Кіріспе
Шахмат фигурасы (/ɹ//ʊ//k/; ♖, ♜) – шахмат ойынындағы фигура. Ол кез келген сандағы квадраттарды көлденең немесе тік бағытта секірмей қозғала алады, және өз жолындағы қарсылас фигурасын ала алады; сонымен қатар, ол рокировкаға қатыса алады. Әр ойыншы ойынды екі ладьямен бастайды, біреуі әрқайсысы өз жағынан тақтаның әр бұрышында орналасқан. Бұрын ладья (парсы тілінен رخ rokh/rukh, "көлік" деген мағынаны білдіреді) мұнара, маркиз, ректор және граф деп те аталатын. "Қала" термині бұлжыңай немесе ескірген деп есептеледі.
The rook (/ɹ//ʊ//k/; ♖, ♜) is a piece in the game of chess. It may move any number of squares horizontally or vertically without jumping, and it may an enemy piece on its path; additionally, it may participate in castling. Each player starts the game with two rooks, one in each corner on their own side of the board. Formerly, the rook (from Persian رخ rokh/rukh, meaning "chariot") was alternatively called the tower, marquess, rector, and comes (count or earl). The term "castle" is considered to be informal or old fashioned.
Орналастыру және жылжыту
Ақ мұнаралар a1 және h1 квадраттарынан басталады, ал қара мұнаралар a8 және h8 квадраттарынан басталады. Мұнара кез келген бос алаң арқылы көлденең немесе тік қозғалады. Мұнараның фигуралардың үстінен секіруге құқығы жоқ. Мұнара қарсыластың фигурасын ұстап алады, қарсыластың фигурасы тұрған алаңға қозғалып, оны ойыннан шығарып тастау арқылы. Мұнара патшамен бірге кастинг деп аталатын ерекше қозғалысқа қатысады, онда патша мұнараға қарай екі алаң жылжудан кейін, мұнара патша өткен алаңға ауыстырылады.
Салыстырмалы құны
Қалқа шамамен бес пешке тең. Жалпы, қалқалар бишоптар мен жылқылардан (рыцарьлардан) күштірек және олардың әрқайсысынан шамамен екі пешке құндырақ, бірақ екі кіші фигурадан бір пешке кем құнды. Екі қалқа әдетте патшайымнан сәл артық деп есептеледі (шахмат фигураларының салыстырмалы құнын қараңыз). Бишоп немесе жылқы үшін қалқаны жеңіп алу – «алмасуды жеңу» деп аталады. Қалқалар мен патшайымдар «күшті фигуралар» немесе «ауыр фигуралар» деп аталады, ал бишоптар мен жылқылар – «кіші фигуралар» деп аталады.
Даму
Ашылу кезінде мұнаралар басқа фигуралармен шектеліп, ойынға бірден қатыса алмайды, сондықтан әдетте мұнараларды рокировка арқылы қосыстырып, содан кейін патша мен бірінші қатардағы мұнаралардан басқа барлық фигураларды тазалау қажет. Осы позицияда мұнаралар бір-бірін қолдайды және ең қолайлы позицияны иеленіп, оны бақылауға оңайырақ қозғала алады. Көбінесе қолданылатын стратегиялық мақсат – ашық вертикальдің (еңкейіп тұрған қатардың) бірінші қатарында (яғни, екі ойыншының да пілдері кедергі келтірмейтін) немесе жартылай ашық вертикальде (яғни, өз пілдері кедергі келтірмейтін) мұнараны орналастыру. Осы позициядан мұнара салыстырмалы түрде қауіпке ұшырамайды, бірақ вертикальдегі барлық шаршыны бақылай алады. Егер бір вертикаль өте маңызды болса, ойыншы бір мұнараны алға жылжытып, екінші мұнараны артына қоюы мүмкін – мұнараларды екі еселендіру үшін. Жетінші қатардағы мұнара (қарсыластың екінші қатары) әдетте өте күшті, өйткені ол қарсыластың жылжымаған пілдеріне қауіп төндіреді және қарсыластың патшасын қысымға алады. Жетінші қатардағы мұнара көбінесе піл үшін жеткілікті өтемақы саналады. Лев Полугаевский мен Ларри Эванс арасындағы ойыннан алынған диаграммадағы позицияда жетінші қатардағы мұнара аққа бір піл кем болғанына қарамастан, тең ойнауға мүмкіндік береді. Жетінші қатардағы екі мұнара көбінесе соқыр шошқаның матты немесе кем дегенде мәңгілік шах арқылы теңдікке мәжбүрлеу үшін жеткілікті.
A common strategic goal is to a rook on the first rank of an open file (i. e., one unobstructed by pawns of either player) or a half open file (i. e., one unobstructed by friendly pawns). From this position, the rook is relatively unexposed to risk but can exert control on every square on the file. If one file is particularly important, a player might advance one rook on it, then position the other rook behind—doubling the rooks. A rook on the seventh rank (the opponent's second rank) is typically very powerful, as it threatens the opponent's unadvanced pawns and hems in the enemy king. A rook on the seventh rank is often considered sufficient compensation for a pawn. In the diagrammed position from a game between Lev Polugaevsky and Larry Evans, the rook on the seventh rank enables White to draw, despite being a pawn down. Two rooks on the seventh rank are often enough to force victory by the blind swine mate, or at least a draw by perpetual check.
Ойынның соңы
Қалқалар ойын соңында (яғни, эндшпильде) ең күшті болады, олар пешкалардың кедергісіз қозғалысын қамтамасыз етеді және көптеген алаңдарды бақылай алады. Пешкалардың қарсыласының алға жылжуын тоқтатуда олар біршама қиындыққа тап болады, егер олар алға жылжып келе жатқан пешканың артындағы тік қатарға орналаспаса. Сонымен қатар, қалқа достық пешканы сол тік қатарда оның артынан қолдау арқылы жоғарылатуға көмектеседі (Тарраш ережесін қараңыз). Қалқасы бар және бір немесе екі қарсы екі қалқасы бар позицияда, әдетте пешкалармен және мүмкін басқа да фигуралармен қатар, Лев Албурт жалғыз қалқасы бар ойыншының қарсыласының қалқаларының бірімен айырбастаудан сақтануын кеңес береді. Қалқа мат беруге өте қабілетті. Төменде оңай орындалатын қалқа маттарының бірнеше мысалдары келтірілген. Жалғыз қалқа мат бере алады, ал жалғыз жеңіл фигура (ат немесе піл) мат бере алмайды.
Тарих
Орта ғасырлардағы шатранджда мұнара арбаның символы болған. Парсы сөзі рух "арба" дегенді білдіреді, ал түпнұсқа үнді нұсқасы шатурангадағы сәйкес келетін фигура рата (мағынасы "арба") деп аталған. Қазіргі заманда ол көбінесе хинди тілінде сөйлейтін ойыншылар арасында हाथी (пил) деп танылады, ал Шығыс Азия шахмат ойындары, мысалы сянци және сёгиде де арба (車) деген мағынасы бар. Парсы соғыс арбалары ауыр қаруланған, жүргізушісі және кемінде бір қарулы сарбаз, мысалы, садақшысы болған. Арбаның қабырғалары бекініс сияқты тастан салынған, бұл оларды кішкентай, жылдам қозғалатын ғимараттар сияқты көрсететін, шайқас алаңында үрей тудыратын. Еуропада қамал немесе мұнара алғаш рет 16 ғасырда Виданың 1550 жылғы "Ludus Scacchia" еңбегінде, содан кейін филдің үстіндегі мұнара ретінде пайда болды. Уақыт өте келе, фил жоғалып, мұнара ғана қолданылатын болды. Батыста мұнара көбінесе тік бұрышты мұнара ретінде бейнеленеді. Бұл фигура итальян, португал, каталон және испан тілдерінде torre ("мұнара") деп, француз тілінде tour, голланд тілінде toren, неміс тілінде Turm, швед тілінде torn, фин тілінде torni деп аталады. Венгр тілінде ол bástya ("бастион") деп, ал иврит тілінде צריח (цирих), "мұнара" деген мағынаны білдіреді. Британдық мұражайдағы орта ғасырлық Льюис шахмат жинағында мұнаралар қатал күзетшілер немесе азулы берсерктер ретінде бейнеленген. Мұнаралар көбінесе кішкентай қамалдарға ұқсайды, сондықтан оларды кейде "қамал" деп те атайды, бірақ қазіргі шахмат әдебиетінде бұл термин сирек қолданылады. Кейбір тілдерде мұнара кеме деп аталады: тай тілінде เรือ, армян тілінде Նավակ, орыс тілінде ладья, яван тілінде ꦥꦿꦲꦸ. Бұл араб стиліндегі V пішіндес мұнараның қолданылуынан болуы мүмкін, оны кейбіреулер кеме деп қате түсінген. Бұл санскриттен (кеме) шыққан болуы мүмкін, бірақ шатуранга фигураларының ешқайсысы ешқашан кеме деп аталмаған. Мюррей жавалықтар джунглиде кеңінен қозғалатын арбаны елестете алмады деп мәлімдеген. Тік сызып қозғалатын жалғыз көлік кеме болған, сондықтан олар оны [[Proa]мен алмастырған. Бірақ Мюррей ресейліктердің бұл фигураны неге "кеме" деп атағанын түсіндірмеген. Оңтүстік славян тілдерінде ол "зеңбірек" (Топ, romanised top) деп аталады. Каннада тілінде ол ಆನೆ (āne), "пил" деген мағынаны білдіреді. Бұл ерекше, өйткені көптеген тілдерде "пил" термині епископқа қатысты қолданылады.
Геральдика
Шахмат мұнаралары геральдикалық белгілер ретінде жиі кездеседі. Геральдикалық мұнаралар көбінесе орта ғасырлық шахмат жиынтықтарындағыдай бейнеленеді, олардың әдеттегі тік бұрыштар орнына екі сыртқа иілген мүйіздері болады. Олар 13 ғасырдан бастап қару-жарақтарда кездеседі. Канада геральдикасында шахмат мұнарасы бесінші қыздың каденция белгісі болып табылады.