Кіріспе

Американдық адвокат

Джесселин Радак (12 желтоқсан 1970 жылы туған) – американдық ұлттық қауіпсіздік және адам құқықтары жөніндегі адвокат, ол құпия ақпаратты жариялағандарды, журналистерді және хакер-активистерді қорғауымен танымал. Ол Браун университетін және Йель құқық мектебін бітірді және мансабын АҚШ Әділет министрлігіндегі «Құрмет бағдарламасы» бойынша адвокат ретінде бастады. Ол белгілі құпия ақпаратты жариялағандарды, соның ішінде Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің қызметкерлері Эдвард Сноуден мен Томас Дрейкті қорғауымен көзге түсті, олардың екеуі де 1917 жылғы тыңшылық туралы заң бойынша айыпталды. Сондай-ақ, ол АҚШ Әділет министрлігінде құпия ақпаратты жариялаған тәжірибесімен де танымал. Әділет министрлігінде жұмыс істеген кезінде ол Федералдық тергеу бюросының (ФБР) АҚШ-тың Ауғанстанға басып кіруі кезінде ұсталған «Америкалық талибан» Джон Уокер Линдтің ісін тергенде, адвокатсыз этикалық норманы бұзғанын хабарлады. Радак Әділет министрлігі бұл ақпаратты жасыруға тырысқанын мәлімдеді. Линд ісі 9/11-ден кейінгі алғашқы маңызды терроризм ісі болды. Ол құпия ақпаратты жариялау, бақылау, интернет еркіндігі және жеке өмір туралы көптеген жариялымдар жасады және сұхбат берді. Оның жазбалары «The New York Times», «The L.A. Times», «Washington Post», «Guardian», «The Nation», «Legal Times» және көптеген құқық журналдарында жарияланды. Ол баспасөз беттерінде, ірі телеарналарда, NPR, PBS, CNN, Al Jazeera және BBC-де жиі пайда болады.

Ерте өмір және білім

Радак Вашингтон қаласында дүниеге келді және Браун университетінде оқыды. Ол Фи Бета Каппаға үшінші курста қабылданды және 1992 жылы американдық мәдениет, әйелдерді зерттеу және саяси ғылымдар бойынша үш мамандық бойынша құрметті дипломмен бітірді. 1999 жылы Департаменттің Кәсіби жауапкершілік кеңесші кеңсесі (PRAO) құрылғанда ол 2002 жылдың сәуірінде Әділет министрлігінен кеткенге дейін заң кеңесшісі болып қызмет етті. Радак айтуынша, оның берген кеңесін ПРАО-ның сол кездегі басшысы Клаудия Флинн және ПРАО-ның аға адвокаты Джоан Голдфранк бекіткен. ФБР Линдтің адвокатының рұқсатынсыз Линдтен жауап алды. ДеПью 2001 жылдың 10 желтоқсанында Радакқа тергеу туралы хабарлап, Линдтің "сұхбаты құпияға алынуы немесе тек ұлттық қауіпсіздік мақсатында қолданылуы мүмкін, бірақ менің бұл ұсынысты жасауға жеткілікті ақпаратым жоқ" деді. Радак бұл мәселені 2001 жылдың 20 желтоқсанына дейін зерттеуді жалғастырды, содан кейін Флин Линдтің "Миранда ескертуі оқылғандықтан" мәселені тоқтатуды айтты. Кейіннен ФБР агенті Линдке Миранда ескертуін оқығанда, адвокатқа құқығы туралы айтқанда, "Әрине, мұнда заңгерлер жоқ" деп қосымша айтқандығы белгілі болды.

АҚШ үкіметі Линдтің заңды құқықтары туралы мәлімдеме жасады

2002 жылдың 15 қаңтарында, тергеуден бес апта өткен соң, Бас прокурор Джон Эшкрофт Линдке қарсы қылмыстық шара қолданылып жатқанын хабарлады. "Бұл жағдайдағы адам өзінің адвокатын таңдауға құқылы, – деді Эшкрофт, – және біздің мәліметімізше, ол әзірге адвокат таңдаған жоқ". 2004 жылдың басында Радак Ашкрофттың пікірімен келіспесе де, оның логикасын түсінетінін айтты, себебі Линд өзі адвокат таңдамағандықтан, тергеу кезінде адвокат оны қорғамаған, демек сұрақ-жауап Линдтің құқықтарын бұзбаған. "Мұны әртүрлі жақтан талқылауға болады", – деді ол. 2005 жылдың басында Радак Эшкрофттың сөздеріне қатысты өз реакциясын былай еске алды: "Мен бұл рас емес екенін білдім".

Нақты нәтижелерді бағалау

2002 жылдың 4 ақпанында, Линдке қарсы айыптама жарияланбас бұрын, Флинн Радакқа күтпеген, өте қатал бағалау берді, тіпті Радакқа бір жыл бұрын үстеме ақы берілген болатын. Флинн бұл бағалауға әлі қол қоймаған еді. Ол Радакқа басқа жұмыс іздеуді кеңес берді, әйтпесе бұл бағалау Радакқа ресми кадрлық ісіне тіркеледі.

Жоғалған электрондық пошталар

2002 жылдың 7 наурызында, Радак әлі де PRAO-да жұмыс істеп жүрген кезде, Линд ісі бойынша жетекші прокурор Рэнди Беллоус Радакқа Линдтің тексеруіне қатысты Әділет министрлігінің ішкі хат алмасуына сот бұйрығы бар екенін хабарлады. Радак бұл жайтты бұрынғы АҚШ прокуроры, өзінің аға әріптесі Дональд Маккейге жеткізді, ол файлды қарап шығып, оның "тазартылғанын" айтты. Техникалық қолдаумен Радак компьютерлік архивінен 14 электрондық хатты қалпына келтіріп, Флиннге оларды қоса берілген хатпен бірге тапсырды. Флинн Радактан хаттардың файлда неге болмағанын сұрағанда, Радак білмейтінін айтты, ал оның басшысы: «Енді мен PRAO-ның оларды ұсынбағаны үшін жаман қалпына түсірмеуім керек екенін түсіндіруім керек» деді, бұл Радак хаттарды алғаш тапсырғанда қосымша хат алмасуды елемегенін және қатесін түзету үшін қалпына келтірілген электрондық хаттарды ұсынып, этикалық құқық бұзушылыққа ұшырағанын көрсетуге тырысқанын білдіреді. Радак қалпына келтірілген электрондық хаттардың көшірмесін үйіне алып кетті, олардың қайтадан «жоғалып кетпеуін» қамтамасыз ету үшін. Әділет министрлігі сотқа қандай электрондық хаттарды және қашан ұсынғанын тікелей анықтау мүмкін емес, өйткені сот оларды жасырын сақтады. Үкімет бұл электрондық хаттарды сотқа алғашқы жауабында, яғни 2002 жылдың 1 наурызында ұсынғанын мәлімдеді. Сол кезде сотқа ұсынылған 24 құжаттың (мүмкін, олардың көшірмелері де бар) сипаттамасы Радак жіберген электрондық хаттармен сәйкес келеді, соның ішінде Линдті тексеруге заң рұқсат бермейтіні туралы хабарламасы да бар. Электрондық хаттарды алған ДеПьюдің де көшірмелері бар екенін және олар сотқа ұсынылғанын айтады. Сот Радактың өтінішін «маңызсыз» деп қарады. 2004 жылы Радак үкіметке қарсы сотқа шағым түсірді (төменде қараңыз). 2005 жылы сот: «Флинн Радакқа электрондық хаттарды Беллоуске жіберетінін хабарлағанмен, Радак бұл ешқашан болмағанына «жақсы ниетпен» сенеді. Радак жаңылысты, өйткені 2002 жылдың 1 наурызы мен 11 наурызында Вирджиния аудандық сотына ұсынылған құжаттарда Беллоус отыз үш PRAO-ға қатысты құжатты, соның ішінде Радак жіберген он төрт электрондық хатты, соттан тыс және жасырын түрде, жабық есік артында қарау үшін тапсырды» деген шешім шығарды.

Newsweek журналына өшірілген деп саналатын электрондық хаттарды жариялау

Радак 2002 жылғы 5 сәуірде Әділет министрлігінен кетті. 2002 жылғы маусым айында ол NPR радиосынан министрлік Линдке жауап беру кезінде адвокатқа құқығы бар деген пікірді ешқашан қабылдамағанын айтқан хабарды естіді. Кейін ол былай деп жазды: "Мен бұл мәлімдеменің рас емес екенін білдім. Сондай-ақ, Әділет министрлігі менің электрондық пошталарымды Линд ісіне жібермеген болуы керек, себебі министрлік өзінің сотқа ұсынған құжаттарына қайшы келетін мәлімдемелер жасамас еді, тіпті бұл құжаттар жасырын болған жағдайда да". Ол "электрондық пошталарды жариялау Линд ісіндегі ашылу процедурасының талаптарына сәйкестікті қамтамасыз етеді, сонымен қатар Әділет министрлігіндегі басшыларымның өкілеттікті теріс пайдалануы мен нашар басқаруын аңғартуға мүмкіндік береді" деп түсіндірді. Радак хабарды естігеннен кейін электрондық хаттарды Newsweek журналының тілшісі Майкл Исикоффқа жіберді. Кейіннен, үкіметте жұмыс істемейтін болған соң, ол былай ойлады: "Мен сотқа бара алмаймын, өйткені Әділет министрлігінің адвокаттары (әрине, мен өз оқиғамымды сотқа айтуға тырысқанда) менің ешқандай құқығым жоқ деп талас ететін еді. Мен Конгресс мүшесіне де бара алмаймын, себебі Колумбия округінің тұрғыны ретінде менің дауыс беретін өкілім жоқ. Мен өз оқиғамымды баспасөзге жариялай аламын – бұл 1989 жылғы "Құпия ақпаратты жариялауды қорғау туралы" заңға сәйкес, заңбұзушылықты аңғартудың сот санкциясымен бекітілген тәсілі. Бұл заң федералдық үкімет қызметкерлерін қорғауға мүмкіндік береді, егер олар кез келген заңның, ереженің немесе жарлықтың бұзылуын, өте нашар басқаруды немесе өкілеттікті теріс пайдалануды көрсе, олар туралы хабарласа алады". Радак және басқалар оның электрондық пошталарын жариялау Линдке өмір бойы жаза тағайындалуының орнына 20 жылға бас бостандығынан айыруға келісімге қол жеткізуге ықпал еткен болуы мүмкін деп санайды. Келісім 2002 жылғы 15 шілдеде, Newsweek журналында электрондық пошта туралы мақала жарияланғаннан бір ай өткен соң және Линдтің жауабын жасыру туралы өтініштерді қарауға арналған сот отырысы басталмас бұрын қол жеткізілді. Линдтің қорғаушыларының мәлімдемесіне сәйкес, прокуратура оларға маусым айының басында алғаш рет келісім туралы ұсыныс жасаған. 14 маусымда, электрондық пошталар жарияланғанға дейін бір күн бұрын, және 17 маусымда Линдтің қорғаушылары Ауғанстанда жүргізілген барлық жауаптарды, соның ішінде Радак кеңес берген жауаптарды жасыру туралы өтініш білдірді. Қорғаушылардың ұстанымы Радак берген кеңестен өзгеше болды; олар Линдтің сол кезде адвокаты болғанын айтпады, ал Радак электрондық поштадағы кеңесінің негізі осы болған еді.

Үкіметке есеп беру жобасы

2009–2014 жылдары Радак Үкіметтік Есеп беру Жобасындағы Ішкі қауіпсіздік және Адам құқықтары директоры болып жұмыс істеді.

Қоғамдық дәлдік институты

2015 жылдан бері ол ExposeFacts ұйымындағы хабарландырушылар мен дереккөздерді қорғау бағдарламасының (WHISPeR) ұлттық қауіпсіздік және адам құқықтары жөніндегі директоры болып жұмыс істеп келеді. Радак – Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің хабаршысы Эдвард Сноуденнің адвокаттарының бірі. Олар екеуі де 2012 жылы Хью М. Хефнердің Бірінші түзету сыйлығын алған. Ол Брэндон Брайанттың да адвокаты. Оның мақалалары The New York Times, Wall Street Journal, Los Angeles Times, The Washington Post, The Guardian, The Nation, Salon және көптеген құқықтық журналдарда жарияланған. Ол Daily Kos сайтында блог жүргізеді. 2019 жылдың 9 мамырында Радак өзінің клиенті Дэниел Эверетт Хейлді, Ұлттық геокеңістік барлау агенттігінің аналитигін "нағыз хабаршы" деп сипаттады.