Кіріспе
Ицик Фефер (10 қыркүйек 1900 – 12 тамыз 1952), сондай-ақ Фефер (идиш тілінде איציק פֿעפֿער, орыс тілінде Ицик Фефер, Исаак Соломонович Фèфер) – Иосиф Сталиннің кешкі тазарту кезеңінде, Ақындардың қырғыны түнінде атқыланған советтік яһуди поэзі.
Ерте өмір
Ицзик Феффер Киев губернаторлығының Звенигородка уезіндегі (аудан) Шпола қаласында дүниеге келген. Бұл қала сол кезде Ресей империясының құрамында болған, ал қазір Украинаның Черкасск облысына жатады. Оның әкесі еврей тілінің мұғалімі және ақын болған, сонымен қатар ұлына ұстаздық еткен. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Украинаны басып алған нацистер тарапынан қаза тапты. Феффер жас кезінде баспагер болып жұмыс істеуге кірісті. 1917 жылы ол Бундқа қосылып, Қызыл Армияға ерікті болып түсті және Украинада соғысты. Антон Деникиннің қарсы барлауына түскеннен кейін Киев түрмесіне қамалды, бірақ қарулы жұмысшылар оны босатып алды.
Кеңес одағындағы мансабы
1919 жылы Коммунистік партияға қосылып, өмірінің соңына дейін оның мүшесі болды. Ол идиш тіліндегі әдеби және өнер журналдарын редакциялап, Украина мен Мәскеудегі жазушылар ұйымдарының қызметіне белсенді қатысты. Украина КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының және КСРО Жоғарғы Кеңесі алқасының мүшесі болды. Феффер сонымен қатар, басқа идиш жазушыларына қатаң идеологиялық бақылау орнатуға көмектескен, "ең адал және идеологияға бойынсұнған идиш ақындарының" бірі болды деп есептеледі, сондай-ақ әріптестерін "ұлтшылдық қызулыққа" берілгендігі үшін жазалаудың тарихы бар еді.
Әдеби шығармашылық
Феффер – тек қана идиш тілінде жазған өнімді ақын. Ол 1919 жылы Киевтегі «Коммунистік ту» газетінде тұңғыш рет жарияланды, кейін «Югнт», «Ней Цайт», «Фолькс Цайтунг», «Штерн», «Украина» және «Пролетаристік хабар» газеттерінде өлеңдері жарық көрді. Ол Киев әдеби тобы «Видервук» («Өсу») жетекшілерінің бірі болды. Оның идиш тілінде жарық көрген туындылары шамамен сексен томды құрайды. Еврей ақындарының ішінде ол ең саяси белсендісі болды, көптеген өлеңдерін социализм құруға арнады. Феффер алғашқы өлеңдерінде революция мен партияны мақтады. Оның өлеңдері жылдам жарияланып, еврей совет жазушыларының қатарында жоғары мәртебеге ие болды. Ол үгіт әндерін, сондай-ақ лирикалық халық әндерін, табиғат әндерін және Біробиджан қаласындағы еврей қауымын мадақтау әндерін жазды. Ол әдебиетті зерттеумен, сын-пікірлер жазумен және тілдік жаңалықтармен айналысты, сонымен қатар балаларға арналған өлеңдердің де авторы болды. Оның «Күн батпайды» атты пьесасы 1947 жылы Мәскеу мемлекеттік еврей театрында қойылды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, нацистердің Кеңес Одағына шабуылы мен еврейлерді жаппай қыру кезінде Феффер поэзиясының мәні түбірінен өзгерді. Ол еврей ұлттық әндерін жазды және Шығыс Еуропа еврейлерінің қырылуын жоқтады. Оның «Варшау геттосының көлеңкелері» атты эпикалық поэмасы – геттоны нацистерден қорғауға көтерілген және тиранияға қарсы күресте қаза тапқан 750 еврейге арналған құрмет. Оның өлеңдері орыс және украин тілдеріне кеңінен аударылды. Ол идиш тіліндегі ең ұлы совет ақындарының бірі саналады және оның өлеңдері Ресейде де, одан тыс жерлерде де зор құрметке ие болды. Оның кейбір өлеңдері еврей тіліне аударылып, әдеби баспасөздерде және Авраам Шлунский, Самсон Мелцер, Моше Басук, Уриэль Офек сияқты аудармашылардың антологияларында жарияланды. Бірақ оның ең бір кітабы да толыққанды түрде еврей тіліне аударылмаған.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қызмет
Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, ол Уфаға эвакуацияланды. Феффер екінші рет Қызыл Армияға әскери тілші ретінде полковник шенімен кірді. Ол сондай-ақ Кеңес еврей антифашистік комитетінің төрағасының орынбасары болды және 1943 жылы Соломон Михоэлспен бірге АҚШ, Мексика, Канада және Ұлыбританияға халықтың қолдауын алу және Совет Одағына қаржы жинау үшін сапар шекті, Совет Одағында антисемитизмнің болмайтынын жариялады. 1942 жылғы сәуірде ол JAC басып шығарған «Эйникайт» («Эйникайт» немесе «Бірлік») газетінің бас редакторының орынбасары болды. 1944 жылғы ақпанда Михоэлс пен Шакне Эпштейнмен бірге ол Иосиф Сталинге Қырымда автономиялы еврей облысын құру туралы өтінішпен хатқа қол қойды. Феффер НКВД-мен тығыз байланыста болып, Лаврентий Бериямен құпия кездесулер өткізіп, JAC мүшелерінің қызметі мен көзқарастары туралы мәлімдеме жасады; соғыс кезінде оған НКВД қарсы барлау басқармасының орынбасары Леонид Райхман жетекшілік етті. Михоэлс және JAC-тің басқа мүшелері Феффердің НКВД-мен байланыстарын сезді (немесе білді), бірақ одан ештеңе жасырмады, өйткені комитеттің барлық қызметі мемлекеттік мүдделерге қызмет ететіндіктен, олар қандай да бір қауіпке тап болмайды деп ойлады.
Тұтқындалу және өлім
1948 жылы Михоэлс өлтірілгеннен кейін Феффер, басқа JAC мүшелерімен бірге тұтқындалып, мемлекетке опасыздық жасады деген айып тағылды. Феффер НКВД-ның хабаршысы болғандықтан, оған жеңілдік көрсетілетініне үміттеніп, тергеуге көмектесті, жүзден астам адамды тұтқындауға және айыптауға себеп болатын жалған ақпарат берді, тіпті өзін де айыптады. Оны құтқару үшін шетелде күш-жігер жұмсалды. Америкалық концерт әншісі және актер Пол Робсон 1943 жылғы 8 шілдеде Нью-Йоркте Альберт Эйнштейн төрағалық еткен еврей антифашистік комитетінің шарасында Феффермен кездесті. Бұл АҚШ-та өткен кеңестік жақтастардың ең ірі митингінің бірі болды. Митингтен кейін Пол Робсон мен оның әйелі Эсланда Робсон Феффер мен Михоэлспен дос болып кетті. Алты жыл өткен соң, 1949 жылғы маусымда Александр Пушкиннің туғанына 150 жыл толуына орай Робсон концертпен Кеңес Одағына келді. Дэвид Хоровицтің айтуынша, Америкада "Ицки Фефферге не болды?" деген сұрақ саяси пікірталстардың тақырыбына айналды. Зиялы қауымда еврейлердің жаңа совет тазалауында өлтіріліп жатыр деген әңгіме тарады, және Феффер солардың бірі болуы мүмкін еді. Робсон осы қауесеттерді тоқтату үшін ескі досын көруді сұрады, бірақ кеңес шенеуніктері оған күту керектігін айтты. Ақырында, оған ақынның Қырымға демалысқа кеткенін және қайтып келген соң кездесетінін хабарлады. Бірақ шындығында Феффер жарты жылдан бері түрмеде отырды, ал кеңес тұтқындары оны Робсонға бірден көрсеткісі келмеді, себебі ол азық-түлік жетіспеушілігінен әлсіреп кеткен еді. Робсон Мәскеуде күтіп тұрғанда Сталиннің полициясы Фефферді түрмеден алып шығып, дәрігерлердің қарауына берді және оны сұхбатқа дайындау үшін семіруге мәжбүр етті. Ол жеткілікті салмақ алғаннан кейін Мәскеуге әкелінді. Екеуі құпия бақылаудағы бөлмеде кездесті. Феффер еркін сөйлей алмайтынын білді. Робсон оның қалай екенін сұрағанда, ол саусағын жүйкелі түрде тамағына сызып, американдық досына көздерімен және еріндеримен белгі берді. "Бізді өлтіретін болады", - деді ол. "Америкаға қайтқанда біз үшін сөйлесіңіз, бізді құтқарыңыз". 14 маусымда Чайковский залында өткен концертінде, ол бүкіл ел бойынша таратылды, Робсон Феффер мен марқұм Михоэлске құрмет көрсетіп, "Зог нит кейнмол" атты Вильня партизандарының әнін орыс және идиш тілдерінде орындады. Әнге зал тұрғызып шапалақтады. АҚШ-қа оралған Робсон Фефферді қорғауға арналған хат ұйымдастырды, оған жазушы Говард Фаст және Дүниежүзілік бейбітшілік кеңесінің сол кездегі төрағасы, француз физигі Фредерик Жолио Кюри және басқалар қол қойды. Байқаушылардың пікірінше, Робсонның хаты Феффердің өлімін үш жылға кейінге шегерді. 1952 жылы Феффер басқа айыпталушылармен бірге ЯКК мүшелерінің жабық сот процесінде сотталды, себебі олар Қырымда еврейлер үшін автономиялық аймақ құру туралы американдық ұсынысты қолдады. Сот барысында, айыпталушылар кінәсін мойындамай, тергеудің әдістері туралы айтқанда, Феффер өзінің құтқарыла алмайтынын түсінді және куәлігін қайтарып алды: "Тергеуші Лихачев маған: "Егер сізді ұстасақ, қылмысты табамыз. Сізден қажеттінің бәрін аламыз" деді. Солай болды. Мен қылмыскер емеспін, бірақ қорқып, өзім және басқалар туралы жалған куәлік бердім". Феффер өзінің еврей екендігіне мақтан тұтты. Трибунал оны "КСРО-дағы еврейлердің жағдайы туралы жалған ақпарат" бергені үшін айыптады, бұл туралы Мемлекеттік қауіпсіздік министрі Семен Игнатьевтің КПСС Орталық комитетінің хатшысы Георгий Маленковқа 1953 жылғы 7 ақпанда жазған хатында айтылған. Феффер 1952 жылғы 12 тамызда Лубянка ғимаратында атылып өлтірілді. Феффер 1955 жылы Сталиннің қайтысынан кейін ақталды, және оның құрметіне Мәскеудегі Николо-Архангельск зиратында ескерткіш орнатылды. Оның өлеңдері идиш және орыс тілдерінде қайта басылды.
In America, the question "What happened to Itzik Feffer?" entered the currency of political debate. There was talk in intellectual circles that Jews were being killed in a new Soviet purge and that Feffer was one of them. It was to quell such rumours that Robeson asked to see his old friend, but he was told by Soviet officials that he would have to wait. Eventually, he was informed that the poet was vacationing in the Crimea and would see him as soon as he returned. The reality was that Feffer had already been in prison for a half year, and his Soviet captors did not want to bring him to Robeson immediately because he had become emaciated from lack of food. While Robeson waited in Moscow, Stalin's police brought Feffer out of prison, put him the care of doctors, and began fattening him up for the interview. When he looked sufficiently healthy, he was brought to Moscow. The two men met in a room that was under secret surveillance. Feffer knew he could not speak freely. When Robeson asked how he was, he drew his finger nervously across his throat and motioned with his eyes and lips to his American comrade. They're going to kill us, he said. When you return to America you must speak out and save us. During his concert in Tchaikovsky Hall on 14 June which was broadcast across the entire country Robeson publicly paid tribute to Feffer and the late Mikhoels, singing the Vilna Partisan song "Zog Nit Keynmol" in both Russian and Yiddish. The song was met with a standing ovation from the hall. Returning to the US, Robeson organized a letter in defense of Feffer, which was signed by writer Howard Fast and the then chairman of the World Peace Council, French physicist Frédéric Joliot Curie, among others. According to observers, Robson's letter delayed Feffer's death by three years. In 1952, however, Feffer, along with other defendants, was tried at a closed trial of JAC members, ostensibly due to their support of the American backed proposal to establish an autonomous region for Jews in the Crimea. Feffer realized during this trial, when the defendants pleaded not guilty and spoke about the methods by which the investigation was conducted, that he would not be spared, and retracted his testimony:
Investigator Likhachev told me: "If we arrest you, then we will find the crime We will knock out everything we need from you." So it turned out. I am not a criminal, but being very intimidated, I gave fictitious testimony against myself and others. Feffer also expressed pride in his Jewish identity. The tribunal convicted him of giving "slanderous information about the situation of Jews in the USSR" to an American contact, as noted in a letter from Minister of State Security Semyon Ignatyev to the Secretary of the Central Committee of the CPSU Georgy Malenkov dated February 7, 1953. Feffer was executed on 12 August 1952 at the Lubyanka Building. Feffer was rehabilitated posthumously in 1955, after Stalin's death; a cenotaph for him was installed at the Moscow Nikolo Arkhangelsk cemetery. His poems have been reprinted, both in Yiddish and in Russian translation.
Отбасы
Оның әйелі Рахиль Гершковна Калиш (1900–1982) 1949 жылғы 13-14 қаңтар түнінде қамауға алынды. Оның қызы Дора Исаковна Фефер Калиш (1924–2007) 1952 жылы қамауға алынды. Оның күйеуі Эвель Моисеевич Климовский (1923–1992) да қуғын-сүргінге ұшырады. Оның қарындасы Дарья (Даша) Феффер оның әйелімен бір уақытта қамауға алынды.