Кіріспе

Үндістанның жергілікті әңгімелері мен аңыздары

Үндістан фольклоры – Үндістан мемлекетінің және Үндістан субконтинентінің фольклорын қамтиды. Үндістан этникалық және діни тұрғыдан алуан түрлі ел. Осы алуан түрлілікті ескере отырып, Үндістанның кең бай фольклорын бірлік ретінде жалпылау қиын. Үндістан халқының үштен екі бөлігінен астамы өзін индуист деп есептесе де, онда біртұтас, біріккен және барлыққа ортақ жекелік ұғымы жоқ. Мұнда түрлі гетерогенді дәстүрлер, көптеген аймақтық мәдениеттер мен әртүрлі діндер өсіп-өркендейді. Индуизмдегі халықтық дін жергілікті діни ғұрыптардың себебін түсіндіріп, әдет-ғұрыптар мен рәсімдерді баяндайтын жергілікті мифтерді қамтиды. Дегенмен, фольклор діни немесе мистикалық сенімдер мен ғұрыптардан асып, ауызша немесе ресми емес жолдармен беріліп келе жатқан әлеуметтік дәстүрдің барлық қыр-сырын қамтиды.

Үнді халық ертегілері

Үндістанда санскрит және Үндістанның түрлі халық тілдерінде ауызша дәстүрде сақталған батырлық жырлар мен эпикалық поэзияның кең көлемі бар. Пабуджи туралы әңгімені баяндайтын ауызша эпостың бірі Раджастханнан доктор Джон Смит жинаған; бұл Раджастхан тіліндегі ұзақ жыр, оны кәсіби әңгімешілер – бхопалар дәстүрлі түрде орындайды, олар жыр кейіпкерлерін бейнелейтін көрпе алдында оқиды, ал раванхатто скрипкасы портативті храм ретінде сүйемелдейді. Басты кейіпкер – тарихи тұлға, Раджпут ханзадасы, ол Раджастханда қасиетті тұлға ретінде құрметтеледі. Гуджараттың Гарба және Дандия Раас билері, Одишаның Самбалпури биі, Батыс Бенгалияның Чхау, Алқап және Гамбира билері, Ассамның Биху биі, Раджастан және Харьянаның Гумар биі, Пәнджабтың Бхангра және Гидда билері, Гоаның Дхангар биі, Чхаттисгардың Пантхи биі, Тамилнадтың Кумми және Карагаттам билері, Андхраның Колаттам биі, Карнатаканың Якшагана, Кераланың Тираяттам және Нагаландтың Чанг Ло билері – бұл билердің барлығы мифтердің, халық аңыздарының және жыл мезгілдерінің әртүрлі элементтерінен пайда болған. Үндістанның дәстүрлі әңгімелер жинақтарының ішінде Вишну Сарманың біздің заманымыздан бұрынғы II ғасырда жазған Панчатантра ерекше орын алады. Нараянаның Хитопадешасы – IX ғасырда құрастырылған, антропоморфты әңгімелер мен жануарлар туралы нақылдардан тұратын санскриттің жинағы. Соңғы тридцать жылда үнді фольклоршылары фольклорды зерттеуге үлкен үлес қосты. Девендра Сатьяртхи, Кришна Дев Упадьяйя, Пхрафулла Датта Госвами, Кунджа Бихари Даш, Ашутош Бхаттачарья және тағы да көптеген тәжірибелі фольклоршылар осы салаға өз үлесін қосты. Алайда, 1970-ші жылдарда АҚШ университеттерінде білім алған және фольклор зерттеуінің қазіргі заманғы теорияларымен әдістерімен танысқан фольклоршылар Үндістанда фольклор зерттеуінің жаңа бағытын қалыптастырды. Әсіресе Оңтүстік Үндістан университеттері фольклорды университеттердегі мамандық ретінде жақтады және жүздеген ғалымдарды оқытты. А.К. Раманужан – үнді контекстінде фольклорды талдаған белгілі фольклоршы. Фольклорды зерттеу екі бағытта күшейді: бірі – фин фольклоршысы Лаури Хонко, екіншісі – американдық фольклоршы Питер Дж. Клаус. Бұл екі фольклоршы Сири эпосы бойынша далалық зерттеулер жүргізіп, үнді фольклоршыларын жаңа зерттеулерге бастады. Орталық Үнді тілдері институты Үндістанда фольклор зерттеуін дамытуға, соның ішінде Үндістан мәдениетінің тағы бір жағын зерттеуге үлкен үлес қосты. Соңғы кезде Читрасен Пасаят, М.Д. Мутхукумарасуами, Вивек Рай, Жавахарлал Ханду, Бирендранатх Датта, П.С. Паттанайк, Б. Редди, Садхана Наитани, П. Субачари, Молли Каушал, Шьям Сундар Махапатра, Бхабаграхи Мишра және көптеген жас фольклоршылар өз салаларында фольклор зерттеуін халықтың есте сақтауы мен дауысы ретінде бекітуге үлес қосты. Жақында Ченнаидегі Ұлттық фольклорлық қолдау орталығы қоғамдық кеңістікте фольклорды насихаттау және академиялық және қоғамдық сала арасындағы қашықтықты қысқарту бойынша бастама көтерді.

Үнді халық қаһармандары, зұлымдар және алдамшылар

Санскрит эпостарындағы, тарихындағы және азаттық қозғалысындағы Рама, Кришна сияқты үнді халық қаһармандары баршаға мәлім. Олар жазба әдебиеттерде орын алған. Бірақ үнді мәдени жүйесінде халық қаһармандары ерекше құрметке ие. Үндістанның касталары мен тайпалары тілдері, діндері және салт-дәстүрлері арқылы мәдениеттің әртүрлілігін сақтап келді. Сондықтан ұлттық батырлармен қатар, аймақтық, жергілікті халық және тайпа батырлары да халық жадында мәңгі сақталып келеді. Мысалы, Санталдар мен Гондтарды қарастырайық. Санталдардың мәдениет қаһармандары – Биер Кервал мен Биду Чандан. Гондтардың халық қаһарманы – Читал Сингх Чатти. Банджара халық қаһарманы – Лакха Банджара немесе Раджа Исалу. Тек батырлар ғана емес, үнді халық ертегілерінің кейіпкерлері де Үндістан мәдениетінің қалыптасуына зор үлес қосты. Банджара эпостары кейіпкерлердің батырлық ерліктеріне толы. Бұл эпостар «сати» культін көрсетеді. Ауызша эпостарда батырлар мен батыршалардың ерлік әрекеттері жазбаша мәтіндерге қарсы «қарсы мәтін» тудырады. Сондықтан ауызша эпоста кіші інісі батыр болып, ағасын өлтіреді, ал классикалық эпостарда мұндай нәрсеге тыйым салынған. Халық батырлары кейде қасиетті саналады және ауыл тұрғындары оларға табынады. Үнді халық аңыздарында мифтік және романтикалық кейіпкерлер арасындағы айырмашылық көбінесе өте шамалы. Қалахандиде ауызша эпостар халық әншілерінің арасында кеңінен таралған, олар оларды ритуалдық және әлеуметтік ортада орындайды. Фолклоршы доктор Махендра Мишра Қалахандидегі ауызша эпостарды зерттеуде жеті этникалық топты қамтыды. Доктор Читрасен Пасаят Дану-ятра, Канден буди-ятра, Чуда-хай-ятра, Сулия-ятра, Паткханда-ятра, Буда-дангар-ятра, Кхандабаса-ятра, Чаттар-ятра, Ситал-састхи-ятра сияқты түрлі халықтық және тайпалық саяхаттарды жан-жақты зерттеді және жергілікті құдайлардың «батырлық кейіпкерлерін» талдады. Үндістанның ауызша эпостары касталық мәдениеттің барлық жерінде кеңінен таралған. Финляндияның Турку қаласынан профессор Лаури Хонко, профессор Вивек Рай және доктор К. Чиннапа Гауда бірлесіп Siri Epic-ті зерттеді және «Siri Epic» атты үш томдық еңбек жариялады (Siri емес). Сонымен қатар, профессор Питер Клаус тулу эпостары бойынша терең зерттеулер жүргізді. Адития Малликтің «Девнараян» эпопеясы, Пуликонда Суббахаридің «Джамбупурана» эпопеясы, доктор Ж.Д.Смиттің «Пабуджи» эпопеясы сияқты еңбектер көптеген оқырмандардың назарын аударды. Кераланың ауылдық аймақтарында «Одиян» (немесе «одиан») деп аталатын әдет болған, онда адамдар тобы «отивики» деп аталатын арнайы техниканы қолданып, адамдарды өлімге дейін қорқытуға болатынын мәлімдеген. Одиян – Керала фольклорында жартылай адам, жартылай аң ретінде сипатталатын, түнде аллеяларда жасырынатын мифологиялық кейіпкер. Одиандар денелерінің белгілі бір бөліктеріне белгілі бір шөптерді жағады, сиқырлы дұғалар оқиды және өздерінің қалауларына байланысты бұқалар, бұқалар немесе түлкілер сияқты әртүрлі жануарларға айналады. Бұл практика көбінесе Панан және Парая қауымдастықтарымен байланысты болған, бірақ қажетті дағдыға ие басқа қауымдастықтардың өкілдері де оны орындай алатын.

Үндістанның дәстүрлі ойындары

Үндістанда тақта ойындарының тарихы ұзақ. Бұл туралы Махабхарата және Моғол империясы дәуірінде айтылады. Үндістандық дәстүрлі ойындардан пайда болған танымал тақта ойындарының ішінде шахмат (Чатуранга), лудо (Пачиси) және жыландар мен баспалдақтар (Мокша Патаму) бар. Жақында Үндістанның шығысындағы Одиша штаты бастауыш мектептерде балаларға арналған «Сружан» (шығармашылық) бағдарламасын енгізді. Үш жыл ішінде (2007–2010 жылдары) шамамен 18 миллион бала әңгіме айту, дәстүрлі ойындар, дәстүрлі өнер мен қолөнер, музыка және би, сондай-ақ жұмбақтар сияқты төрт түрлі іс-шараға қатысты. Нәтижесінде, халық ертегілерінің жүздеген нұсқасы болғанымен, дәстүрлі ойындардың түрлері шектеулі. Үй ішінде де, сыртта да ойналатын үш жүздей дәстүрлі ойын болған, және олардың математикалық білімді (санау, өлшеу, пішін мен мөлшер, геометриялық түсініктер және іс-қимыл арқылы әлеуметтену) қамтитыны анықталды. Дәстүрлі ойындар – оқыту мен үйренудің ең тиімді жолдары. Оларды бастауыш мектептерде қолданғанда, көптеген мұғалімдер балалардың мұғалімдердің ұмытып қалған көптеген ойындарын білетінін айтты. «Касади» сияқты үй ішіндегі тақта ойыны (үйдегі екі немесе одан көп қыздар тамаринд дәнімен ойнайтын 14 шұңқырлы ағаш тақта) ең танымал болды және ол әлі де қоғамнан жоғалған жоқ. Фольклоршы және педагог доктор Махендра Кумар Мишра осы ойындарды жинап, видеоға түсірді. Үй шаруашылығындағы басқа ойындардың ішінде ешкі мен жолбарыс, және ганжифа бар. Бұл қазіргі карточкалық ойындардың алға басушылары болды. Ганжифа – белгілі бір ережелер бойынша ойналатын, боялған дөңгелек карточкалар жиынтығы.

Үнді фольклоршылары

Үнді фольклорын ғылыми зерттеу баяу басталды: алғашқы зерттеушілер бастапқы материалды шығармашылықпен қайта түсіндіруге еркіндік сезінді және материалды өкілдік емес, көркемдік тұрғысынан жинады. А.К. Раманужанның теориялық және эстетикалық еңбектері бірнеше ғылым саласын қамтиды. Контексттік сезімталдық – Раманужанның мәдени эсселерінде ғана емес, сонымен қатар үнді фольклоры және классикалық поэзия туралы жазбаларында да кездесетін тақырып. Мысалы, "Керілер терезелер болған жерде" (1989) және "Үш жүз Рамаяна" (1991) еңбектерінде ол үнді әдебиетінің "текст аралық" сипаты туралы айтады. Ол: «Бір өлеңде тек меңзеліп айтылған нәрсе, оның «қайталануында» немесе «үлгі алуында» орталық мәнге ие болуы мүмкін», – дейді. Оның "Керілер – терезелер: толғаныстар антологиясына қарай" (1989) эссесі және "Ішкі пейзаж: классикалық тамил антологиясынан махаббат өлеңдері" (1967) мен "Үндістан фольклоры, жиырма үнді тілінен ауызша әңгімелер" (1991) түсіндірмелері – үнді фольклорын зерттеудегі оның жұмысының жақсы мысалдары. Рудьярд Киплинг фольклорға қызығушылық танытты, ол "Пук пен Пук төбесі" және "Сыйлықтар мен перилер" сияқты шығармаларында ағылшын фольклорымен айналысты; Үндістандағы тәжірибесі оны үнді тақырыптарында да осы сияқты туындылар жасауға итерді. Киплинг өмірінің көп бөлігін Үндістанда өткізді және хинди тілін жақсы білді. Оның "Екі Жұмандық кітабы" сияқты шығармалары дәстүрлі халық аңыздары үлгісінде жазылған көптеген әңгімелерді қамтиды. Оның "Осылай болды" әңгімелерінде де үнді тақырыптары кездеседі, ал кейіпкерлердің көптегені үнді тілдерінен танымал есімдерді алып жүреді. Сол кезеңде Хелен Баннерман қазір әйгілі болған үнді тақырыбындағы "Кішкентай қара Самбо" әңгімесін жазды, ол өзін үнді халық ертегісі ретінде ұсынды. Тәуелсіздік алғаннан кейін антропологияның ғылымдары мен әдістері үнді фольклорын тереңірек зерттеуде қолданыла бастады. Үндістан фольклоршыларын шартты түрде үш кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезең – британдық әкімшілер, олар жергілікті білім мен фольклорды жинап, билік етуге ниеттенген халықты түсінуге тырысты. Одан кейін, өздерінің діни әдебиеттерін елге тарату үшін жергілікті тілді үйренгісі келген миссионерлер келді. Үшінші кезең – тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең, онда көптеген университеттер, институттар мен жеке тұлғалар фольклорды зерттеуге кірісті. Мақсаты – аңыздар, мифтер және жырлар арқылы ұлттық ерекшелікті табу. Уақыт өте келе, елдегі академиялық мекемелер мен университеттер мәдени ерекшеліктерін сақтау үшін, сондай-ақ тіл мен мәдениетті сақтау үшін өздерінің аймақтарында фольклор кафедраларын ашуға кірісті. Тәуелсіздік алғаннан кейін доктор Сатиендра, Девендра Сатьяртхи, Кришнадев Упадахьяя, Джаберчанд Механи, Прафулла Датта Госвами, Ашутош Бхаттачарья, Кунджа Бихари Даш, Читрасен Пасаят, Сомнат Дар, Рамгариб Чоубей, Джагадиш Чандра Тригунаян және тағы да басқа ғалымдар фольклорды зерттеуде жетекші болды. Әрине, бұл тенденция аналитикалық емес, әдебиеттік сипатта болды. 1980 жылдары Орталық Үнді тілдері институты мен Американдық үнді зерттеулері институты фольклорды жүйелі түрде зерттеуді бастады, содан кейін көптеген батыс және шығыс ғалымдары фольклорды жеке ғылым ретінде зерттеуді жалғастырды. Қазіргі Үндістанның фольклоршыларының ізашарлары – Жавахарлал Ханду, Садхана Найтани, Кишор Бхаттачарджи, Кайлаш Патнаик, Вивек Рай, марқұм Комал Котари, Рагхаван Пайанад, М. Рамакришнан, Нандини Саху, М.Н. Венкатеша және тағы да басқалар. Жаңа фольклоршылардың пайда болуы байқалады, олар фольклорды батыс үлгісімен қарастырудың орнына, үнді тұрғысынан түсінуге ұмтылады. Олардың кейбіреулері фольклорды фольклорды жасаушы және тұтынушы халықтан түсінуді артық көреді. Фольклорды пайдаланушы оның мәнін біледі, өйткені оны мақсатты түрде және мағынамен қолданады. Ал теоретиктер фольклорды теориялық тұрғыдан қарастырады. Этикалық тұрғысынан алғанда, фольклоршы халықтан мүмкіндігінше үйренуі керек, ал халық фольклордың жасырын мағынасын фольклоршыға ашуы керек, осылайша олардың екеуі де интерпретациясы фольклордың жаңа мағынасын беруге және оны жаңа әлеуметтік-мәдени салаларда пайдалану мүмкіндігін зерттеуге көмектеседі. Одишаның Калаханди қаласынан шыққан доктор Махендра Кумар Мишра орталық Үндістан және Одишаның тайпалық фольклорына елеулі үлес қосты. Оның "Калаханди ауызша эпосы" атты еңбегі қытай және фин тілдеріне аударылған. Ол "Саура халық әдебиеті", "Пахария халық әдебиеті", "Фольклорды көру", "Калаханди ауызша поэзиясы" сияқты еңбектердің авторы. Оның соңғы еңбегі – тайпалық ауызша дәстүрдегі үш Рамақат. Доктор Мишра Батыс Одиша және Чхаттисгарх фольклорын пайдалана отырып, фольклор теориясы және зерттеу әдістемесі бойынша бес кітап жазды. Доктор Мишраның талдау жұмысы Оңтүстік Азия фольклорының бір бөлігі ретінде батыс және шығыс әлемінде кеңінен зерттелді. Қазіргі таңдағы Ұлттық фольклор қолдау орталығы, Ченнай соңғы он жылда фольклорды зерттеуге адал жаңа ғалымдар үшін кеңістік жасады. Фольклор саласындағы маңызды жаңалық – оның академиялық шеңбердегі қабырғалармен шектеліп қалмауы, керісінше, оның шынайы мағынасын алу үшін халықтың арасында және олардың ішінде қайтадан орын табуы. Доктор Рагхаван Пайанад үнді фольклорын зерттеуде маңызды рөл атқарады, ол фольклор туралы көптеген кітаптар жазды, сонымен қатар ағылшын және малаялам тілдерінде үнді фольклористикасының халықаралық беті болып табылады.

Халық әндері мен халық музыкасы

Үндістан бай және алуан түрлі халық музыкасы дәстүріне және көптеген халық әндерінің түрлеріне ие. Кейбір дәстүрлі халық әндерінің жанрлары ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енген. Осы дәстүрлердің ішінде кең танымал музыкалық және діни репертуар – Баул, ол әлемдік музыка сахнасында атақты болды. Баул дәстүрінің ең құрметті тарихи тұлғалары ретінде Лалон Факир және Бхаба Пагла жиі еске алынады.