Үнді дәстүрінде музыкалық әңгіме айту өнері

Кіріспе

Үнді салт-дәстүрлерінде музыкамен орындалатын әңгіме. Киртана (; ), сондай-ақ Киртан немесе Киртан деп те аударылады, санскрит сөзі, ол "баяндау, айту, жеткізу, сипаттау" мағынасын білдіреді, әсіресе үнді діндерінде. Бұл сонымен қатар діни өнердің бір жанры, рухани немесе діни идеяларды музыкалық түрде баяндау немесе бірлесіп оқуды білдіреді.

Ведалық анукиртана дәстүрінен бастау алған киртана – бұл шақыру-жауап немесе антифоналдық стильдегі ән немесе ән, музыкамен сүйемелденеді, онда бірнеше әншілер құдайдың есімдерін айтады, аңызды суреттейді, құдайға деген сүйіспеншіліктерін білдіреді немесе рухани идеяларды талқылайды. Көптеген киртан орындаулары көрермендерді әнге қосылуға, оны қайталауға немесе әншінің шақыруына жауап беруге шақырады. Киртан орындауларында аймақтық музыкалық аспаптар, әсіресе үнді аспаптары қолданылады: үнді гармониясы, вина, ситар немесе эктара (ішекті аспаптар), табла (бір жақты барабан), мрдханга немесе пахавадж (екі жақты барабан), флейта (желді аспаптар) және каратала немесе тала (қоңыраулар). Бұл индуизм, вайшнавтық құлшылық, сикхизм, сант дәстүрлері және буддизмнің кейбір түрлері, сондай-ақ басқа да діни топтардың маңызды дәстүрі. Киртанға кейде әңгіме айту мен актерлік өнер де қосады. Мәтіндер көбінесе діни, мифологиялық немесе әлеуметтік тақырыптарды қамтиды.

Этимологиясы мен номенклатурасы

[[Файл:Narad Vintage Print.jpg|thumb|Хинду Пураналарында Нарадты киртан орындаушысы ретінде бейнелейді. Киртанның санскрит түбірі - кирт (कीर्त्). Бұл термин Самиталарда, Брахманаларда және басқа да Веда әдебиеттерінде, сондай-ақ Веданга мен Сутралар әдебиеттерінде кездеседі. Монир Уильямс бойынша, кирт контекстуалды мағынада "айту, атап көрсету, баяндау, атау, шақыру, оқу, қайталау, хабарлау, жариялау, қарым-қатынас жасау, еске алу, мерекелеу, мадақтау, даңқлау" дегенді білдіреді. Киртан термині анукиртан (немесе анукрти, анукарана, сөзбе-сөз "қайта баяндау") түрінде яджна (Ведалық ритуалдық құрбандық) контекстінде кездеседі, бұл ритуалдық драмалық қойылымның бір бөлігі болған диалог стилімен Ведалық гимндердің екі рет оқылуын білдіреді. Мысалы, "Шатапатта Брахмана" (13.2-тарау, шамамен б.з.д. 800-700 жылдары) санскрит тіліндегі өлеңдер екі актердің арасындағы жұмбақ ойыны түрінде жазылған. Луи Реноудың айтуынша, бұл мәтінде "ведалық құрбандық (яджна) өз кейіпкерлері, диалогтары, музыкаға қосылатын бөлігі, аралықтары мен кульминациясы бар драма түрінде ұсынылады". Жалпы алғанда, киртан, кейде санкиртана (сөзбе-сөз "ұжымдық орындау") деп аталады, ұжымдық ән айту немесе музыкалық әңгімелесу түрі. Діни өнердің бір түрі ретінде ол Үндістанның бхакти қозғалысында құлшыныспен діни практика ретінде (яғни бхакти йога) дамыды. Алайда, Кристиан Новецкеге сәйкес, бұл аймақтық жағынан әртүрлі болатын әртүрлі практика, әр түрлі музыкалық аспаптардың, бидің, сөйлеудің, театрдың, көрермендердің қатысуы мен моральдық баяндамалардың әртүрлі қоспасын қамтиды. Мысалы, Махараштрада, дейді Новецке, киртан - бұл шақыру-жауап беру стиліндегі қойылым, ол бастық әнші мен көрерменнің құлшыныспен билеуі мен ән айтуынан бастап, "күрделі ғылыми зерттеу, әлеуметтік түсініктеме немесе философиялық/тілдік талдауға" дейін, оған баяндау, аллегория, әзіл-қалжың, білімділік және ойын-сауық – киртанның рангасының (сұлулық, түс) эстетикалық бөлігі кіреді. Ассам және Солтүстік-Шығыс Үндістанның Вайшнав ғибадатханаларында киртан ghar деп аталатын үлкен ғибадатханалар бар – бұл атау қауымдық ән айту және өнер көрсету үшін пайдаланылғандықтан берілген. Киртан кейде кейбір Вайшнав дәстүрлерінде харинама (санскрит: harināma) деп те аталады, бұл "[Құдайдың (Хари) есімдерін] жатқа айту" дегенді білдіреді. Аймақтық тілдерде киртан мынадай жазылымдарда кездеседі: непали және;; / کیرتن; Синдхи: ڪِيرَتَنُ / کیرتنو;; .

[[File:Narad Vintage Print. jpg|thumb|The Vedic sage Narada is depicted as a great kirtan singer in the Hindu Puranas. The Sanskrit root of kirtan is kirt (कीर्त्). The term is found in the Samhitas, the Brahmanas and other Vedic literature, as well as the Vedanga and Sutras literature. Kirt, according to Monier Williams, contextually means, "to mention, make mention of, tell, name, call, recite, repeat, relate, declare, communicate, commemorate, celebrate, praise, glorify". The term kirtan is found as anukirtan (or anukrti, anukarana, literally "re telling") in the context of a Yajna (Vedic ritual offering), which meant a dual recitation of Vedic hymns in a dialogue style which was part of a ritual dramatic performance. The Sanskrit verses in the Shatapatha Brahmana (chapter 13.2, c. 800–700 BCE), for example, are written in the form of a riddle play between two actors. According to Louis Renou, in this text, "the Vedic sacrifice (yajna) is presented as a kind of drama, with its actors, its dialogues, its portion to be set to music, its interludes, and its climaxes." Generally speaking, kirtan, sometimes referred to as sankirtana (literally, "collective performance"), is a kind of collective chanting or musical conversation. As a genre of religious performance art, it developed in the Indian bhakti movements as a devotional religious practice (i. e. bhakti yoga). However, it is a heterogeneous practice that varies regionally according to Christian Novetzke, and includes varying mixture of different musical instruments, dance, oration, theatre, audience participation and moral narration. In Maharashtra for example, states Novetzke, a kirtan is a call and response style performance, ranging from devotional dancing and singing by a lead singer and audience, to an "intricate scholarly treatise, a social commentary or a philosophical/linguistic exposition", that includes narration, allegory, humor, erudition and entertainment – all an aesthetic part of ranga (beauty, color) of the kirtan. Vaishnava temples in Assam and northeastern Indian have large worship halls named kirtan ghar – a name derived from their being used for congregational singing and performance arts. Kirtan is also sometimes called harinam (Sanskrit: harināma) in some Vaishnava traditions, which means "[chanting] the names of God (Hari)." In regional languages, kirtan is scripted as ; Nepali and ; ; ; / کیرتن; Sindhi: ڪِيرَتَنُ / कीरतनु; ; .

Бхаджан мен киртан

Киртан мен бхаджан тығыз байланысты, екеуінде де ортақ мақсаттар (иман, сенім, рухани өрлеу және азаттық), тақырыптар мен музыкалық мотивтер бар. Бхаджан еркін формада болады, әнші бір немесе бірнеше музыкалық аспаптармен немесе оларсыз орындайтын жеке әуен болуы мүмкін. Ал киртан көбінесе топтық орындалумен ерекшеленеді, әдетте шақыру-жауап немесе антифоналдық музыкалық құрылымға ие, бұл жақын әңгімеге немесе ойларды бөлісуге ұқсас. Киртанда әдетте екі немесе одан көп музыкалық аспап қолданылады. Көптеген киртандар көрермендердің белсенді қатысуына арналған, онда әнші рухани ән, гимн немесе құлшылық тақырыбын айтады, ал көрермендер әнді қайталап немесе ортақ сенімдерін білдіретін жауаппен жауап береді. Халықтық индуистік киртандардың ерекшелігі – олардың көбінесе хинди және бенгал тілдерінде орындалуы (санскритте орындалатын ведалық ән айтудан өзгеше), бірақ санскрит мантраларын да қамтуы мүмкін. Бұл стиль ортағасырлық дәуірде (1300–1550) және ерте заманауи кезеңде (1550–1750) танымал болды. 6 ғасырдан бастап тамиль Альварлары мен Наянарлары 12 ғасырдан кейін Тамилакамнан тыс жерлерге тарады. Киртан дәстүрінің негіздері «Бхагавад-гита» сияқты еңбектерде де кездеседі, онда құдайға сүйіспеншілікпен берілу жолы (бхакти-марга) мокшаға жетудің құралы ретінде сипатталған. Киртан музыкалық речитация ретінде «Бхагавата Пурана» сияқты вайшнавтардың маңызды мәтінінде де кездеседі. «Аватара Катха» әңгімесінде Прахлада туралы айтылады, онда киртан ғибадаттың тоғыз түрінің бірі ретінде аталады. Джаядева (12 ғасырдағы «Гита Говинда» авторы) сияқты бхакти ақындары мен музыканттары киртан сияқты үнділік құлшылық музыка жанрларының дамуына ықпал етті (жергілікті тілде жазылғанмен, олар көбінесе санскриттің бхакти өлеңдерінің стилін еліктеді). Джаядева классикалық музыканың ұлы композиторы болды және дхрупада стилінде (дхрупадқа ұқсас) құлшылық музыка жазды. Оңтүстік (карнатик) киртандары солтүстік киртандарына қарағанда «әсемдігі аз», «әсемдік, триллер мен арабескелерді» сирек қолданады, бірақ олар да құрылымды музыкалық формалар болып табылады. Дегенмен, кейбір киртан стильдері өте күрделі және техникалық, мысалы, дхрупад және бенгал падавали киртаны, бенгалдықтар бұл музыканы ең мәдениетті діни музыка деп санайды. Орындау кезінде көптеген киртандар топпен орындалады, әншілер еденде отырып, хор жетекші әншінің сөзін қайталайды, бірақ кейде киртан ғибадатханаларда, діни процессияларда немесе көшеде тұрып орындалады. Жетекші әнші ән немесе мантра айтады, өзін гармония немесе сараңги сияқты аспаптармен сүйемелдейді, ал хор (көрермендер де қатыса алады) жолдарды қайталайды, музыкалық сүйемелдеуді қамтамасыз етеді және ырғақты ұстайды (табла сияқты соққы аспаптарымен). Кейде жетекші әнші жекелеген жолдарды орындайды, ал хор оларды рефренмен қосады. Вайшнава Сахаджия дәстүрі бенгал тіліндегі көптеген ұлы ақындар мен әншілерді өндірді. Шанкарадева Кришна құлшылығы мен драмалық қойылымдар үшін Саттраларды (индуисттік храмдар мен монастырларды) және киртан үйлерін (сондай-ақ Намгхар деп аталады) құруға көмектесті. Браж аймағында Валлабха ачарья нәресте Кришна мен оның балалық шағы туралы киртан әндеріне назар аударған құлшылық қозғалысын бастады. Валлабха, Харидаси және Нимбарка сияқты брадж дәстүрлерінің тағы бір киртан стилі – коллективтік ән айтудың бір түрі, самадж гаян. Киртан діни музыка жанры ретінде вайшнавизм дәстүрінің маңызды бөлігі болды, әсіресе 7-10 ғасырлар аралығындағы Шри Вайшнавизмнің Альварлар суб-дәстүрінен бастап. 13 ғасырдан кейін вайшнавизмде киртанның екі субжанры пайда болды: Нама киртаны, онда құдайдың әртүрлі есімдері немесе аспектілері (Вишну аватары) мадақталады, және Лила киртаны, онда құдайдың өмірі мен аңыздары баяндалады. Қазіргі заманда солтүстік Үндістанның киртан стильдері Свами Шивананда, Анандамай Ма, Шри Ауробиндо және А.С. Бхактиведанта Свами Прабхупаданың модернисттік қозғалыстарында кеңінен қолданылады. Өзінің ұзақ және жемісті мансабында ол 32000 санкиртана мен 12 шатаканы (жүз өлеңнен тұратын жинақтарды) телугу және санскрит тілдерінде жазған және орындаған.

A Kirtan and a Bhajan are closely related, with both sharing common aims (devotion, faith, spiritual uplift and liberation), subjects, and musical themes. A Bhajan is more free form, and can be singular melody that is performed by a single singer with or without one and more musical instruments. Kirtan, in contrast, generally differs in being a group performance, typically with a call and response or antiphonal musical structure, similar to an intimate conversation or gentle sharing of ideas. Kirtan also generally includes two or more musical instruments,

Many Kirtan are structured for more audience participation, where the singer calls a spiritual chant, a hymn or a devotional theme, the audience then responds back by repeating the chant or by chanting back a reply of their shared beliefs. A key feature of popular Hindu kirtan is that it is mostly sung in vernacular languages like Hindi and Bengali (unlike Vedic chanting, which is done in Sanskrit), though this may include Sanskrit mantras. This style of vernacular singing became popular during the medieval era (1300–1550) and the early modern period (1550–1750). Beginning with the Tamil Alvars and Nayanars in around the 6th century, bhakti spread outside Tamilakam after the 12th century. The foundations of the kirtan traditions are also found in works like the Bhagavad gita which describes the bhakti marga (path of loving devotion to god) as a means to moksha. References to kirtan as a musical recitation are also found in the Bhagavata Purana, an important Vaishnava text. The story of Prahlada in the Avatara Katha mentions kirtan as one of nine forms of bhakti. Bhakti poets and musicians like Jayadeva (the 12th century author of the Sanskrit Gita Govinda) were influential in the development of Indian devotional music genres like kirtan (which, though written in the vernacular, often imitated the style of Sanskrit bhakti poems). Jayadeva was a great classical composer and wrote devotional music in the dhruvapada style (which is similar to dhrupad). Regarding the southern (Carnatic) traditions of kirtan, they are generally "less ornate" than northern kirtan, making less use of "grace, trills and arabesques", but they are also much more structured musical forms. However, some kirtan styles are highly refined and technical, like dhrupad and Bengali padavali kirtan, which is considered by Bengalis to be the most cultured religious music. Regarding the arrangement, most kirtan performances are done by a group, with a choir led by a lead singer sitting on the floor, though sometimes, kirtan is done by standing group in temples, religious processions, or on the street. Then the lead singer sings a song or a mantra while accompanying himself with a versatile instrument (like a harmonium or a sarangi), and the chorus (which may include the audience as well) repeats the lines and provides musical accompaniment and keeps the rhythm (with percussion instruments like the tabla). Sometimes the lead may have some solo lines, and the chorus can accompany them with a refrain. The Vaiṣṇava Sahajiyā tradition produced many great Bengali language poets and singers. Shankaradeva helped establish Sattras (Hindu temples and monasteries) with kirtan ghar (also called Namghar), for Krishnaite singing and dramatic performance. Meanwhile, in the Braj region, Vallabha acharya launched a devotional movement which focused on kirtan songs about baby Krishna and his early childhood. Another kirtan style shared by the Braj traditions like the Vallabha, Haridasi, and Nimbarka is samaj gayan, which is a kind of collective singing. Kirtan as a genre of religious music has been a major part of the Vaishnavism tradition, particularly starting with the Alvars of Sri Vaishnavism sub tradition between the 7th to 10th century CE. After the 13th century, two subgenres of kirtan emerged in Vaishnavism, namely the Nama kirtana wherein the different names or aspects of god (a Vishnu avatar) are extolled, and the Lila kirtana wherein the deity's life and legends are narrated. In the modern era, north Indian styles of kirtan are widely practiced in the modernist movements of Swami Sivananda, Anandamayi Ma, Sri Aurobindo, and A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada. During his long and prolific career, he reputedly composed and sang 32,000 Sankirtanas and 12 Shatakas (sets of hundred verses) in both Telugu and Sanskrit.

Иудаизм

Үндістан субконтинентіндегі Бене Израиль еврей қауымы маратхи тілінде сөйлейтін индус көршілерінен киртан деп аталатын діни ән шыршу стилін қабылдады. Олардың негізгі дәстүрлі музыкалық аспаптары – үнді гармониясы және Бұлбул таранг. Қазіргі заманда Сьюзан Дейкман сияқты көптеген яһудилер де киртанды қабылдады. Бұл яһуди киртандарында санскрит тіліндегі индуистік мәтіндер еврей әндері мен дұғаларымен алмастырылады.

Атау

Ерлер есімі Киртан немесе Киртана Оңтүстік Үндістанда әйелдерге де беріледі, әсіресе Телангана, Андхра-Прадеш, Карнатака, Керала және Тамил Наду штаттарында.