ол оны жабайы қаздарға деген үлкен құлшыныспен толтырды. Әкесі Адольф Лоренцтің тілегімен 1922 жылы Колумбия университетінде медицинаға дайындық курсын бастады, бірақ 1923 жылы Вена университетінде оқуын жалғастыру үшін Венаға оралды. 1928 жылы медицина докторы (MD) атағын алып, 1935 жылға дейін Анатомия институтында ассистент-профессор болып жұмыс істеді. 1933 жылы зоологияны бітіріп, екінші докторлық дәрежесін (PhD) алды. Оқушы кезінде Лоренц үй жануарларынан бастап экзотикалық жануарларға дейін әртүрлі жануарлардан тұратын үлкен коллекция құра бастады. Өзінің танымал «Соломон патшаның сақинасы» кітабында Лоренц Вена университетінде оқып жүргенде ата-анасының пәтерінде балықтан бастап Глория есімді капучин маймылына дейін түрлі жануарларды ұстағанын айтады. 1940 жылы Кенигсберг университетінде психология профессоры болды. 1941 жылы Вермахтқа шақырылды. Ол мотоцикл жөндеушісі болуды қалаған, бірақ оның орнына әскери психолог болып тағайындалды, ол Рудольф Гиппиус басшылығымен оккупацияланған Познаньде адамдардың нәсілдік сипаттамаларын зерттеді. Мақсаты «неміс-поляк будандарының» биологиялық ерекшеліктерін зерттей отырып, олардың «таза» немістерге тән еңбек этикасынан «пайдаланатынын» анықтау болды. Лоренц жобаға қаншалықты қатысқандығы белгісіз, бірақ жоба жетекшісі Гиппиус Лоренцті бірнеше рет «сарапшы психолог» деп атады. 1944 жылы Ресей майданына жіберілді, онда 1944 жылдан 1948 жылға дейін Совет Одағында тұтқынға түсті. Совет Армениясында тұтқындық кезінде ол фельдшер болып жұмыс істеді және «орыс тілін жақсы меңгеріп, көбінесе дәрігерлер болған бірнеше орыспен достық қарым-қатынас орнатты». Отанға оралғанда, ол жазып жатқан кітабының қолжазбасын және өзінің сүйікті қарғасын сақтауға рұқсат алды. Ол Альтенбергке (Венаның жанындағы отбасылық үйіне) «қолжазбасы мен құсымен бірге аман-есен» келді. Осы қолжазба 1973 жылы «Айнаның артында» деген атпен жарық көрді. 1973 жылы Макс Планк институтынан зейнеткерлікке шықты, бірақ Австриядағы Альтенберг пен Грюнау-им-Алматта зерттеулер жүргізуді және жариялауды жалғастырды. 1989 жылдың 27 ақпанында Альтенбергте қайтыс болды.

Жеке өмір

Лоренц балалық шағынан бергі досы, гинеколог Маргарет Гебхардтқа үйленді, ол Лоренц отбасының жанында тұратын бағбаннің қызы болды; олардың бір ұлы және екі қызы болды. Ол Лоренц отбасының меншігіндегі, бұрын оның әкесіне тиесілі болған "таңғажайып нео-барокколық үйдің" ішінде тұрды.

Этологиясы

Лоренц жануарлардың мінез-құлқын зерттейтін этиология ғылымының негізін қалаушылардың бірі ретінде танылады. Ол кейбір жануар түрлерінде жаңа туған жануар мен оның күтушісі арасындағы байланыс орнату принципін, яғни импринтингті зерттегенімен әйгілі. Бұл принципті 19 ғасырда Дуглас Спальдинг ашқан, ал Лоренцтің ұстазы Оскар Хейнрот та осы тақырыпта жұмыс істеген. Бірақ Лоренцтің 1935 жылғы «Der Kumpan in der Umwelt des Vogels» («Құстың ортасындағы серігі») кітабындағы, мысалы, сұр қаздар сияқты ұядан шығатын құстардағы Prägung, импринтинг туралы сипаттамасы осы құбылыстың негізгі түсіндірмесі болды. Бұл жерде Лоренц Якоб фон Уэкскюллдің Umwelt тұжырымдамасын қолданып, жануарлардың шектеулі қабылдауының инстинктивті түрде өзара әрекеттесетін белгілі бір құбылыстарды қалай сүзгіден өткізетінін түсіндірді. Мысалы, жас қаз өзінің анасы немесе адам болсын, алғашқы қозғалыс стимулымен инстинктивті түрде байланысады. Лоренц бұл импринтинг мінез-құлқының қазға өз түрінің мүшелерін тануды үйренуге мүмкіндік беретінін көрсетті, соның арқасында олар жұптасу сияқты келесі мінез-құлқы үлгілерінің нысаны бола алады. Лоренцтің этиологияға қатысты көзқарасы зертханалық жағдайда жүргізілген жануарлардың мінез-құлқына қатысты күмәндік тудырды. Ол жануарлардың мінез-құлқының механизмдерін түсіну үшін олардың табиғи ортадағы мінез-құлқының толық спектрін бақылау қажет деп есептеді. Лоренц көп далалық жұмыс жүргізбеді, бірақ үйінің жанындағы жануарларды бақылады. Оның әдісі жануарларға көңіл жарыққысымен қарауды, көбінесе олардың психикалық күйлерін елестету үшін антропоморфизмді қолдануды қамтыды. Ол жануарлардың адамдар сияқты көптеген сезімдерді бастан өткізе алатынына сенді. Лоренцтің Нобель сыйлығын бірге алған досы Тинберген Лоренцтің этиологияға қосқан ең маңызды үлесін мінез-құлықты биологиялық зерттеу нысанына айналдырып, оны жануардың эволюциялық құралдарының бір бөлігі деп қарастырды деп қорытындылады. Тинберген мен Лоренц биология ішінде этиологияны танылған мамандық саласына айналдыруға үлес қосты және «Этология» (алғашқыда «Zeitschift für Tierpsychologie») атты бірінші мамандандырылған журналды құрды.

Экология

Өмірінің соңғы жылдары Лоренц жаңа құрылған Австриялық Жасыл партияны қолдады және 1984 жылы Конрад Лоренц Volksbegehren халықтық бастамасының беделді тұлғасына айналды. Бұл халықтық бастаманың мақсаты – Хайнбург-ан-дер-Донау қаласының жанындағы Дунай өзені бойында қуат станциясы салынуының алдын алып, осылайша айналасындағы орманды жоқ қылуға қарсы тұру болды.

Үлес және мұра

Лоренцті Нико Тинберген "этологияның әкесі" деп атады. Лоренцтің этология ғылымына ең маңызды үлесі – мінез-құлық үлгілерін анатомиялық органдар сияқты зерттеуге болатындығы туралы идеясы болды. Бұл тұжырым этологиялық зерттеулердің негізін қалайды. Дегенмен, Ричард Докинс Лоренцті "'түрге пайдалы адам' деп атады", топтық таңдау идеясы "өте терең бойына сіңген" деді. Ол салыстырмалы мінез-құлық зерттеулерінде "әртүрлі қозғалыс үлгілерін сипаттау, оларды тіркеу және, ең бастысы, оларды нақты анықтау қажет" деп жазды. Австрияда Лоренцтің есімімен аталатын үш зерттеу институты бар: Конрад Лоренцтің эволюция және танымдық зерттеулер институты (KLI) 2013 жылы Клостернеубургке көшкенге дейін Лоренцтің Альтенбергтегі отбасылық үйінде орналасқан. KLI-ді ашыңыз; Конрад Лоренцтің зерттеу станциясы (KLF) Грюнауда; және Вена ветеринариялық медицина университетінің сыртқы зерттеу мекемесі – Конрад Лоренцтің этология институты.

Философиялық болжамдар

1973 жылы жарық көрген "Айнаның артында: Адам білімінің табиғи тарихын іздеу" атты кітабында Лоренц біздің сезімдеріміз әлемді нақты қалпында бізге дұрыс жеткізе ме, әлде тек қана иллюзия ұсына ма деген ежелгі философиялық сұраққа тоқталады. Оның жауабы эволюциялық биологиядан туындайды. Тек тірі қалуға және көбейуге көмектесетін қасиеттер ғана ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Егер біздің сезімдеріміз қоршаған орта туралы бұрыс ақпарат бергенде, біз көп ұзамай жойылып кетер едік. Сондықтан, біздің сезімдеріміз дұрыс ақпарат беретініне сенуге болады, әйтпесе біз алдануға тірі болмас едік.