Кіріспе

Ондық валюталар £sd (кейде Lsd деп жазылады), «фунт, шиллинг және пенс» деп аталады, бұл бір кезде Еуропаның көп бөлігінде кең таралған ондық емес валюталардың танымал атауы. Бұл аббревиатура латыншағы librae, solidi және denarii валюталық бірліктерінен шыққан. Ұлыбританияда оларды фунт, шиллинг және пенс деп атаған (пенс – пеннидің көпше түрі). Осы жүйеде бір шиллингке 12 пенс, ал бір фунтқа 20 шиллинг немесе 240 пенс келеді. Есеп жүйесінде әдетте тек фунт, шиллинг және пенс көрсетілсе де, нақты соғылған монеталар осы бірліктердің толыққанды, бірнешеу немесе бөлігін білдіруі мүмкін. Пенни 1960 жылдың 31 желтоқсанына дейін 4 фартингке бөлінді, содан кейін олар Ұлыбританияда қолданыстан шықты, ал 1969 жылдың 31 шілдесіне дейін жарты пенни («HAYp'ny», /ˈheɪpni/) айналымда болды. Мұндай жүйенің артықшылығы – оны есептеу кезінде пайдалануға болатындығы, себебі ол көптеген санға бөлінетін және фунттың ондық, сегіздік, алтық және тіпті жетіден бірі мен тоғыздың бірі сияқты бөлшектеріне ие болды (егер 21 шиллингке тең болатын гинея қолданылса). Ондық сандармен жұмыс істегенде көбейту және бөлу оңай; мысалы, егер ондаған жұмыртқа төрт шиллинг тұрса, онда әр жұмыртқаның бағасы төрт пенс болады. Алайда, қарапайым қосу ондық жүйеге қарағанда қиын болуы мүмкін. Атаулар классикалық Рим империясының танымал монеталарынан шыққанмен, олардың анықтамалары мен арақатынастарын Батыс Еуропаға император Карл Ұлы енгізді. Мерсия королі Оффа 8 ғасырдың соңында Британияға франк күміс стандартын – либра, солид және денарийді қабылдады. £sd жүйесі 18 және 19 ғасырларда ондық жүйеге көшуге дейін мың жылдан астам уақыт бойы Еуропаның көп бөлігінде стандартты жүйе болып саналды. Ұлыбритания оны 20 ғасырға дейін сақтап қалған аздаған елдердің бірі болды, нәтижесінде бұл жүйе ерекше Ұлыбританиямен байланысты болды. 20 ғасырдың көп бөлігінде фунт стерлинг Британ достастығының көптеген елдерінің валютасы болып қала берді, 1960 және 1970 жылдарға дейін Канада мен Үндістан ерекше жағдайлар болып саналды, ал Нигерия 1973 жылдың 1 қаңтарында Нигерия фунты түрінде одан бас тартқан соңғы ел болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, римдік монеталарға негізделген ұқсас жүйелер басқа да жерлерде қолданылған; мысалы, Франциядағы livre tournois жүйесі және Испания сияқты басқа ондық емес валюталар, онда 1 реалға 20 мараведи, ал 1 дуро немесе 5 песетаға 20 реал келеді.

Шығу тегі

Классикалық Рим империясы бастапқыда "ас" негізінде ондық валюта жүйесін қолданған, онда 1 денарий = 10 ас. Күміс денарий – айналымдағы негізгі монета болды, бірақ есеп-жоба сестерциймен жүргізілді. Кейінгі Рим императорлары монета реформаларын бірнеше рет жүргізіп, салмақтарды және монеталардың шамамен құндылықтарын қайта анықтады, сондай-ақ жаңа монеталар мен оларға арналған жаңа есеп жүйелерін енгізді. Көптеген реформалар келесісі басталар алдында толыққан жоқ болғандықтан, Рим империясының соңында салмақтар мен валюталардың көптеген араласып жатқан жүйелерінің түйіні туды. 780 жылдар шамасында франк императоры Карл Ұлы жаңа бірыңғай жүйені құру арқылы осы түйінді шешті. Ол "либраны" жаңа салмақ өлшемі ретінде анықтады, ол шамамен 489,6 граммға тең (ескі римдік фунттан – 328,9 г-ға қарағанда едәуір үлкен), және таза күмістен жасалған жаңа каролинг фунтынан 240 күміс бірлік – денарийді соқтырды, әр денарийде 22,5 күміс дән болды. Есептесуді жеңілдету үшін Карл Ұлы фунттың 12 денарийден тұратын 20 солидийге бөлінетінін де жарлық етті. Осылайша каролинг ақша жүйесі пайда болды (1л. = 20с. = 240д.). Жаңа монеталар мен есеп жүйесі кең каролинг империясының барлық аймақтарында біркелкі қолданылды және оның шетіндегі елдерге де тарады. 8 ғасырдың соңында Мерсия королі Оффа осы жүйені Ұлыбританияға әкелді, бұл Рим-католик шіркеуімен (каролинг монета жүйесін қолданған) мәмілелерді жеңілдетуге мүмкіндік берді (әсіресе "Петрдің садақасы"). Бірақ бұл Ұлыбританиядағы жалғыз жүйе емес еді – £sd жүйесі Данелав аймақтарына енгізілген викингтердің "марка" есеп жүйесімен біраз уақыт бәсекелесуге мәжбүр болды. Ақырында Англияда £sd жүйесі басымдыққа ие болғанымен, "есептік марка" жүйесі Солтүстік теңіз саудасында және Ганзалық ықпалы бар аймақтарда орта ғасырдың көп бөлігінде сақталды. Карл Ұлының жаңа ақша жүйесі Батыс Еуропаның көп бөлігінде, соның ішінде Францияда (бірліктері livre, sous және denier деп белгіленген), Италияда (lira, soldo және denaro), Киелі Рим империясында (pfund, schilling және pfennig) және Англияда (фунт, шиллинг және пенни) таралды. Ағылшын тіліндегі "фунт" атауы латын тіліндегі libra pondo 'бір фунт салмақ' фразасының германдық бейімделуі. Иберия түбегінде Арагон Корольдігі каролинг ақша жүйесін қабылдады (каталон: lliura, sou және diners), бірақ Португалия мен Кастилия (кейін Испания) әл-Андалустан мұрагерлікке алған валюта жүйесін сақтап қалды. Ерте орта ғасырларда динар ғана нақты монета ретінде шығарылды, ал либра мен солидий – есептік бірліктер ғана болды. Бірақ уақыт өте күміс қорлары бірте-бірте таусылып, монеталар ортағасырлық монархтар тарапынан қайта-қайта құлдырады, бұл 13 ғасырдан бастап ірі монеталар соғуға себеп болды. Бұл сондай-ақ келісімшарттар мен есептесуде монеталардың шығарылған орны бойынша валюталарды нақтылауға әкелді (мысалы, Париж монетасы Париждегі монета цехында соғылған монета, Туры монетасынан соғылған монетаға қарағанда көбірек күміс қамтыды). Ірі мәмілелерді жеңілдету үшін Батыс Еуропада алтын монеталар соғыла бастады. 1360 жылы енгізілген француз "франкі" дәл 1 фунт стерлингті бейнелейтін алғашқы монета болды, ал 1489 жылы соғылған алтын "суверен" – алғашқы ағылшын 1 фунт стерлингтік монета. £sd жүйесі бухгалтерлік есепте сақталғанымен, әртүрлі еселі және сапалары бар жаңа монеталардың көптігі монеталардың саны бойынша жалпы көрсеткіштерді пайдалануға әкелді (гиней, корона, фартинг және т.б.). Бірақ олардың барлығы ресми шоттардағы фунт стерлингтік бірліктерге ауыстырылуы керек болды.

Ондыққа дейінгі монеталар мен банкноттар

Ұлыбританияда 18 ғасырдан 1943 жылға дейін басылған үлкен номиналды банкноттар (£5, £10, £20, £50, £100, £200, £500 және £1,000) "ақ банкноттар" деп аталды, себебі олар қара сиямен жеңіл ақ қағазға (тек бір жағынан) басылған. Біріккен Корольдіктің ондық жүйеге дейінгі банкноттары енді заңды төлем құралы емес, бірақ оларды тікелей немесе пошта арқылы Англия Банкіне тапсырған жағдайда номиналды құны бойынша айырбастауға болады (сатылғанда немесе аукционда өткізілгенде олардың құны артуы мүмкін екеніне қарамастан). Ұлыбританияда ондық жүйеге көшкеннен кейін заңды төлем құралы болмай қалған соңғы монеталар – алты пенс (1980 жылы қолданыстан шығарылды), шиллинг (1991 жылы қолданыстан шығарылды) және флорин (1993 жылы қолданыстан шығарылды). Ондық жүйеден кейін шығарылған естелік тағдар монеталары (25 пенс немесе 5 фунт құнында) әлі де заңды төлем құралы болып саналады, бірақ олар өте сирек немесе ешқашан қолданылмайды. Соңғы рет £sd банкноты заңды төлем құралы болмай қалған банкнота – Мэн аралының он шиллингтік банкноты, ол 2013 жылы заңды төлем құралы мәртебесінен айырылды.

Есептеу

Ондық жүйеге көшуден бұрын сатылған компьютерлер мен калькуляторлар – көбінесе 1960 жылдары – кейде фунт, шиллинг, пенни (£sd) жүйесі үшін арнайы қолдаумен, тұрақты нүктелі валюта дерек типі түрінде келді. IBM 1401 осындай машиналардың бірі; фунт, шиллинг, пенни (£sd) қолдауы бар Sterling модельдерінде, оның қосалқы консолінде £sd деректерін IBM және BSI форматтарында таңдауға арналған коммутатор болған (суретті қараңыз). ICT 1301 және PL/I тілі де £sd жүйесін қолдаған.