Сөз тіркесіндегі сөздердің грамматикалық үйлесімділігі

Кіріспе

Грамматикалық морфологияда түбірлес сөздердің негізгі бөліктерімен "сәйкестік" байқалады.

Тіл басқа белгіленген тіл болып есептеледі, егер сөз тіркесіндегі сөздер арасындағы грамматикалық сәйкестікті көрсететін грамматикалық белгілер сөз тіркесінің түбірлерінде (немесе ядроларында) орналасса, емес, олардың толықтырғыштарында немесе тәуелділерінде емес. Көптеген тілдер басқа белгілеу және тәуелді белгілеудің екеуін де қолданады, ал кейбір тілдер екі рет белгілейді, яғни қос белгілеуді қолданады. Бас/тәуелді белгілеу тұжырымын 1986 жылы Йоханна Николс ұсынды және ол лингвистикалық типологиядағы негізгі категория ретінде кеңінен қолданылады.

Ағылшын тілінде

Бас белгілеу және тәуелді белгілеу ұғымдары көбінесе ағылшын тілінен гөрі бай инфлекциялық морфологиясы бар тілдерге қолданылады. Дегенмен, ағылшын тілінде осы ұғымдарды көрсетуге болатын бірнеше келісім түрлері бар. Төмендегі сөйлем, атау сөз тіркесі және сөзбен байланыс тіркесінің графикалық бейнелері келісімді қамтиды. Көрсетілген үш ағаш құрылымы – фразалық құрылым грамматикасына қарамастан, тәуелділік грамматикасының құрылымы болып табылады: Бастар мен тәуелділер сөздердің нақты иерархиясымен анықталады, ал бас белгілеу және тәуелді белгілеу тұжырымдары жебелермен көрсетіледі. Сол жақтағы ағашта көрсетілген жаттық-етістік келісімі бас белгілеудің мысалы, себебі жекеше зат есім Джон шекті етістіктегі инфлекциялық жұрнақтың болуын талап етеді. Ортадағы ағашта көрсетілген анықтауыш-атау сөз келісімі тәуелді белгілеудің бір түрі, себебі көпше атау сөз үйлер тәуелді анықтауышты көпше түрінде, осы, жекеше түрінде, мына, пайда болуын талап етеді. Оң жақтағы ағашта көрсетілген, жағдай басқарудың сөзбен байланыс-есімдік келісімі де тәуелді белгілеудің мысалы, себебі бас сөзбен байланыс with тәуелді есімдіктің нысанды түрінде, оны, емес, жаттық түрінде, ол, пайда болуын талап етеді.

Географиялық таралуы

Басы бар иелік есімдер Америка, Меланезия және афроазиялық тілдерде (status constructus) жиі кездеседі, ал басқа жерлерде сирек. Тәуелді белгіленген есімдіктердің таралуы толықтай өзгеше және Африка, Еуразия, Австралия және Жаңа Гвинеяда жиі кездеседі, бұл екі типтің де айтарлықтай үлестірілген жалғыз аймағы. Екі рет белгіленген иелік сирек, бірақ Финляндия, Гималай және Солтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауы сияқты Еуразия шеткері аймақтарындағы тілдерде кездеседі. Нөлдік иелік те сирек, көбінесе экваторға жақын жерлерде кездеседі, бірақ нақты топтамаларды құрамайды. Басы бар сөйлемдер Америка, Австралия, Жаңа Гвинея және Банту тілдерінде кең таралған, бірақ басқа жерлерде өте сирек. Тәуелді белгіленген сөйлемдер Еуразия мен Солтүстік Африкада кең таралған, Оңтүстік Америкада сирек, ал Солтүстік Америкада өте сирек. Жаңа Гвинеяда бұл Шығыс Таулы аймақтарында және Австралияда оңтүстік, шығыс және ішкі аймақтарда, өте көне Пама-Нюнген тілдерімен шоғырланған. Екі рет белгіленген иелік Америка, Австралия және Жаңа Гвинеяда, сондай-ақ Еуразияның оңтүстік шетінде (әсіресе Кавказ тілдерінде және Гималай тауларындағы анклавтарда) жақсы куәландырылған, және Австралияда және Американың батыс бөлігінде ерекше басым. Нөлдік белгіленген нысан, таңқаларлық емес, Оңтүстік-Шығыс Азия мен Батыс Африкада, морфологиялық қарапайымдылықтың екі орталығында жиі кездеседі, бірақ Жаңа Гвинеяда да өте жиі, ал Шығыс Африкада және Орталық Америка мен Оңтүстік Америкада орташа немесе жоғары морфологиялық күрделілігі бар тілдерде орташа жиілікте кездеседі. Бас белгілеудің Тынық мұхиты айналасындағы таралуы ондаған мың жылдар бұрын басталған халық қозғалыстарын және негізін қалаушылардың әсерін көрсетеді. Кусунданың Гималайда іздері бар, сондай-ақ Кавказ анклавтары бар, бәсекелес Еуразия тілдерінің таралуына дейінгі типологияның қалдықтары болуы мүмкін. Тәуелді белгілеу түрі барлық жерде кездеседі, бірақ Америкада сирек, бұл, мүмкін, негізін қалаушылардың әсерінің тағы бір салдары. Америкада төрт тип те Тынық мұхиты жағалауында кездеседі, бірақ шығыста тек бас белгілеуі жиі кездеседі. Тынық мұхиты жағалауындағы типтердің әртүрлілігі ұзақ дәуірді көрсете ме, әлде бұрынғы американдық қабатқа жаңадан келген Еуразиялық отарлаудың жабылуын көрсетеді ме, әлі белгісіз.

Head marked possessive noun phrases are common in the Americas, Melanesia and Afro Asiatic languages (status constructus) and infrequent elsewhere. Dependent marked noun phrases have a complementary distribution and are frequent in Africa, Eurasia, Australia, and New Guinea, the only area in which both types overlap appreciably. Double marked possession is rare but found in languages around the Eurasian periphery such as Finnish, in the Himalayas, and along the Pacific Coast of North America. Zero marked possession is also uncommon, with instances mostly found near the equator, but it does not form any true clusters. The head marked clause is common in the Americas, Australia, New Guinea, and the Bantu languages but is very rare elsewhere. The dependent marked clause is common in Eurasia and Northern Africa, sparse in South America, and rare in North America. In New Guinea, it clusters in the Eastern Highlands and in Australia in the south, east, and interior with the very old Pama Nyungan family. Double marking is moderately well attested in the Americas, Australia, and New Guinea, and the southern fringe of Eurasia (chiefly in the Caucasian languages and Himalayan mountain enclaves), and it is particularly favored in Australia and the westernmost Americas. The zero marked object is unsurprisingly common in Southeast Asia and Western Africa, two centers of morphological simplicity, but it is also very common in New Guinea and moderately common in Eastern Africa and Central America and South America, among languages of average or higher morphological complexity. The Pacific Rim distribution of head marking may reflect population movements beginning tens of thousands of years ago and founder effects. Kusunda has traces in the Himalayas, and there are Caucasian enclaves, both of which are perhaps remnants of typology preceding the spreads of interior Eurasian language families. The dependent marking type is found everywhere but rare in the Americas, possibly another result of founder effects. In the Americas, all four types are found along the Pacific Coast, but in the East, only head marking is common. Whether the diversity of types along the Pacific Coast reflects a great age or an overlay of more recent Eurasian colonizations on an earlier American stratum remains to be seen.