Кіріспе

Инженерлік толеранттылық – физикалық өлшемдердегі, материалдың, өнімнің, жүйенің немесе қызметтің өлшенген мәніндегі немесе физикалық қасиеттеріндегі рұқсат етілген ауытқу шегі немесе шектері.

Осыған қоса, инженерлік және қауіпсіздік салаларында физикалық қашықтық немесе кеңістік (толеранс) ретінде, мысалы, көпір астындағы жүк көлігі (немесе жеңіл көлік), пойыз немесе қайық, сондай-ақ туннельдегі пойыз (құрылымдық және жүк габариттерін қараңыз) қарастырылады. Машина жасау саласында бұранда мен гайка арасындағы немесе тесіктегі бос орын да толеранттылыққа жатады. Өлшемдердің, қасиеттердің немесе жағдайлардың белгілі бір шекте ауытқуы жүйелердің, машиналардың, құрылымдардың жұмысына елеулі әсер етпейді. Толеранттылық шегінен асып түскен ауытқу (мысалы, тым жоғары немесе тым төмен температура) талапқа сәйкес келмейді, қабылданбайды немесе толеранттылықтан асып түседі деп есептеледі.

Толеранстарды белгілеу кезінде ескерілетін мәселелер

Басты мәселе – басқа факторларға немесе процестің нәтижесіне әсер етпей, толеранттардың қаншалықты кең болуы мүмкін екенін анықтау. Бұл ғылыми қағидалар, инженерлік білім және кәсіби тәжірибе қолдану арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Толеранттардың әсерін зерттеу үшін тәжірибелік зерттеулер өте пайдалы: тәжірибелерді жобалау, инженерлік бағалаулар және т.б. Техникалық толеранттардың дұрыс жиынтығы, өзінен-өзі, осы толеранттарға сәйкестікке қол жеткізілетінін білдірмейді. Кез келген өнімнің нақты өндірісі (немесе кез келген жүйенің жұмыс істеуі) кіріс және шығыстағы белгілі бір өзгерістерді қамтиды. Барлық өлшемдерде өлшеу қатесі және статистикалық белгісіздік кездеседі. Нормальды таралымда өлшенген мәндердің қанаттары процестің орташасынан плюс немесе минус үш стандартты ауытқудан асып кетуі мүмкін. Бір (немесе екі) қанаттың маңызды бөлігі белгіленген толеранттан тыс болуы мүмкін. Жүйелердің, материалдардың және өнімдердің процестік мүмкіндіктері белгіленген инженерлік толеранттармен үйлесімді болуы керек. Процесті бақылау шаралары қолданылуы тиіс және нақты өндірісті қажетті толеранттар шегінде ұстауға арналған тиімді сапа басқару жүйесі, мысалы, Толық сапа басқаруы қажет. Процестік мүмкіндік индексі толеранттар мен нақты өлшенген өндіріс арасындағы байланысты көрсету үшін қолданылады. Толеранттарды таңдау жоспарланған статистикалық іріктеу жоспарының және оның сипаттамаларының, мысалы, Қабылданатын сапа деңгейінің әсеріне түседі. Бұл толеранттардың өте қатаң болуы керек пе (100% сәйкестікке жоғары сенімділік) немесе кейде толеранттан тыс болудың шағын пайызы қабылдана ма деген сұраққа байланысты.

Толеранстарға қатысты басқа көзқарас

Геничи Тагучи және басқалар дәстүрлі екі жақты толеранттылықты футбол ойынындағы "мақсат тіректерімен" салыстырды: Бұл толеранттылық шегіндегі барлық мәліметтердің бірдей қабылданатынын білдіреді. Ал, ең жақсы өнім – дәл мақсатқа сай өлшенген өнім. Кез келген жобалау параметрінің мақсатты мәнінен ауытқу немесе өзгеруіне байланысты үнемі артатын шығын бар. Мақсаттан ауытқудың көлемі артқан сайын, шығын да арта түседі. Бұл Тагучи шығын функциясы немесе сапа шығын функциясы деп аталады және ол инерциялық толеранттылық деп аталатын балама жүйенің негізгі принципі болып табылады. М. Пилет және оның Савой университетіндегі әріптестері жүргізген ғылыми-зерттеу және әзірлеу жұмыстарының нәтижесінде салаға қатысты қолданыс кеңейді. Соңғы кезде NFX 04 008 француз стандартының жариялануы өндіріс саласының осы мәселені одан әрі қарастыруына жағдай жасады.

Электрлік компоненттің толеранттылығы

Электрлік сипаттама 100 Ω (ом) номиналды мәні бар резисторды талап етуі мүмкін, бірақ "±1%" сияқты толеранттылықты да көрсетеді. Бұл, резистордың 99–101Ω аралығындағы мәніне ие болуы қабылданады дегенді білдіреді. Маңызды компоненттер үшін нақты кедергі белгіленген температура диапазонында, белгіленген қызмет мерзімі ішінде және т.б. толеранттылық шегінде болуы керек деп көрсетілуі мүмкін. Көптеген стандартты типтегі резисторлар мен конденсаторлар, сондай-ақ кейбір кішкентай индукторлар, олардың мәні мен толеранттылығын көрсету үшін түсті жолақтармен белгіленеді. Стандартты емес мәндердегі жоғары дәлдікті компоненттерде сандық мәліметтер басылған болуы мүмкін. Төмен толеранттылық – компоненттің номиналды мәнінен қалыпты жұмыс жағдайында, бөлме температурасында және жаңа күйінде аз ғана ауытқуын білдіреді. Жоғары толеранттылық компоненттің мүмкін мәндерінің кең ауқымын қамтиды.

Жарамдылық пен толеранттық арасындағы айырмашылық

Терминдер көбінесе шатастырылады, бірақ кейде аражік те айырмашылық сақталады. Қараңыз.

Клеранттық (құрылыс)

Азаматтық инженерияда, бос кеңістік – теміржол вагондары немесе трамвайлар үшін жүк габариті мен конструкция габариті арасындағы айырмашылықты, немесе кез келген көліктің мөлшері мен есіктердің ені/биіктігі, жол көпірінің ені/биіктігі немесе туннельдің диаметрі, сондай-ақ көпір астындағы ауа қашықтығы, шлюздің ені немесе су кемелері үшін туннельдің диаметрі арасындағы айырмашылықты білдіреді. Бұған қоса, су кемесінің сусыру сызығы мен су жолының түбі (өзен немесе теңіз) арасындағы айырмашылық та бар.