Кіріспе
Католик шіркеуінің басшысы 1534-1549 жылдар аралығында Папа Пауль III (Пауль III; 29 ақпан 1468 – 10 қараша 1549), туған аты Алессандро Фарнезе, 1534 жылдың 13 қазанынан бастап қайтыс болғанға дейін, 1549 жылдың қарашасына дейін Католик шіркеуінің басшысы және Папалық мемлекеттердің билеушісі болды. Ол 1527 жылы Римнің тонау оқиғасынан кейін және протестанттық реформацияның қарқынымен Католик шіркеуінде белгісіздіктер күшейген кезде папалық таққа отырды. Оның понтификаты 1545 жылы Трент соборы арқылы Католик реформациясын бастады және император Карл V Германиядағы протестанттарға қарсы әскери науқандар жүргізген діни соғыстарға куә болды. Ол иезуиттер, барнабиттер және Ораторий конгрегациясы сияқты жаңа католиктік діни ордендер мен қоғамдарды мойындады. Оның отбасының, соның ішінде заңды емес ұлы Пьер Луиджи Фарнезедің билік пен ырымын арттыруға бағытталған туысқандық жақындықтары оның күш-жігерін бөліп алды. Пауль III Микеланджело сияқты суретшілердің маңызды меценаты болды, ал Николай Коперник өзінің гелиоцентрлік еңбегін оған арнады.
Pope Paul III (Paulus III; ; 29 February 1468 – 10 November 1549), born Alessandro Farnese, was head of the Catholic Church and ruler of the Papal States from 13 October 1534 to his death, in November 1549. He came to the papal throne in an era following the sack of Rome in 1527 and rife with uncertainties in the Catholic Church as the Protestant Reformation progressed. His pontificate initiated the Catholic Reformation with the Council of Trent in 1545, and witnessed wars of religion in which Emperor Charles V launched military campaigns against the Protestants in Germany. He recognized new Catholic religious orders and societies such as the Jesuits, the Barnabites, and the Congregation of the Oratory. His efforts were distracted by nepotism to advance the power and fortunes of his family, including his illegitimate son Pier Luigi Farnese. Paul III was a significant patron of artists including Michelangelo, and it is to him that Nicolaus Copernicus dedicated his heliocentric treatise.
Ертедегі мансабы және отбасы
1468 жылы Лационың Канино қаласында (сол кезде Папалық мемлекеттердің бір бөлігі болған) туған Алессандро Фарнезе, Пьер Луиджи I Фарнезе, Монтальтоның сеньоры (1435–1487) мен оның әйелі Джованна Каетанидің үлкен ұлы еді. Каетани әулетінен II Геласий және VIII Бонифаций сияқты папалар да шыққан. Фарнезе әулеті ғасырлар бойы өркендеп келді, бірақ Алессандроның папалық таққа отыруы және отбасы мүдделерін қорғауы отбасының байлығы мен қуатын едәуір арттырды. Алессандро Пиза университетінде және Лоренцо де Медичи сарайында гуманистік білім алды. Алғашқыда апостолдық нотариус ретінде дайындалған ол 1491 жылы Рим Куриясына қосылды, ал 1493 жылы Папа Александр VI оны Санти Косма-э-Дамианоның кардинал-диаконы етіп тағайындады. Алессандроның әпкесі Джулияның Александр VI-ның сүйіктісі болғаны және ағасына осы тағайындауды қамтамасыз етуде рөл атқарғаны айтылады. Сондықтан ол кейде "Борджианың жекжаттысы" деп аталды, ал Джулияны "Мәсіхтің күйеуі" деп қысымға алды. Кейін (1535 жылы) венециялық ақсүйек Сориано Алессандроның Джулия мен Александр VI арасындағы қарым-қатынасының арқасында кардинал Фрегнезе (мысық кардиналы немесе қызыл кардинал) деп аталғанын жазды. Жасырақта Алессандро өте ерсілі-қарсылы өмір сүрді, Сильвия Руффиниді сүйіктісі етіп алды. 1500 және 1510 жылдар арасында ол кем дегенде төрт балаға ана болды: Костанца, Пьер Луиджи (кейін Парма герцогы), Паоло және Рануччо. 1505 жылдың шілдесінде Папа Юлий II екі үлкен ұлын Фарнезе отбасының мүлігін мұраға алуға заңды түрде рұқсат берді. 1513 жылдың 23 маусымында Папа Лев X Пьер Луиджидің екінші заңдастыруын жариялады, сонымен қатар Рануччоны заңдастырды (екінші ұлы Паоло бұған дейін қайтыс болған еді). 1509 жылдың 28 наурызында Алессандро Парма епископы болып тағайындалды, бірақ ол 1519 жылдың 26 маусымына дейін дін қызметкері болып тағайындалмады және 1519 жылдың 2 шілдесіне дейін епископ болып тағайындалмады. Парма епископы ретінде ол өзінің генерал-викариі Бартоломео Гидиччионидің ықпалына түсті. Бұл Алессандроның сүйіктісімен қарым-қатынасын үзіп, өз епархиясында реформа жасауға бел бууына себеп болды. 1536 жылдың 2 маусымында Пауыл III билікке көтерілгеннен кейін бірден келесі мамыр айында Мантуяда кеңес шақыруға бұйрық берді, бірақ протестант княздарының қарсылығы және Мантуя герцогы Федерико II Гонзаганың тәртіпті сақтау жауапкершілігін қабылдаудан бас тартуы жобаны сәтсіз аяқтады. Рим Куриясындағы, шіркеу басқаруындағы және жалпыға ортақ құлшылықтағы ауыр заң бұзушылықтарды әшкереледі, сондай-ақ мұндай заң бұзушылықтарды жоюға бағытталған батыл ұсыныстар жасады. Бұл есеп кеңінен тарады, ал Папа реформа мәселесін мұқият қарастырды. Ол император Карл V проблемалар шешілгенше тыныш отырмайтынын түсінді. Бірақ протестанттарға бұл есеп толық емес сияқты көрінді; Мартин Лютер өзінің 1538 жылғы басылымының алдына кардиналдардың Рим шіркеуінің Аугие арығын сыпырғыштардың орнына түлкілермен тазалап жатқандарын бейнелейтін виньетка қосты. Ақырында комитет ұсынымдарынан ешқандай нәтиже шықпады. Англияда "санамсыздыққа" қарсы кең ауқымды науқанның нәтижесінде, Кентерберидегі Әулие Томас Бекеттің қасиетті орны бұзылды, Папа Генрих VIII-ді 1538 жылдың 17 желтоқсанында қауымнан шығарып, тыйым салды. 1534 жылы Пауыл III-нің шешімі Леванттан келген барлық ұлттар мен діндердің саудагерлерінің қызметін қолдады және оларға өз отбасыларымен бірге Анконада қоныстануға мүмкіндік берді, ол оның алдыңғысы Климент VII кезінде Папалық мемлекеттердің бір бөлігіне айналды. Бұл шешім Анконаның көптеген ғасырлар бойы гүлденген сауда қаласы болуына көмектесті. 1535 жылы Анконадан өтіп бара жатқан венециялық саяхатшы қаланың "барлық ұлттардан келген саудагерлерге, көбінесе гректер мен түріктерге толы" екенін жазды. XVI ғасырдың екінші жартысында Италия билігі мен Папа тарапынан қабылданған бірқатар шектеу шараларынан кейін грек және Осман империясының басқа саудагерлерінің қатысуы азайды. Осы уақытта отбасылық қиындықтар туындады. Немересі Оттавио Фарнезеге Камерино герцогтігін беру үшін Пауыл оны Урбино герцогынан (1540) күшпен тартып алды. Сондай-ақ ол өзінің қарамағындағылар мен вассалдарына ауыр салықтар салғандықтан, олармен соғысқа түсті. Перуджа, өзінің мойынсұнушылықтан бас тартып, Пауылдың ұлы Пьер Луиджинің қоршауына түсті және оның берілуінен кейін оның бостандығынан мүлдем айырылды. Колоннаның тұрғындары жеңілді, ал Асканио (1541) қуылды. Осыдан кейін ерестікті жоюға уақыт жетті. 1540 жылы шіркеу Игнатий Лойоланың жанында құрылған жаңа қоғамды ресми мойындады, ол Иезуиттер қоғамына айналды. 1542 жылы Контрреформация процесінің екінші кезеңі Инквизицияның қасиетті кеңсесінің құрылуымен немесе қайта ұйымдастырылуымен белгіленді. Басқа жағынан, император Римнің неміс протестанттарымен бейбіт келісімге қол жеткізуге бағытталған жоспарларын ілгерілетуін талап етті. Сәйкесінше, Папа 1540 жылы Хагенау және Вормсқа әлі кардинал емес Джованни Моронеді нунцио ретінде жіберді, ал 1541 жылы кардинал Гаспаро Контарини Регенсбург конференциясында келісімге қол жеткізу процесіне қатысты. Ол "тек сенім арқылы біз ақталуға боламыз" деген атақты формуланы ұсынды, бірақ бұл Рим католиктерінің ізгі амалдар туралы доктринасын жойған жоқ. Римде бұл анықтама 27 мамырдағы консисторияда қабылданбады, ал Лютер оны қабылдауға келісемін деді, егер қарсыластары бұл формула доктринадағы өзгеріс екенін мойындаса ғана. Дегенмен, Регенсбург конференциясы нәтижесіз аяқталғаннан кейін император одан да ірі кеңес өткізуді талап етті, нәтижесінде 1545 жылдың 15 наурызында Laetare Hierusalem бығымен шақырылған Трент соборы өтті. Темірде, Креспи бейбіт шартынан (1544 жылдың қыркүйегі) кейін император Карл V (1519–56) протестантизмді күшпен басуды бастады. 1545 жылғы Вормс диетасы алдында император Папаның легаты кардинал Алессандро Фарнеземен бірлескен әрекеттер туралы келісімге келді, Пауыл III неміс протестант княздары мен эстаттарына қарсы жоспарланған соғысқа көмектесуге келісті. Бұл жылдам келісім, мүмкін, жеке себептерге байланысты болды: император Германияда алаңдап жүргендіктен, Папа үшін ұлы Пьер Луиджиге Парма және Пьяченца герцогтықтарын алуға қазір сәті келгендей болды. Бұл Папалық мемлекеттерге тиесілі болғанымен, Пауыл III Камерино және Непидің кем құнды домендерімен алмастыру арқылы кардиналдардың қарсылығын жеңуді жоспарлады. Император келісті, Пападан 12 000 жұмыскер, 500 атты әскер және айтарлықтай қаржы алуға қуанды. Германияда науқан батыста басталды, онда Кельн архиепископы Германн фон Вид 1542 жылы протестантизмге көшкен. Император Карл протестант княздары, эстаттары және Шмалькальдық лигаға біріккен қалаларға қарсы ашық соғыс жариялады (қараңыз Филипп Гессенский). Германн 1546 жылдың 16 сәуірінде қауымнан шығарылды және императордың бұйрығымен 1547 жылдың ақпанында қызметтен шеттетілді. 1546 жылдың соңына қарай Карл V Оңтүстік Германияны бағындырды. 1547 жылдың 24 сәуірінде Мюльберг шайқасындағы жеңіс оның Германиядағы барлық жердегі императорлық билігін бекітті, ал Лиганың екі көшбасшысы тұтқынға алынды. Император жеңілген сепаратистермен келісімдікке келгендей көрінетін Аугсбург аралық мерзімін жариялады. Император неміс протестант армияларын бағындырғанымен, ұлы Пьер Луиджи үшін Папаның аумақтық амбицияларын қолдамады, ал олардың қарым-қатынасы суытылды. Жағдай толығымен бұзылды, императордың вице-регенті Ферранте Гонзага Пьер Луиджиді күштеп қуғанда. 1547 жылы Папаның ұлы Пьяченцада өлтірілді, ал Пауыл III оның өліміне императорты кінәлі деп санады. Алайда сол жылы Францияның I Франциск (1515–47) қайтыс болғаннан кейін Папаға ықтимал одақтас жоқ болды, жағдайдың қысымы...
Құлдық және Sublimis Deus
1537 жылдың мамыр-маусым айларында Пауыл «Сублимис Деус» (сонымен қатар Unigenitus және Veritas ipsa деп те аталады) атты бұйрығын шығарды, оны Прейн (2008) Американың жергілікті халықтарының адам құқықтары үшін «Магна Карта» деп сипаттады, себебі бұйрықта «үндістер адам баласы және олардың бостандығы мен мүліктерінен айыруға болмайды» делінген. Бұйрықты іске асыру үшін жазылған Pastorale officium құжаты жаңа үкімді орындамағандарды автоматты түрде шіркеуден шығаруға (экскоммуникациялауға) алып келді. Алайда, бұл Вест-Индия Кеңесі мен Корольдіктің күшті қарсылығына ұшырады, олар бұл олардың қамқоршылық құқықтарын бұзады деп мәлімдеді, ал Рим папасы келесі жылы Non Indecens Videtur құжатымен бұйрықты күштен шығарды. Stogre (1992) Sublimis Deus ресми католиктік ілімдердің беделді жинағы – Denzinger-де жоқ екенін атап өтті, ал Davis (1988) оның Испания тәжімен болған дауға байланысты күштен шығарылғанын айтады. Дегенмен, алғашқы бұйрық таралған күйінде қалды және лас Касас сияқты үндістердің құқықтарын қолдағандар оны жиі сілтеме ретінде пайдаланды. Фальковскидің (2002) сөзіне сәйкес, Sublimis Deus Александр VI-ның Inter caetera бұйрығын жойды, бірақ отарлаушыларға жергілікті халықты дінге көшіру міндетін тастады. Максвелл (1975) бұйрықтың үндістерді құлдыққа салуға рұқсат беретін дәстүрлі ілімді өзгертпегенін, егер олар «христиандық әлемнің жаулары» деп есептелсе, онда бұл шіркеу тарапынан «әділ соғыс» ретінде қарастырылатынын атап өтті. Ол сондай-ақ үнді халықтарының өзін-өзі қорғауға толық құқығы бар екенін айтты. Старк (2003) бұйрықты «керемет» деп сипаттап, оның протестант тарихшыларының назарынан тыс қалғандықтан ұзақ уақыт бойы ұмытылғанын санайды. Фалола бұл бұйрықтың Жаңа әлемнің жергілікті халқына қатысты екенін және Испания монархиясы мен Киелі Рим императорының ынталандырған Атлантикалық құл саудасын айыптамағанын атап өтті. 1545 жылы Пауыл Римдегі Капитолий төбесіндегі императордың мүсініне құлдар бостандықтарын талап етуге рұқсат берген ежелгі заңды жойды, себебі қалада көптеген баспанасыз және сарандық танытқан адамдар көбейді. Бұл жарлық құлдықта болғаннан кейін христиан дініне өткендерге де, құлдардың балаларына да қатысты. Рим тұрғындарының екі жынысты құлдарды сатып алу және сату құқығы расталды. Stogre (1992) шектеулердің алыну себебінің Римде құлдардың жетіспеушілігі болғанын мәлімдеді. 1548 жылы Пауыл Папалық мемлекеттерде мұсылман құлдарын сатып алуға және иеленуге рұқсат берді. Сондай-ақ 1537 жылы Пауыл «Altitudo divini consilii» атты бұйрығын шығарды. Бұл бұйрықта дінді тарату және дінге көшу мәселелері, соның ішінде діни сакраменттерді, әсіресе крещение рәсімін дұрыс қолдану жолдары талқыланды. Бұл отарлаушылық биліктің алғашқы кезеңдерінде өте маңызды болды, өйткені онда күн сайын жүздеген, кейде мыңдаған жергілікті адамдар крещение рәсімінен өтетін. Бұл бұйрықтың бір қызықты жағы – жергілікті әдет-ғұрыптарды, мысалы көп әйел алуды қалай шешу мәселесін талқылауы. Дінгі көшкеннен кейін көп әйел алған ер адамдар алғашқы әйеліне үйленуі керек еді, бірақ егер ол қайсысы бірінші әйел екенін есінде ұстамаса, онда «өздеріне ұнайтын әйелді таңдай алатын» еді.
Өнердің қамқоршысы
Пауылдың тұсында жасалған ең маңызды көркем шығарма – Микеланджелоның Ватикан сарайындағы Сикстин капелласындағы «Соңғы үкім» болды. Бұл жұмысты Пауыл III-нің алдыңғысы, папа Клемент VII тапсырған болатын, бірақ 1534 жылы соңғысының қайтысынан кейін Пауыл тапсырманы жаңартқан және 1541 жылы аяқтауын қадағалаған. Кардинал болған кезінде Алессандро Римнің орталығында Палаццо Фарнезе сарайының құрылысын бастады. Сарайды бастапқыда жас архитектор Антонио да Сангалло жобалаған, Микеланджело оны сәулеттік тұрғыдан жетілдірді, ал Джакомо делла Порта аяқтады. Басқа Фарнезе отбасының ғимараттары сияқты, осы сарай да отбасының билігі мен байлығын көрсетеді, Капрароладағы Алессандроның Вилла Фарнезесі сияқты. 1546 жылы Сангалло қайтыс болғаннан кейін Пауыл қарт Микеланджелоны Киелі Петр базиликасының құрылысын бақылауға тағайындады. Пауыл сонымен қатар Микеланджелоға Ватиканның Паулин капелласындағы оның соңғы фрескаларын – «Айқышқа ілінген Петір» және «Павелдің дінге бет бұруы» (1542–1550) суреттеуді тапсырды. Пауыл III-нің көркемдік және сәулеттік тапсырыстары көп және алуан түрлі болды. Венециялық суретші Тициан 1543 жылы Папаның портретін, ал 1546 жылы Пауыл III-тің немерелері – кардинал Алессандро Фарнезе және Парма герцогы Оттавио Фарнеземен бірге салған портретін жасады. Екеуі де қазір Неапольдегі Каподимонте мұражайында сақталады. Оның тұсында Римдегі және Папалық мемлекеттердегі әскери бекіністер күшейтілді. Ол Микеланджелоға император Марк Аврелийдің ежелгі қола мүсінін Капитолий төбесіне орналастыруды тапсырды, ол Капитолий алаңының орталық бөлігіне айналды.
Иса қоғамы мен діни ордерлер
1540 жылы 27 қыркүйекте Пауыл III Иса қоғамын құруды Regimini militantis Ecclesiae папалық бұйрығымен ресми мақұлдады. Бастапқыда Пауыл III, Iniunctum nobis бұйрығында жаңадан құрылған орденді тек алпыс мүшемен шектеді, бірақ олардың миссионерлік қызметте қаншалықты тиімді екенін көрген соң, бұл шектеуді жойды. 1548 жылы ол Лойолалық Игнатийге "Рухани жаттығуларын" басып шығаруға рұқсат берді. Сол сияқты, 1540 жылы Пауыл III Сомаски әкелерінің ережесін мақұлдады, ал 1544 жылғы 9 маусымда Regimini Universalis бұйрығымен Урсулиндер ережесін бекітті.
Консисториялар
Пауыл III папалық билігінің кезеңінде он екі консисторияда 71 кардиналды тағайындады. Олардың алтауы, ол есімдерін атап, кейіннен жариялағандары, "in pectore" (жасырын) статусымен тағайындалды. Оның тағайындағандарының арасында үш тікелей ізбасары болды: Джованни Мария Чиоччи дель Монте (кейін Папа Юлий III), Марчелло Червини (кейін Папа Марцелл II) және Джан Пьетро Карафа (кейін Папа Пауыл IV). Сондай-ақ, Реджинальд Поле, Родриго Луис де Борья и де Кастре Пинос (Папа Александр VI-ның шөбересінің ұлы), Ипполито II д’Эсте (Папа Александр VI-ның немересі) және Энрике де Борья и Арагон (Папа Александр VI-ның шөбересі) сияқты тұлғалар да тағайындалды. Пауыл III Джон Фишерді де кардинал етіп тағайындады, бірақ король Генрих VIII оны өлтірді, бұрын папаға оны тағайындамау туралы ескерткен болатын. 1535 жылы Пауыл III Дезидерий Эразмды кардиналдыққа тағайындауды жоспарлаған, бірақ ол денсаулығының нашарлығы мен жасының қарттығына байланысты бас тартты. 1542 жылғы консисторияға дайындық кезінде Пауыл III Джованни Гидиччиниді тағайындауды көздеді, алайда ол консистория өткенге дейін қайтыс болды. Конрад Юбельдің мәліметінше, 1542 жылғы консисторияда папа тағы да белгісіз саны кардиналдарды "in pectore" (жасырын) қалдырды.
Қасиеттілер
Папалық билігі кезінде Павел III тек екі қасиеттіні қасиеттеп санады: Хинес де ла Хараны (1541) және Смоленскілік Ыбрайымды (1549).
Өлім
1549 жылы 3 қарашада Павел III өзінің папалық тәж кию мерейтойын атап өтті. Бірақ, папа өзінің туыстарының адалсыздығынан және Парманың император Карл V-тің қолына тиюінен қатты күйзеліске түсті. Оның кардинал немересі Алессандро Фарнезебен қызу дауға түскені мәлім, ол ашудан қызыл беретасын алып, жыртып, жерге лақтырып жіберді. Ол өзін соншалықты шаршатып алғандықтан, жүрек талмасына ұшыраған болуы мүмкін. 6 қарашада папа кенеттен қызуға шалдығып, Киринал төбесіне көшті, онда таза ауа денсаулығына жақсартылғандықтан жазыламын деп үміттенді. 7 қарашада Богемия және Венгрия королі Фердинанд I-нің өкілі Диего Лассо папаның температурасы сол күні таңертең көтерілгенін хабарлады, ал Римдегі француз елшісі Франция королі Генрих II-ге Павел III кешкі сағат 7-де қақырықтан зардап шеккенін мәлімдеді, сонымен қатар папаның өмірі қысқа ғана уақыт қалғанын болжады. Павел III 1549 жылы 10 қарашада қақырықтан қайтыс болды. Ол өлім төсегінде туысқандық жақындыққа (непотизмге) өкінген де естілді. Павел III-тің Гюльельмо делла Порта жасаған қоладан құйылған мазары Әулие Петр базиликасында орналасқан.
Шығармалық бейнелер
Стендальдың "Шартреза де Парме" романы Алессандро Фарнезедің ерке, жабайы жастығы туралы нақты емес итальяндық әңгімеден шабыттанды. Showtime телесериалындағы "Тюдорлар" сериалында Питер О'Тул сомдаған Папа Павел III кейіпі одан шабыттанған. StudioCanal сериалындағы "Борджия" сериалында жас Алессандро Фарнезе рөлін Диармуид Нойес, ал Showtime-ның "Борджиялар" сериалында Сирон Мелвилл ойнады. Оның суреті Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band альбомдық мұқабасының пародийлық бейнесі ретінде, Фрэнк Заппаның Mothers of Invention "We're Only In It For the Money" альбомының ішінде көрсетілген.