Лоренц Окен: Неміс табиғаттанушысының өмірбаяны мен ғылыми еңбектері

Кіріспе

Неміс натуралисі (1779–1851)

Лоренц Окен (1 тамыз 1779 – 11 тамыз 1851) – неміс натуралисі, ботаник, биолог және орнитолог.

Өмірбаян

Окен Лоренц Окенфусс (Okenfuß) болып дүниеге келді. Ол Больсбахта (қазір Оффенбург қаласының бір бөлігі), Ортнау, Баден аймағында дүниеге келді және Фрайбург және Вюрцбург университеттерінде табиғаттану мен медицинаны оқыды. Кейін ол Геттинген университетіне барып, онда жеке оқытушы (жалақысыз лектор) болды және өзінің есімін Окен деп қысқартты. Лоренц Окен ретінде ол 1802 жылы "Табиғат философиясының негіздері, сезімдер теориясы және оған негізделген жануарлар классификациясы" атты кішкентай еңбегін жариялады. Бұл Германиядағы "Naturphilosophie" қозғалысының жетекшісі ретінде оның беделін қалыптастырған еңбектерінің біріншісі болды. Онда ол Иммануил Канттың (1724–1804) таным теориясы мен моральға қолданған философиялық қағидаларын физикалық ғылымға қатысты кеңейтті.

Йена университеті

Геттингеннің жас приват-доценті туралы хабар Иоганн фон Гётеге (1749–1832) жеткен еді, және 1807 жылы Окен Йена университетінің медицина ғылымдарының төтенше профессоры лауазымына шақырылды. Ол өзінің тұсаукесерлік лекциясының тақырыбы ретінде өткен жылғы жаңа ашылуына негізделген «Жұмыр сүйектердің маңызы» туралы ойларын таңдады. Бұл лекция Гёте университеттің жеке кеңесшісі және ректоры ретінде қатысқанда өткізілді және сол жылы «Ueber die Bedeutung der Schädelknochen» деген атпен жарияланды. Осы идеяның туындауына қатысты Окен өзінің «Изида» еңбегінде 1806 жылы күзде Харц орманды кезіп жүргенде, бұғының ақсыңқан бас сүйегіне тап болғанын, жартылай шығып кеткен сүйектерін жинап, біраз уақыт ойша тұрғанын, сонда оған кенеттен: «Бұл – омыртқа бағанасы!» деген ой келгенін айтады. Бірнеше жылдан кейін Йенада өткен неміс табиғат зерттеушілерінің жиынында профессор Кизер Океннің ашылуы туралы ұлы герцогтың қатысуымен баяндады, ол жиынның «хаттамасында» жарияланды. Профессор Океннің 1806 жылы Вангероог аралына сапар шеккен кезде осы ашылу туралы айтқанын мәлімдеді. Геттингенге оралған соң Окен өз ойларын Кизердің жинағындағы тасбақаның бас сүйегі арқылы түсіндірді, оны осы мақсат үшін бөліп шығарды. Кизер бас сүйегін көрсетті, ал сүйектері Океннің қолымен жазылған белгілермен көрсетілген. Океннің Йенадағы лекциялары кең ауқымды болды және сол кезде жоғары бағаланды. Олар табиғат философиясы, жалпы табиғат тарихы, зоология, салыстырмалы анатомия, адам, жануарлар және өсімдіктер физиологиясын қамтыды. Оның ғылымның кең ауқымымен күрескен рухын 1808 жылғы «Уэбер дас Универсум ас Фортсетцунг дес Синненсистемс» атты мақаласы көрнекті түрде бейнелейді. Бұл еңбегінде ол «организм – жеке денедегі ғаламның барлық қызметтерінің жиынтығы емес, басқа да ештеңе» деп мәлімдейді. Бұл доктрина оны «әлем мен организм бір-бірімен үйлесімді емес, біртегі» деген тұжырымға жеткізді. Сол жылы ол «Erste Ideen zur Theorie des Lichts, &c.» еңбегін жариялады, онда ол «жарық – планеталарға қарсы тұратын орталық дененің шақыруымен туындаған эфирдің полярлық кернеуінен басқа ештеңе болмайды, ал жылу – осы эфирдің қозғалысынан басқа ештеңе емес» деген пікірді алға тартты – бұл «физикалық күштердің корреляциясы» доктринасының белгісіз болжамы. 1809 жылы Окен өзінің жүйесін минералды әлемге кеңейтіп, кендерді металдарға емес, олардың оттегі, қышқылдар және күкіртпен қосылуына қарай жіктеді. 1810 жылы ол органикалық және органикалық емес табиғатқа қатысты көзқарастарын бір жүйеге біріктірді. Сол және келесі жылдары жарық көрген «Жаратылыстану философиясы» кітабының бірінші басылымында ол өзінің әртүрлі ілімдерін өзара байланыстыруға тырысты және «минералды, өсімдік және жануарлар әлемі жеке және оқшауланған белгілерге сәйкес ерікті түрде жіктелмейді, бірақ негізгі мүшелерге немесе анатомиялық жүйелерге негізделген, олардан белгілі бір сыныптар саны міндетті түрде туындайды; әр сынып төменнен басталады, сондықтан олардың барлығы бір-біріне параллель» екенін көрсетуге тырысты; және «химияда комбинациялар белгілі бір сандық заңдылықтарға бағынатындай, анатомияда да мүшелер, физиологияда функциялар, ал табиғат тарихында сыныптар, отбасылар және тіпті минералдардың, өсімдіктердің және жануарлардың түрлері ұқсас арифметикалық қатынастарды көрсетеді». «Лехрбух» Окенге Hofrath, яғни сарай кеңесшісі атағын сыйлады, ал 1812 жылы ол табиғи ғылымдардың тұрақты профессоры болып тағайындалды.

The reputation of the young Privatdozent of Göttingen had reached the ear of Johann von Goethe (1749–1832), and in 1807 Oken was invited to fill the office of Extraordinary Professor of the Medical Sciences at the University of Jena. He selected for the subject of his inaugural discourse his ideas on the "Signification of the Bones of the Skull," based on a discovery of the previous year. This lecture was delivered in the presence of Goethe, as privy councillor and rector of the university, and was published in the same year, with the title, Ueber die Bedeutung der Schädelknochen. With regard to the origin of the idea, Oken narrates in his Isis that, walking one autumn day in 1806 in the Harz forest, he stumbled on the blanched skull of a deer, picked up the partially dislocated bones, and contemplated them for a while, when it suddenly occurred to him, "It is a vertebral column!" At a meeting of the German naturalists held at Jena some years afterwards, Professor Kieser gave an account of Oken's discovery in the presence of the grand duke, which is printed in the Tageblatt, or "proceedings,” of that meeting. The professor stated that Oken told him of his discovery when journeying in 1806 to the island of Wangerooge. On their return to Göttingen, Oken explained his ideas by reference to the skull of a turtle in Kieser's collection, which he disarticulated for that purpose. Kieser displayed the skull, its bones marked in Oken's handwriting. Oken's lectures at Jena were wide ranging, and were highly regarded at the time. The subjects included natural philosophy, general natural history, zoology, comparative anatomy, the physiology of man, of animals and of plants. The spirit with which he grappled with the vast scope of science is characteristically illustrated in his essay Ueber das Universum als Fortsetzung des Sinnensystems (1808). In this work he lays it down that "organism is none other than a combination of all the universe's activities within a single individual body." This doctrine led him to the conviction that "world and organism are one in kind, and do not stand merely in harmony with each other." In the same year he published his Erste Ideen zur Theorie des Lichts, &c., in which he advanced the proposition that "light could be nothing but a polar tension of the ether, evoked by a central body in antagonism with the planets, and heat was none other than a motion of this ether"—a sort of vague anticipation of the doctrine of the "correlation of physical forces." In 1809 Oken extended his system to the mineral world, arranging the ores, not according to the metals, but according to their combinations with oxygen, acids and sulphur. In 1810 he summed up his views on organic and inorganic nature into one compendious system. In the first edition of the Lehrbuch der Naturphilosophie, which appeared in that and the following years, he sought to bring his different doctrines into mutual connection, and to "show that the mineral, vegetable and animal kingdoms are not to be arranged arbitrarily in accordance with single and isolated characters, but to be based upon the cardinal organs or anatomical systems, from which a firmly established number of classes would necessarily be evolved; that each class, moreover, takes its starting point from below, and consequently that all of them pass parallel to each other"; and that, "as in chemistry, where the combinations follow a definite numerical law, so also in anatomy the organs, in physiology the functions, and in natural history the classes, families, and even genera of minerals, plants, and animals present a similar arithmetical ratio." The Lehrbuch procured for Oken the title of Hofrath, or court councillor, and in 1812 he was appointed ordinary professor of the natural sciences.

Журнал Исис

1816 жылы Окен өзінің белгілі мерзімді басылымы "Изида, энциклопедиялық журнал, әсіресе табиғат тарихы, салыстырмалы анатомия және физиология үшін" атты басылымын шығара бастады. Бұл журналда табиғат ғылымдары және басқа да қызығушылық тудыратын тақырыптар бойынша мақалалар мен хабарламалар жарияланды; кейде поэзия, тіпті басқа неміс мемлекеттерінің саясатына қатысты пікірлер де жарияланды. Бұл сынға алынған немесе күмәндандырылған үкіметтерден шағымдар мен наразылықтар тудырды, ал Веймар соты Окенге "Изиданы" тоқтатуға немесе профессорлық лауазымынан кетуге талап қойды. Ол соңғысын таңдады. Веймарда "Изида" басылымын шығаруға тыйым салынды. Окен Рудольштадтта оны шығаруды ұйымдастырды, және бұл 1848 жылға дейін үздіксіз жалғасты. 1821 жылы Окен "Изида" журналында Неміс табиғаттанушылар мен дәрігерлер қоғамының жылдық жалпы жиналысын өткізу туралы алғашқы идеяны жариялады, ол келесі жылы Лейпцигте өткен алғашқы жиналыспен іске асырылды. Британдық ғылымды дамыту қауымдастығы бастапқыда неміс немесе Окендік үлгіде ұйымдастырылды. 1828 жылы Окен жаңадан құрылған Мюнхен университетінде жеке оқытушы ретінде бұрынғы қарапайым міндеттерін қайта бастады, көп ұзамай сол университеттің штатты профессоры болып тағайындалды. 1832 жылы Бавария үкіметі оны провинциялық университетке профессорлық қызметке ауыстыру туралы ұсыныс жасағаннан кейін, ол лауазымынан кетіп, елден кетіп қалды. 1833 жылы ол Цюрих университетінің табиғат тарихы кафедрасына тағайындалды. Ол өмірінің соңына дейін сол жерде тұрып, кәсіби міндеттерін орындап, сүйікті ғылымдарының дамуына үлес қосты.

Гомологиялық көзқарастар

Океннің барлық жазбалары – дедуктивтік принциптің иллюстрациялары, ол трансценденттік мектептің басқа философтарымен бірге табиғаттың барлық сырларын түсіндіруге тең деп санады. Оның пікірінше, бас – дене мүшесінің қайталануы, оның мүшелері мен қосымшалары бар екінші дене мүшесі; оның байқаулары мен салыстыруларының жиынтығы – көптегені толыққанды жазылмаған – Океннің гомологиялық анатомиядағы үлесін ғылымның осы философиялық саласындағы басқа зерттеушілердің жетістіктерімен салыстырғанда әрқашан еске алынуы керек. Бас сүйек пен омыртқа бағанасы арасындағы аналогия идеясы бұрын Иоганн фон Аутенриет (1772–1835) және Карл Кильмайер (1765–1844) лекцияларында, сондай-ақ Иоганн Франк (1745–1821) жазбаларында айтылған. Окен оны негізінен Шеллингтің мистикалық жүйесін түсіндіру үшін қолданды – «барлығы барлық нәрседе» және «барлығы әрбір бөлікте». Океннің осы тақырыптағы алғашқы және соңғы жазбаларында «бас – барлық жүйелерімен бірге бүкіл дене мүшесінің қайталануы: ми – омыртқа миы; бас сүйек – омыртқа бағанасы; ауыз – ішек және құрсақ; мұрын – өкпе және кеуде қуысы; жақ сүйектері – аяқ-қолдар; тістер – тырнақтар немесе шошалар». Иоганн фон Спикс (1781–1826) өзінің «Сефалогенез» (1818) атты еңбегінде салыстырмалы краниологияны кеңінен суреттеді, бірақ фактілерді сол трансценденттік рухта ұсынды; ал Жорж Кувье (1769–1832) Шеллингтің осы шәкірттерінің қиялдауларын пайдаланып, сэр Ричард Оуэннің (1804–1892) «жалпы гомологиялар» деп атаған архетипке бөліктердің жоғары байланысын зерттеуді күлкіге толы қылды. Кювье еңбектері аяқталғанда, бас сүйектің омыртқалық теориясы анатомиялық ғылымнан дерлік жоғалып кетті. Оуэннің «Омыртқалылар қаңқасының архетипі мен гомологиялары» еңбегінде бұл идея қайта жаңғыртылып қана қоймай, алғаш рет индуктивті әдіспен зерттелді, және теория дұрыс тұжырымдалды: «Бас – дене мүшесінің виртуалды эквиваленті емес, ол тек бір бөлігі, яғни бүкіл дененің белгілі бір өзгертілген сегменттері. Жақтар – алғашқы екі сегменттің «гемальдік доғалары»; олар бас мүшелері емес» (176-бет). Алайда, Окен бұл идеяны бас табиғаты туралы априорлы түсінігімен тым жақын араластырғандықтан, оны иемдену мүмкіндігі Гетенің моральдық сезімін жеңген сияқты, немесе ақын өзін-өзі алдаған болса. Салыстырмалы остеология Гетеге ертеден қызығушылық тудырды. 1786 жылы ол Йенада «Ueber den Zwischenkieferknochen des Menschen und der Thiere» атты эссесін жариялады, онда ол макулочкалық сүйектің адамда да, жануарларда да бар екенін көрсетті. Бірақ бұл эсседе бас сүйегінің омыртқалық аналогиясы туралы идеяға ие болғанын көрсететін ең аз меңзеу жоқ. 1820 жылы «Morphologie» еңбегінде ол алғаш рет жарияланғанынан отыз жыл бұрын омыртқалар мен бас сүйектері арасындағы құпия байланысты ашқанын және ол осы мәселе туралы ойланып келе жатқанын мәлімдеді. 1820 жылы ақынның бастапқы идеяға шабыттанғанын баяндаған жағдайлары 1807 жылы Окен сипаттаған жағдайларға ұқсас, себебі олардың екеуіне де бірдей әсер тигізді. Екі жағдайда да ағартылған бас сүйегі кездейсоқ табылған: Окенде ол Харц орманындағы бұғы бас сүйегі болды, ал Гетеде ол Венециядағы Лидо жағалауынан табылған қой бас сүйегі болды. 1806 жылы Геттингенде Privatdozent болған Окен Гетедің бұл жарияланбаған идеясы немесе ашылуы туралы ештеңе білмеген, ал Гете Океннің бас сүйегінің омыртқалық байланысы туралы идеясы бар екенін, ақын шақырған жас профессордың Йенадағы лекциясында осы идеяны таңдаған кезде ғана білген болуы мүмкін. Океннің Гетеден идеяны алғаны немесе оның алдын ала білгені болса, оның көзі туралы айтуды ұмытпауы керек еді, керісінше, өзінің меценатының түпнұсқалығы мен генийіне құрмет көрсетуге осындай мүмкіндікті пайдалануы керек еді. 1832 жылы Окен Швед Корольдік Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды.

All of Oken's writings are deductive illustrations of an assumed principle, which, with other philosophers of the transcendental school, he deemed equal to the explanation of all the mysteries of nature. According to him, the head was a repetition of the trunk—a kind of second trunk, with its limbs and other appendages; this sum of his observations and comparisons—few of which he ever gave in detail—ought always to be borne in mind in comparing the share taken by Oken in homological anatomy with the progress made by other cultivators of that philosophical branch of the science. The idea of the analogy between the skull, or parts of the skull, and the vertebral column had been previously propounded and ventilated in their lectures by Johann von Autenrieth (1772–1835) and Carl Kielmeyer (1765–1844), and in the writings of Johann Frank (1745–1821). By Oken it was applied chiefly in illustration of the mystical system of Schelling—the "all in all" and "all in every part." From the earliest to the latest of Oken's writings on the subject, "the head is a repetition of the whole trunk with all its systems: the brain is the spinal cord; the cranium is the vertebral column; the mouth is intestine and abdomen; the nose is the lungs and thorax; the jaws are the limbs; and the teeth the claws or nails." Johann von Spix (1781–1826) in his folio Cephalogenesis (1818), richly illustrated comparative craniology, but presented the facts under the same transcendental guise; and Georges Cuvier (1769–1832) availed himself of the extravagances of these disciples of Schelling to cast ridicule on the whole inquiry into those higher relations of parts to the archetype which Sir Richard Owen (1804–1892) called "general homologies." The vertebral theory of the skull had practically disappeared from anatomical science when the labours of Cuvier drew to their close. In Owen's Archetype and Homologies of the Vertebrate Skeleton the idea was not only revived but worked out for the first time inductively, and the theory rightly stated, as follows: "The head is not a virtual equivalent of the trunk, but is only a portion, i. e. certain modified segments, of the whole body. The jaws are the 'haemal arches' of the first two segments; they are not limbs of the head" (p. 176). Vaguely and strangely, however, as Oken had blended the idea with his a priori conception of the nature of the head, the chance of appropriating it seems to have overcome the moral sense of Goethe—unless indeed the poet deceived himself. Comparative osteology had early attracted Goethe's attention. In 1786 he published at Jena his essay Ueber den Zwischenkieferknochen des Menschen und der Thiere, showing that the intermaxillary bone existed in man as well as in brutes. But not a word in this essay gives the remotest hint of his having then possessed the idea of the vertebral analogies of the skull. In 1820, in his Morphologie, he first publicly stated that thirty years before the date of that publication he had discovered the secret relationship between the vertebrae and the bones of the head, and that he had always continued to meditate on this subject. The circumstances under which the poet, in 1820, narrates having become inspired with the original idea are suspiciously analogous to those described by Oken in 1807, as producing the same effect on his mind. A bleached skull is accidentally discovered in both instances: in Oken's it was that of a deer in the Harz forest; in Goethe's it was that of a sheep picked up on the shores of the Lido, at Venice. It may be assumed that Oken, as a Privatdozent at Göttingen in 1806, knew nothing of this unpublished idea or discovery of Goethe, and that Goethe first became aware that Oken had the idea of the vertebral relations of the skull when he listened to the introductory discourse in which the young professor, invited by the poet to Jena, selected this very idea for its subject. It is incredible that Oken, had he adopted the idea from Goethe, or been aware of an anticipation by him, should have omitted to acknowledge the source—should not rather have eagerly embraced so appropriate an opportunity of doing graceful homage to the originality and genius of his patron. In 1832, Oken was elected a foreign member of the Royal Swedish Academy of Sciences.

Шығармалары

Барлық топтар үшін жалпы табиғи тарих. 1-8 томдар. Хоффман, Штутгарт 1833–1843 Дюссельдорф университеті мен мемлекеттік кітапханасының цифрлық басылымы. Океннің барлық топтар үшін жалпы табиғи тарихына иллюстрациялар. Хоффман, Штутгарт 1843 Дюссельдорф университеті мен мемлекеттік кітапханасының цифрлық басылымы.