Кіріспе

Классикалық үнді биі Катакали (IAST: Kathakaḷi) – классикалық үнді биінің дәстүрлі түрі және үнді театрының ең күрделі формаларының бірі. Бұл – әңгімелерді би арқылы көрсететін өнер жанры, бірақ дәстүрлі еркек бишілердің әсем түсті макияжы мен костюмдерімен ерекшеленеді. Оның бастау тамыры малаялам тілінде сөйлейтін Кераланың оңтүстік-батыс аймағында жатыр және оны негізінен малаяли халқы орындайды.

Шолу

Катакалидің шығу тегі нақты белгісіз. Катакали стилінің толыққанды қалыптасуы 16 ғасыр шамасында болды, бірақ оның тамыры Оңтүстік-Батыс Үндістан түбегіндегі ғибадатханалар мен халық өнерінде (мысалы, Кришнанаттам және Каликут патшалығының Замориннің діни драмасы) жатыр, олардың тарихы кемінде 1 мың жылға дейін жетеді. Катакали қойылымы, сияқты Үндістанның барлық классикалық би өнері, идеяларды жеткізу үшін музыканы, әншілерді, хореографияны және қолдар мен бет пішіндерінің қимыл-қозғалыстарын үйлестіреді. Дегенмен, Катакали ерекшелігі – оған ежелгі Үндістанның жауынгерлік өнерінен және Оңтүстік Үндістанның атлетикалық дәстүрлерінен алынған қозғалыстар да енгізілген. Әншілердің өнері дәстүрлі түрде санскриттің ықпалындағы малаялам тілінде орындалады. 2011 жылы Керала штатында христиан дінінің негіздерін көрсететін алғашқы қойылым өнер көрсетілді.

Этимологиясы мен номенклатурасы

Катхакали термині «оқиға немесе әңгіме, немесе дәстүрлі ертегі» деген мағына беретін катха және «қойылым» немесе «ойын» дегенді білдіретін кали сөздерінен туындаған. Бұл би жақсылық пен жамандық арасындағы мәңгілік күресті символдайды.

Тарих

Катхакалидің элементтері мен аспектілері Натья Шастра сияқты ежелгі санскрит мәтіндерінен алынған. Натья-шастра дана Бхаратаға жатқызылады, ал оның алғашқы толық жинағы б.з.д. 200-ден б.з. 200-ге дейін датыланады, бірақ бағалаулар б.з.д. 500-ден б.з. 500-ге дейін өзгереді. Натьяшастра мәтінінің ең көп зерттелген нұсқасы 36 тараудан тұратын 6000-ға жуық шумақтан тұрады. Наталья Лидованың сөзіне сәйкес, мәтінде Тандава биінің (Шива) теориясы, раса теориясы, бхава, көрініс, қимыл-қозғалыс, актерлік тәсілдер, негізгі қадамдар, тік тұру поздары сипатталған. Бұлардың барлығы үнді классикалық билерінің, соның ішінде Катхакалидің құрамына кіреді. Олар рухани идеялардың, ізгіліктердің және қасиетті жазбалардың мәнін білдірудің бір түрі болып табылады. Катхакалидің тамыры нақты емес. Джонс пен Райан оның 500 жылдан астам ғасырлық тарихы бар екенін айтады. Катхакали 16-шы және 17-ші ғасырларда Кералада өнер көрсетудің ерекше жанры ретінде пайда болды. Махиндер Сингх Катхакалидің тамыры 1500 жыл бұрынғыдан бастау алатынын мәлімдейді.

Көне сахналық өнерге сілтемелер: Кутияттам және Кришнанаттам

Фарли Ричмонд және басқа да ғалымдардың пікірінше, Катхакалиде Кутияттам (классикалық санскрит драмасы) және орта ғасырлық Кришнанаттам сияқты ежелгі үнділік өнерлермен ортақ костюмдер сияқты көптеген элементтер бар, бірақ егжей-тегжейлі зерттеулер айырмашылықтарды көрсетеді. Ричмондтың сөзімен айтқанда, Кутияттам – «Индиядағы үздіксіз қойылатын ең көне театр формаларының бірі және ол ежелгі әлемдегі ең көне өнер түрі болуы мүмкін». Кутияттам дәстүрлі түрде индуисттік ғибадатханаларға жататын, арнайы салынған театрларда қойылатын, әсіресе Шиваға, кейін Кришнаға арналған. Бұл театрлардың дизайны көбінесе ежелгі Натья Шастрада «идеалды» деп ұсынылған өлшемдер мен архитектураға сәйкес келеді, ал кейбіреулері 500 көрерменге дейін сыяды. Кришнанаттам – индуист құдайы Кришнаның өмірі мен іс-әрекеттері туралы би-драмалық өнер, ол Каликуттың билеушісі Шри Манаведан Раджаның қолдауымен дамыған (1585-1658 жж.). Бұл байланыстарға қарамастан, Катхакали «Кришнанаттам», Кутияттам және басқа да храмға негізделген өнерлерден өзгеше, себебі бұрынғы өнерлерде биші-актер әрі вокалдық артист болуы керек болса, Катхакали бұл рөлдерді бөліп, биші-актердің хореографияға толыққанды ден қоюына мүмкіндік берді, ал вокалдық артистер мәтінді жеткізуге назар аударды. Бұл пьесалар спектакльдің «әрекет» және «диалог» бөлімдерін анықтауға көмектесетін белгілі бір форматта жазылған. Катхакали репертуары – бұл ежелгі оқианы ойыншықпен драмалық түрде бейнелейтін опералық қойылым. Дәстүр бойынша, Катхакали қойылымы ұзаққа созылады, ол кешкісін басталып, таңға дейін жалғасады, орындаушылар мен көрермендер үшін үзілістер мен демалыстар қарастырылады. Катхакали труппасын спектакльге дайындауға көбінесе бірнеше кешкі сағат жұмсалады. Костюмдер Катхакалидің танымалдылығын ересектерден асырып, балаларды түстерімен, макияжымен, жарығымен және дыбыстарымен қызықтырады. Бұл үш Гуна – саттва (жақсылық, құрылысшылдық, үйлесімділік, ізгілік), раджас (күшті құмарлық, мақсатсыз әрекет, динамикалық, эгоистік) және тамас (философия) (қараңғылық, құлдираушылық, хаостық, зұлымдық). Индуисттік дүниетанымына сәйкес, осы үш гунаның (жақсылық, жамандық, белсенділік) барлығы әрбір адамда және барлық нәрседе бар, тек пропорциясы ғана өзгеше. Осы гуналардың өзара әрекеті біреудің немесе бір нәрсенің сипатын анықтайды.

Актерлік өнер

Үндістанның көптеген классикалық өнерлері сияқты, Катхакали да хореография және актерлік өнердің біріктірілген түрі. Бұл сахнада орындау үшін ең қиын стильдердің бірі саналады, жас суретшілер сахнада рөл ойнауға мүмкіндік алғанға дейін бірнеше жыл бойы дайындықтан өтеді. Актерлер "көзбен сөйлейтін тіл" арқылы сөйлейді, мұнда кейіпкердің сөздері "қол белгілері (мудралар)" арқылы беріледі, ал эмоциялар мен көңіл-күй "бет және көз" қозғалыстарымен көрсетіледі. Иоганн Вольфганг фон Гёте және Уильям Шекспир.

Стилдер: Сампрадаям

Катхакалидің Сампрадаям деп аталатын ойынды түсіндіру мен би өнерінің ерекше мектептері бар. Бұл мектептер бір ұрпақтан екінші ұрпаққа білім беру жүйесі – гурукула арқылы дамыды. 19 ғасырда Кералада осындай көптеген стильдер кең таралды, олардың ішінде екі негізгі стиль қалыптасып, қазіргі заманға дейін жетті. Кидангур стилі – Траванкорда дамыған осы екі стильдің бірі. Оған Кутиаттамның ықпалы зор, сонымен қатар Раманаттам мен Калладикоттан элементтерін де қамтиды. Бұл стиль дәстүрлі түрде Наланнуниге, Утрам Тирунал Махараджаның (1815-1861) қолдауымен байланысты. Каллуважи стилі – екінші стиль, ол орталық Кераладағы Палаккадада (Олаппаманна Мана) дамыды. Бұл стиль ежелгі Каплингадан және Калладикоттан өнерлерінің синтезі болып табылады. Ол дәстүрлі түрде Брахман отбасындағы Уннири Паниккерге (~1850) жатқызылады және Керала Каламандалам – сахналық өнер мектебінде басым стиль ретінде орнықты.

Оқу орталықтары мен сыйлықтар

Катхакали дәстүрлі түрде ұрпақтан-ұрпаққа ұстаз бен шәкірт (гуруккула) жүйесі арқылы жалғасып келе жатқан өнер. Суретші отбасылары көбінесе өз туыстарының ішіндегі талантты жандарды іздейтін, кейде отбасынан тыс адамдардан да таңдайтын. Жаңадан бастаған өнерпаз әдетте ұстазымен бірге оқушы ретінде тұрып, отбасының бір мүшесі секілді күтімге алынар еді. Катхакалидегі оқу бағдарламасы дене шынықтыру, күнделікті жаттығулар, йога және дене массажы арқылы бұлшық еттерді нығайтуға, денеге қалып беруге, сондай-ақ оқу мен би практикасына баса назар аударады.

Байланысты би түрлері

Катхакалидің теориясы мен негіздері басқа да ірі классикалық үнді билерімен бірдей, Санскрит мәтіндеріне, мысалы Натья Шастраға дейін жетеді, бірақ әрқайсысының өрнек беру стилі өте ерекше және ерекше. Катак традиция бойынша әйел актерлерді қамтиды, Катакали болса дәстүрлі түрде тек ерлер тобымен орындалады. Катакта киім, макияж әлдеқайда қарапайым, бетперделер жоқ. Екі би түрі де хореографияны, бет және қол қимылдарын қолданады, олардың бастаулары Натья Шастраға салады, бірақ Катак көбінесе тік аяқ пен дене қозғалыстарымен орындалады, Катакали сияқты соққылар мен секірістер жоқ. Катак сахна кеңістігін көбірек пайдаланады және әдетте жеке вокалистерді қамтымайды. Екеуі де көптеген ұқсас дәстүрлі үнді музыкалық аспаптарды қолданады. Катакали стилінің, әсем костюмдердің, музыкалық драманың ұқсас үлгілері басқа мәдениеттерде де кездеседі. Мысалы, жапондық Но (能) биі негізіндегі қойылымға маскалар, костюмдер мен түрлі-түрлі реквизиттерді біріктіреді, бұл үшін жоғары білікті актерлер мен музыканттар қажет. Эмоциялар негізінен стильдік ишараттар арқылы беріледі, ал костюмдер Но қойылымындағы кейіпкерлердің мәнін көрсетеді, Катакалидегідей. Екеуінде де костюм киген ер адамдар барлық рөлдерді, соның ішінде әйелдер рөлдерін орындайды. Екі мәдениетте де бишілердің дайындық жүйесі мен басталу рәсімдері көптеген ұқсастықтарға ие. Кабуки, тағы бір жапондық өнер түрі, Катакалиге ұқсас. Дзинжу, қытайлық би-актерлік өнері (zuo), Катакали сияқты әртістерге әсем маскалар, костюмдер және түрлі-түсті бояулар ұсынады. Бали биі және тибет өнері де ұқсастықтарды бөліседі.