Кіріспе

Солтүстік Үндістанның классикалық би түрі Катак (деванагари: कथक) – үнді классикалық биінің сегіз негізгі түрінің бірі. Оның шығу тегі ежелгі Солтүстік Үндістандағы саяхатшы бардтарға, яғни «катакар» («әңгімеші») деп аталатын, олар үнді эпостары мен мифологиясының әңгімелерін би, ән және музыка арқылы жеткізген адамдарға байланысты. Оның атауы санскрит тіліндегі «ката» сөзінен шыққан, яғни «әңгіме», ал «катакар» сөзі «әңгіме айтушы» немесе «әңгімелермен айналысатын» деген мағынаны білдіреді. Катак қойылымдарында урду ғазалдары мен Моғол дәуірінде әкелінген жиі қолданылатын музыкалық аспаптар бар. Осының нәтижесінде, бұл парсы элементтерін қамтитын жалғыз үнді классикалық би түрі болып табылады. Катактың төрт ерекше түрі бар, олар «гарна» деп аталады және Катак биі дәстүрі дамыған қалалардың аттарымен байланысты – Джайпур, Бенарес және Лакхнау. Джайпур гарнасы көбінесе аяқ қозғалыстарына баса назар бөледі, ал Банарес және Лакхнау гарналары көбінесе бет-әлпет пен әдемі қол қимылдарына назар аударады. Стильдік тұрғыдан алғанда, Катак биінің формасы ырғақты аяқ қозғалыстарын, кішкентай қоңыраулармен (Гхунгру) әшекейленгенін және музыкамен үйлесімді қимылдарын баса көрсетеді. Дене және аяқтар көбінесе тік күйде болады, ал әңгіме қолдар мен жоғарғы дене қимылдары, мимика, мойын қимылдары, көздер мен қабаулардың қозғалысы, сахналық қимылдар, иілулер мен бұрылыстар негізінде дамыған тіл арқылы айтылады. Бидің басты назары көздер мен аяқ қозғалыстарына аударылады. Көздер бишінің жеткізуге тырысатын әңгімені жеткізу құралы болып табылады. Биші қабауларын қолданып түрлі мимикалық өрнектер жасайды. 16 және 17 ғасырларда, әсіресе Акбар тұсында кеңінен дамыды, бірақ британдық отаршылдық кезеңде тоқырап, құлдырауға ұшырады.

Бхакти қозғалысы дәуірі

Мәтіндік зерттеулер "Катак" классикалық би түрінің Банарес (Варанаси) қаласында басталып, содан кейін солтүстік-батысқа қарай Лакхнау, Джайпур және Үндістанның солтүстік және солтүстік-батыс аймақтарына тарағанын көрсетеді. Лакхнау катак биі мектебінің айтуынша, бұл стильді Алахабадтың Хандия ауылынан шыққан Ишвари есімді Бхакти қозғалысының жақтасы дамытқан. Оның түсіне Хинду құдайы Кришна кіріп, "биді құлшылық ету түрі ретінде" жетілдіруді өтінген. Раслиланың пайда болуы, әсіресе Брадж аймағында (Батыс У.П. Матура) маңызды оқиға болды. Бұл өнер түрінде музыка, би және повествование үйлесім тапқан. Дегенмен, Раслила биі негізінен катакшылардың, яғни әңгімешілердің қарапайым пантомимасы мен қимыл-қозғалыстарының кеңейтілген нұсқасы болды, ол бұрынғы дәстүрлі билермен оңай үйлесе кетті.

Моғол дәуірі

Мұғалдардың билікке келуімен бұл би түрі жаңа күш алды. Ғибадатхана ауласынан сарайдың дәрбарына өту, өнерді ұсыну тәсілінде өзгерістер жасауды қажет етті. Екінші жағынан, индуист және мұсылман сарайларында Катак өте стильденген, мәдениетті ойын-сауық түрі ретінде танылды. Мұсылмандардың кезінде нритя мен бхавагқа, яғни бидің нәзік, көркем және сезімтал жақтарына көбірек мән берілді. Моғол дәуірінің сарайлары мен ақсүйектері Катакты аристократиялық ойын-сауық түрі ретінде қабылдады, оны қарашалы отбасылар ұсынуға дайын болды. Дрид Уильямстың сөзіне сәйкес:

Уақыт өте келе, Катак репертуарына парсы және Орталық Азия тақырыптары, мысалы, суфи биінің айналу қозғалысы қосылды. Киім сариден қарынды ашып көрсететін және ортағасырлық гарем бишілеріне тән мөлдір шапан киюге ауысты. Еуропалық отаршыл шенеуніктер Үндістанға келген кезде, олар көрген Катак сарайының ойын-сауығы ежелгі үнділік дәстүр мен Орталық Азияның парсы биінің үйлесімі болды, ал Катак бишілері «наутч қыздары» (немесе натч, санскрит тіліндегі натья сөзінен туындаған, айтуы қиын сөз) деп аталды. Бұл, ішінара, Викториялық моральдың, жыныстық шектеулердің және индуизмді сынаған англикан миссионерлерінің салдары болды. Шенеуніктер мен газеттер Катак бишілерін кемсінтіп, оларға демеушілік көрсетушілерді қолдауын тоқтатуға қысым жасады. Маргарет Уокердің мәлімдемесіне қарағанда, миссионерлер мен отаршылдар ғана емес, британдық білім алған және Виктория дәуірінің әдепсіздігіне бейімделген үнді еркектері де биге сын айтқан. Бұл, мүмкін, олардың мәдени байланыстарын жоғалтуынан, бидің артындағы рухани мағынаны түсінбеуінен және оны өздерінің мұрасындағы «әдепсіз және артта қалған элементтердің» бірі деп санауынан болды, осылайша оны жою қажет деп ойлады.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

Ол сондай-ақ, отаршылдық дәуірін аяқтау және тәуелсіз Үндістан үшін күрес Катхақтың қайта жаңғыруына, жалпы мәдени құлшынысқа, мәдениетті қайтаруға және тарихты қайта ашуға әкелді дейді Уокер. Катхақтың қайта жаңғыру қозғалысы индуистік gharana-ларда, әсіресе Катхак Мисра қауымында қатар дамыды. Ол Моханрао Каллиянпуркардың Бхатканде колледжіндегі дипломдық бағдарламасымен шабыттандырылды. BBC Arts мақаласына сәйкес, Катхақ Үндістандағы мұсылман қауымы арасында кең таралғандықтан, "Исламмен тарихи байланысы бар" ерекшелікке ие. Фарах Ясмин Шейх, мұсылман және Лакхнау мектебіндегі Пандит Читреш Дастың шәкірті, Катхақты "һинд және мұсылман мәдениеттерінің тоғысқан жері" деп санайды және өнерін Пәкістанда көрсеткен. Керісінше, BBC хабарлағандай, Нахид Сиддики (Пакистаннан шыққан, Ұлыбританияда тұрып, өнер білімін жетілдірген аңызға айналған Катхақ бишісі) өзінің туған елі Пакистанда Катхақ өнерін көрсетуде және насибаттауда қиындықтарға тап болып отыр.

Репертуар

Бруно Неттлдің айтуынша, қазіргі заманғы Катхак, Лакхнау, Бенарес және Джайпур стильдері (гарана) деп аталатын үш негізгі кіші дәстүрінде, үш негізгі бөлімнен тұрады: шақыру, бір таза (абстрактілі) би және бір көркем би. Катхак қойылымы жеке, дуэт немесе командалық болып өтуі мүмкін. Техникалық тұрғыдан алғанда, бишілер мен көрермендер арасындағы жылдамдық пен энергия бірнеше есеге артады, яғни темп екі есе немесе төрт есеге жетеді. Қойылым барысында Катхак өнерпаздарының бірі немесе бірнешеуі микрофонға жуып, көрермендермен әрекеттесіп, бірдеңе түсіндіріп, белгілі бір тілде анекдот айтуы немесе әнді ырғақты түрде оқуы мүмкін. Нриттаның көп бөлігі абстрактілі, жылдам және ырғақтық сипатқа ие.

Экспрессивті би (Нритя)

Нритя – Катхақтың баяу және көркемдік жағы, ол сезімдерді, сюжетті, әсіресе индуист би дәстүрлеріндегі рухани тақырыптарды жеткізуге тырысады. Еркек Катхак бишілерінің индуист киімі – әдетте белге оралған жібек дхоти, үстіне байланған жібек шарф. Денесінің жоғарғы жағы көбінесе ашық немесе индуист жібімен ғана жабылады, бірақ кейде жеңсіз жеңіл шапанмен жабылуы мүмкін. Катхак бишілері де әшекейлер тағады, бірақ олар көбінесе тастардан жасалған және әйел бишілеріне қарағанда қарапайым болады. Моғол стиліндегі Катхак бишілері құрта-чуридар киеді. Құрта қарапайым немесе ангарха түрінде болуы мүмкін. Би үшін ангарха немесе құртаның етегін кеңітуге бейімдеуге де болады. Ескі үлгідегі киімдерге кішкентай сәукеле де кіруі мүмкін.

Құралдар

Кез келген қатақ орындаушысының музыкалық аспаптар жиынтығы екіден он екіге дейін, тіпті одан да көп классикалық үнді аспаптарынан құралуы мүмкін, сондай-ақ синтетикалық инновациялармен жабдықталған нұсқалары да болады.

Музыка

Үндістанның ежелгі музыка жанры – Дхрупадты Катхак өнеріне алғаш рет енгізгені – Үндістанның көрнекті Катхак шебері Махамахопадьяй доктор Пандит Пуру Дадхич. Ол "Дхрупадты" ресми Катхак сахнасына қайта әкелген және 28 матрадан тұратын осы композицияны жасаған Үндістанның алғашқы Катхак бишісі. Оның "Дхрупад" композициясы – Шанкар Пралайанкар – Гундеча ағайындылары концерттерінде тұрақты түрде орындалып, ерекше мәртебеге ие.

Гхараналар

Катхак – кең тараған дәстүр, оның ішінде үш гхарана (мектеп) жақсы танымал және зерттеледі – Джайпур, Бенарес және Лакхнау. Мектептер Катхак өнерінің әртүрлі аспектілеріне, мысалы, актерлік шеберлік пен аяқтармен билеуге әртүрлі мән береді. Мысалы, Лакхнау стилі актерлік шеберлігіне, ал Джайпур стилі би мен аяқтармен билеуге баса назар аударады. Джайпур стилі Раджпут билеушілерінің қолдауымен дамыды, олар индуистік діни тақырыптарға арналған Катхак биін ұнатты. Қазіргі заманда бұл мектеп би мен аяқтармен билеуге басымдық беруді жалғастырып келеді, және Джей Лал, Джанки Прасад, Кундан Лал, Мохан Лал және Навал Кишор осы дәстүрді дамытты. Бұл мектеп ырғақты бидің жүйелі жаңалықтарымен және әңгіме айту үшін би қозғалысын пайдалануымен танымал. Катхак биінің Лакхнау гхаранасы өзінің бастауын Оңтүстік-Шығыс Уттар-Прадеш штатындағы ауылдан шыққан Кришнаға адал Ишвари есімді адамнан алады, ол Катхак биін Кришнаға деген махаббатқа толы құрмет ретінде дамытуды мақсат еткен. Бұл мектеп сарай бишілерінің тақырыбын ерекше атап, индус-мұсылман Катхак стилінің қосылуын да қабылдады, бірақ оның ата-бабалары белгілі бишілер мен музыканттар болған. Николь Леманның сөзіне сәйкес, қазіргі заманғы Катхак бишілері үш гхарананың стильдерінің әртүрлі деңгейдегі үйлесімін көрсетеді.

Басқа өнер түрлерімен қарым-қатынасы

Солтүстік Үндістанның Катхак биі, оңтүстік Үндістанның Бхаратанатьям биінен бірнеше жағынан ерекшеленеді, дегенмен екеуінің де бастауы индуистік Natya Shastra мәтінінде. Катхак биіндегі мінез-қолқұбыстар, әсіресе индуистік діни стильдерде, көбірек ішкі сезімге берілген және тартымдырақ, ал Бхаратанатьям биі көбірек сыртқа бағытталған және кең қамтылымды. Катхак көбінесе тік тұрып, аяқтары мен денесі түзу күйде орындалады, ал Бхаратанатьям тізе бүгілген позаны (ара манди, жартылай отыру позы, бұл Деми Плие балет қозғалысына ұқсас) кеңінен қолданады. Катхак, Катхакалиден де өзгеше, бірақ екеуі де "оқиғаны сомдау" деп аталатын үнді классикалық би дәстүрлері болып табылады, онда оқиғалар дәстүрлі түрде индуистік эпостар мен Пураналардан алынады. Катхакалиде әдетте ер адамдардан құралған актерлер тобы болады, олар батыр, батыр қыздар, құдайлар, құдайылар, демон, әйел демон, жұбыншылар, жануарлар және күнделікті өмірдегі кейіпкерлерге киінеді. Мириам Филлипстің сөзінше, үнді Катхак биі мен испандық фламенко биінің көптеген визуалдық, ырғақтық және кинестетикалық ұқсастықтары бар.