Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орталық, Оңтүстік және Шығыс Азиядағы жазық
Plateau in Central, South and East Asia
Тибет жазығы, сондай-ақ Цинхай-Тибет жазығы және Цинь-Цзанг жазығы деп те аталады, – Орталық, Оңтүстік және Шығыс Азияның қиылысында орналасқан кең көтеріңкі жазық. Ол Тибет автономиялық аймағының көп бөлігін, Цинхайдың көп бөлігін, Сычуаньның батыс жартысын, Батыс Қытайдағы Оңтүстік Гансу провинцияларын, Оңтүстік Синьцзянды, Бутанды, Ладах және Лахаул мен Спити (Химачал Прадеш) Үндістан аймақтарын, сондай-ақ Пәкістандағы Гилгит-Балтистанды, Солтүстік-Батыс Непалды, Шығыс Тәжікстан мен Оңтүстік Қырғызстанды қамтиды. Ол шамамен солтүстіктен оңтүстікке және шығыстан батысқа қарай созылады. Бұл теңіз деңгейінен жоғары орналасқан әлемдегі ең биік және ең үлкен жазық, оның аумағы (Материктік Франциядан шамамен бес есе үлкен). Тибет жазығының орташа биіктігі теңіз деңгейінен асып, әлемнің ең биік екі шыңы – Эверест және К2 тауларымен қоршалғандықтан, оны көбінесе "Әлемнің шатыры" деп атайды. Тибет жазығындағы су алаптары айналасындағы көптеген өзендер мен ағындардың бастау көздерін қамтиды. Бұл Азиядағы ең ұзын үш өзенді (Сары өзен, Янцзы және Меконг) қамтиды. Оның ондаған мың мұздықтары және басқа да географиялық және экологиялық ерекшеліктері суды сақтап, ағынын ұстап тұратын "су мұнарасы" ретінде қызмет етеді. Оны кейде Үшінші полюс деп атайды, өйткені оның мұздықтары полярлық аймақтардан тыс тұщы судың ең ірі қорына ие. Климаттың өзгеруінің Тибет жазығына тигізетін әсері ғылыми қызығушылық тудырады.
The Tibetan Plateau, also known as Qinghai–Tibet Plateau and Qing–Zang Plateau, is a vast elevated plateau located at the intersection of Central, South, and East Asia covering most of the Tibet Autonomous Region, most of Qinghai, western half of Sichuan, Southern Gansu provinces in Western China, southern Xinjiang, Bhutan, the Indian regions of Ladakh and Lahaul and Spiti (Himachal Pradesh) as well as Gilgit Baltistan in Pakistan, northwestern Nepal, eastern Tajikistan and southern Kyrgyzstan. It stretches approximately north to south and east to west. It is the world's highest and largest plateau above sea level, with an area of (about five times the size of Metropolitan France). With an average elevation exceeding and being surrounded by imposing mountain ranges that harbor the world's two highest summits, Mount Everest and K2, the Tibetan Plateau is often referred to as "the Roof of the World". The Tibetan Plateau contains the headwaters of the drainage basins of most of the streams and rivers in surrounding regions. This includes the three longest rivers in Asia (the Yellow, Yangtze, and Mekong). Its tens of thousands of glaciers and other geographical and ecological features serve as a "water tower" storing water and maintaining flow. It is sometimes termed the Third Pole because its ice fields contain the largest reserve of fresh water outside the polar regions. The impact of climate change on the Tibetan Plateau is of ongoing scientific interest.
Сипаттама
Тибет алқабы Азияның биік тауларының алып тау тізбектерімен қоршалған. Алаңның оңтүстігінде Ішкі Гималай жотасы, солтүстігінде Тарим алқабынан бөліп тұратын Құнлун таулары, солтүстік-шығысында алқапты Хэси дәлізінен және Гобі шөлінен ажыратып тұратын Циліань таулары орналасқан. Шығысы мен оңтүстік-шығысында алқап орманды шатқалдар мен жоталарға айналады, олар Солтүстік-Батыс Юньнань мен Батыс Сычуаньдағы (Хэндуань таулары) Салуин, Меконг және Янцзы өзендерінің таулы бастауларын құрайды. Батысында Кашмирдің солтүстігіндегі тік жарлы Қарақорым таулары алқапты қамтиды. Индус өзені Манасаровар көліне жақын орналасқан Батыс Тибет алқабынан бастау алады. Тибет алқабы солтүстігінде кең тік жармен шектеледі, онда биіктік шамамен 200 метрден кем горизонталды қашықтықта төмендейді. Жардың бойында таулар тізбегі созылып жатыр. Батысында Құнлун таулары Тарим алқабынан алқапты бөліп тұрады. Тарим алқабының ортасынан өтетін шекаралық жота Алтын Тағқа айналады, ал Құнлун таулары, дәстүр бойынша, оңтүстікке қарай жалғаса береді. Бұл бөліністен пайда болған "V" пішімінде Қайдам алқабының батыс бөлігі орналасқан. Алтын Тағ Дуньхуан-Голмуд тас жолындағы Даңжин өткеліне жақын аяқталады. Батысында Дангхе, Йема, Шуле және Тулай Наншань деп аталатын қысқа тау тізбектері орналасқан. Ең шығысқа орналасқан тау тізбегі – Циліань таулары. Таулар тізбегі алқаптың шығысында Цинлин таулары ретінде жалғасады, ол Ордос жазығын Сычуаньнан бөліп тұрады. Таулардың солтүстігінде Ганьсу немесе Хэси дәлізі жатыр, ол Қытайдан Батысқа дейінгі басты Жібек жолы болған. Алқап – таулар мен ірі тұзды көлдер араласқан биік, құрғақ дала. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 1-ден 2 миллиметрге дейін жетеді және көбінесе нөсер жаңбыр түрінде жауады. Даланың оңтүстік және шығыс жиектерінде көшпелі мал өсірушілердің тұрақты түрде өмір сүруіне мүмкіндік беретін жайылымдық жерлер бар, бірақ жылдың алты айында мұз болады. Алқаптың кең аумағында мәңгілік тоң қабаты кездеседі. Солтүстікке және солтүстік-батысқа қарай жылдамдықпен өрлегенде, алқап бірте-бірте биік, суық және құрғақ бола түседі, содан кейін солтүстік-батыс бөлігіндегі шалғай Чантанг аймағына жетеді. Мұнда орташа биіктік теңіз деңгейінен асып, қысқы температуралар төмендеуі мүмкін. Осы өте жарамсыз ортаның салдарынан Чантанг аймағы (ілеспе Кекесили аймағымен бірге) Азиядағы ең сирек қоныстанған аймақ және Антарктида мен Солтүстік Гренландиядан кейін әлемдегі үшінші ең сирек қоныстанған аймақ болып табылады.
The Tibetan Plateau is surrounded by the massive mountain ranges of high mountain Asia. The plateau is bordered to the south by the inner Himalayan range, to the north by the Kunlun Mountains, which separate it from the Tarim Basin, and to the northeast by the Qilian Mountains, which separate the plateau from the Hexi Corridor and Gobi Desert. To the east and southeast the plateau gives way to the forested gorge and ridge geography of the mountainous headwaters of the Salween, Mekong, and Yangtze rivers in northwest Yunnan and western Sichuan (the Hengduan Mountains). In the west, the curve of the rugged Karakoram range of northern Kashmir embraces the plateau. The Indus River originates in the western Tibetan Plateau in the vicinity of Lake Manasarovar. The Tibetan Plateau is bounded in the north by a broad escarpment where the altitude drops from around to over a horizontal distance of less than Along the escarpment is a range of mountains. In the west, the Kunlun Mountains separate the plateau from the Tarim Basin. About halfway across the Tarim the bounding range becomes the Altyn Tagh and the Kunluns, by convention, continue somewhat to the south. In the 'V' formed by this split is the western part of the Qaidam Basin. The Altyn Tagh ends near the Dangjin pass on the Dunhuang–Golmud road. To the west are short ranges called the Danghe, Yema, Shule, and Tulai Nanshans. The easternmost range is the Qilian Mountains. The line of mountains continues east of the plateau as the Qinling, which separates the Ordos Plateau from Sichuan. North of the mountains runs the Gansu or Hexi Corridor which was the main silk road route from China proper to the West. The plateau is a high altitude arid steppe interspersed with mountain ranges and large brackish lakes. Annual precipitation ranges from and falls mainly as hail. The southern and eastern edges of the steppe have grasslands that can sustainably support populations of nomadic herdsmen, although frost occurs for six months of the year. Permafrost occurs over extensive parts of the plateau. Proceeding to the north and northwest, the plateau becomes progressively higher, colder, and drier, until reaching the remote Changtang region in the northwestern part of the plateau. Here the average altitude exceeds and winter temperatures can drop to As a result of this extremely inhospitable environment, the Changtang region (together with the adjoining Kekexili region) is the least populous region in Asia and the third least populous area in the world after Antarctica and northern Greenland.
Геология және геологиялық тарих
Тибет алқабының геологиялық тарихы Гималай тауларымен тығыз байланысты. Гималай Альпілік Орогенезіне жатады, сондықтан планетадағы жас тау жоталарының қатарында, негізінен көтерілген шөгінді және метаморфтық тау жыныстарынан тұрады. Олардың пайда болуы континенттік соқтығысудың немесе Индо-Австралиялық плита мен Еуразиялық плита арасындағы конвергенттік шекара бойымен оргенездің нәтижесі болып табылады. Бұл соқтығысу 70 миллион жыл бұрын жоғарғы креда дәуірінде басталды, солтүстікке жылдам қозғалған Индо-Австралиялық плита, жыл сайын шамамен жылжи отырып, Еуразия плитасымен соқтығысқанда. 50 миллион жыл бұрын осы жылдам қозғалатын Индо-Австралиялық плита Тетис мұхитын толығымен жауып тастады, оның болуы мұхит түбінде орналасқан шөгінді жыныстар мен оның шеттерін қоршап тұрған жанартаулар арқылы анықталды. Бұл шөгінділер жеңіл болғандықтан, олар жер бетіне батпай, тау тізбегіне айналды. Бұл кезеңнің алғашқы кезеңінде Тибет бүгінгідей топографиялық жағынан біркелкі жоғары жазық емес, бірнеше тау жоталарымен шектелген терең өркеннен тұратын. Тибет алқабының орташа биіктігі эоцендегі алғашқы көтерілуінен бастап әр түрлі болды; изотоптық жазбалар алқабының биіктігі олигоцен-миоцен шекарасында теңіз деңгейінен шамамен 3000 метр биіктікте болғанын және 25,5 мен 21,6 миллион жыл бұрын 900 метрге төмендеп кеткенін көрсетеді, бұл шығыс-батысқа қарай кеңейген кездегі тектоникалық төбелерді алып тастау немесе климаттық ауа райының эрозиясына байланысты. Кейіннен алқабы 21,6 және 20,4 миллион жыл бұрын 500-ден 1000 метрге дейін көтерілді. Палеоботаникалық дәлелдер Нюцзян тігіс аймағы мен Ярлунг Зангпо тігіс аймағы Тибет арқылы биотикалық алмасуды қамтамасыз ететін соңғы олигоцен немесе ерте миоценге дейін тропикалық немесе субтропикалық жазық жерлер болып қала бергенін көрсетеді. Ласа мен Гималай тауларында шығыс-батыс грабендердің жасы 14-8 миллион жыл бұрын алқабының қазіргі биіктігіне жақын болғанын көрсетеді. Тибеттегі эрозия жылдамдығы шамамен 10 миллион жыл бұрын едәуір төмендеді. Индо-Австралиялық плита Тибет алқабының астына көлденең бағытта жылжып келеді, бұл алқабы жоғары қарай қозғалуға мәжбүр етеді; алқабы әлі де жылына шамамен жылжиды (эрозия биіктіктің нақты өсуін азайтатын болса да). Тибет алқабының көп бөлігі салыстырмалы түрде төмен рельефті. Мұның себебі геологтар арасында талқылануда. Кейбіреулер Тибет алқабы - төменгі биіктікте пайда болған көтерілген жазықтық, ал басқалары төменгі рельеф эрозиядан және жоғары биіктікте пайда болған топографиялық депрессиялардың толтыруынан туындайды деп санайды. Сонымен қатар, алқабының қазіргі тектоникасы талқыланады. Ең жақсы түсіндірмелерді блоктық модель және баламалы континуумдық модель береді. Біріншісі бойынша, платоның қабығы бірнеше блоктардан тұрады, олар аз ішкі деформациямен, ірі соққылар арқылы бөлінеді. Соңғысында платоға қабықтың ішіндегі ағыннан туындайтын таралған деформация әсер етеді.
The geological history of the Tibetan Plateau is closely related to that of the Himalayas. The Himalayas belong to the Alpine Orogeny and are therefore among the younger mountain ranges on the planet, consisting mostly of uplifted sedimentary and metamorphic rock. Their formation is a result of a continental collision or orogeny along the convergent boundary between the Indo Australian Plate and the Eurasian Plate. The collision began in the Upper Cretaceous period about 70 million years ago, when the north moving Indo Australian Plate, moving at about per year, collided with the Eurasian Plate. About 50 million years ago, this fast moving Indo Australian plate had completely closed the Tethys Ocean, the existence of which has been determined by sedimentary rocks settled on the ocean floor, and the volcanoes that fringed its edges. Since these sediments were light, they crumpled into mountain ranges rather than sinking to the floor. During this early stage of its formation in the Late Palaeogene, Tibet consisted of a deep palaeovalley bounded by multiple mountain ranges rather than the more topographically uniform elevated flatland that it is today. The Tibetan Plateau's mean elevation continued to vary since its initial uplift in the Eocene; isotopic records show the plateau's altitude was around 3,000 metres above sea level around the Oligocene Miocene boundary and that it fell by 900 metres between 25.5 and 21.6 million years ago, attributable to tectonic unroofing from east–west extension or to erosion from climatic weathering. The plateau subsequently rose by 500 to 1,000 metres between 21.6 and 20.4 million years ago. Palaeobotanical evidence indicates that the Nujiang Suture Zone and the Yarlung Zangpo Suture Zone remained tropical or subtropical lowlands until the latest Oligocene or Early Miocene, enabling biotic interchange across Tibet. The age of east–west grabens in the Lhasa and Himalaya terranes suggests that the plateau's elevation was close to its modern altitude by around 14 to 8 million years ago. Erosion rates in Tibet decreased significantly around 10 million years ago. The Indo Australian plate continues to be driven horizontally below the Tibetan Plateau, which forces the plateau to move upwards; the plateau is still rising at a rate of approximately per year (although erosion reduces the actual increase in height). Much of the Tibetan Plateau is of relatively low relief. The cause of this is debated among geologists. Some argue that the Tibetan Plateau is an uplifted peneplain formed at low altitude, while others argue that the low relief stems from erosion and infill of topographic depressions that occurred at already high elevations. The current tectonics of the plateau are also debated. The best regarded explanations are provided by the block model and the alternative continuum model. According to the former, the crust of the plateau is formed of several blocks with little internal deformation separated by major strike slip faults. In the latter, the plateau is affected by distributed deformation resulting from flow within the crust.
Адамзат тарихы
Тибет алқабындағы және Гималайдағы көшпелілер – Азия мен Африкада бұрын кең таралған көшпелі шаруашылықтың қалдықтары. Этникалық тибет халқының шамамен 40% пасторальдық көшпелілерді құрайды. Алқаптағы көшпелі халықтардың болуы, олардың мал өсіру арқылы әлемдегі шөлейт жерлерде тіршілік етуге бейімделуіне байланысты, себебі егін шаруашылығы бұл жерге қолайсыз. Археологиялық дәлелдерге сәйкес, алқапқа адамдар ең алғаш 30-40 мың жыл бұрын қоныстанған. Тибет алқабы отарланғаннан бері тибет мәдениеті алқаптың батыс, оңтүстік және шығыс аймақтарында бейімделіп, дамып келеді. Солтүстік бөлігі, Чантанг, тұрақты тұруға тым биік және суық. Тибет алқабында дамыған ең танымал өркениеттердің бірі – 7-9 ғасырлардағы Тибет империясы.
Nomads on the Tibetan Plateau and in the Himalayas are the remainders of nomadic practices historically once widespread in Asia and Africa. Pastoral nomads constitute about 40% of the ethnic Tibetan population. The presence of nomadic peoples on the plateau is predicated on their adaptation to survival on the world's grassland by raising livestock rather than crops, which are unsuitable to the terrain. Archaeological evidence suggests that the earliest human occupation of the plateau occurred between 30,000 and 40,000 years ago. Since colonization of the Tibetan Plateau, Tibetan culture has adapted and flourished in the western, southern, and eastern regions of the plateau. The northern portion, the Changtang, is generally too high and cold to support permanent population. One of the most notable civilizations to have developed on the Tibetan Plateau is the Tibetan Empire from the 7th century to the 9th century AD.
Муссонның рөлі
Муссондар жер бетіндегі температураның әртүрлі амплитудасы және құрлық пен мұхит арасындағы маусымдық циклдардың айырмашылығынан туындайды. Бұл ерекше жылыну жер мен судың жылу алу жылдамдығының өзгешелігіне байланысты болады. Мұхиттың жылуы желдің әсерінен және судың қалықтау қасиетінен туындайтын турбуленттілік арқылы 50 метрге дейін жететін "аралас қабат" арқылы тік бойымен таралады, ал құрлық беті жылуды баяу өткізеді, маусымдық сигнал шамамен бір метрге ғана жетеді. Сонымен қатар, сұйық судың жылу сыйымдылығы құрлықты құрайтын көптеген материалдарға қарағанда айтарлықтай жоғары. Бұл факторлардың жиынтығы маусымдық циклға қатысатын қабаттың жылу сыйымдылығы мұхиттарда құрлыққа қарағанда әлдеқайда көп екенін көрсетеді, нәтижесінде құрлық мұхиттан гөрі жылдам жылынады және суынады. Сәйкесінше, құрлық үстіндегі ауа жылдамдау қыздырылып, мұхит үстіндегі ауадан жоғары температураға жетеді. Құрлықтағы жылы ауа көтеріледі, төмен қысым аймағын құрайды. Бұл қысымның өзгеруі тұрақты желдің құрлыққа қарай соғуына себеп болады, ол мұхит бетінен ылғалды ауаны алып келеді. Ылғалды мұхит ауасының болуы жауын-шашын мөлшерін арттырады. Жаңбырға түрлі механизмдер әсер етеді, мысалы, таулардың көтерілуінен төменгі қабаттағы ауаның жоғары көтерілуі, жер бетінің жылынуы, жер бетіндегі конвергенция, биіктегі дивергенция немесе дауылдардың жер бетіне жақын ағындары. Мұндай көтерілу кезінде ауа төмен қысымда кеңейіп суытылады, бұл конденсация мен жауын-шашынға әкеледі. Қыс айларында құрлық тез суынады, ал мұхит жылуды ұзақ сақтайды. Мұхит үстіндегі жылы ауа көтеріліп, төмен қысым аймағын және құрлықтан мұхитқа соғатын желіс құрайды, ал құрлық үстінде қысқы салқындаудың нәтижесінде кеңінеген құрғақ жоғары қысым аймағы пайда болады. Тибет жотасының жылынуы мен салқындауына байланысты маусымдық муссондық желдің өзгеруі және ауа райы Жердегі ең күшті муссон болып табылады.
Monsoons are caused by the different amplitudes of surface temperature seasonal cycles between land and oceans. This differential warming occurs because heating rates differ between land and water. Ocean heating is distributed vertically through a "mixed layer" that may be 50 meters deep through the action of wind and buoyancy generated turbulence, whereas the land surface conducts heat slowly, with the seasonal signal penetrating only a meter or so. Additionally, the specific heat capacity of liquid water is significantly greater than that of most materials that make up land. Together, these factors mean that the heat capacity of the layer participating in the seasonal cycle is much larger over the oceans than over land, with the consequence that the land warms and cools faster than the ocean. In turn, air over the land warms faster and reaches a higher temperature than does air over the ocean. The warmer air over land tends to rise, creating an area of low pressure. The pressure anomaly then causes a steady wind to blow toward the land, which brings the moist air over the ocean surface with it. Rainfall is then increased by the presence of the moist ocean air. The rainfall is stimulated by a variety of mechanisms, such as low level air being lifted upwards by mountains, surface heating, convergence at the surface, divergence aloft, or from storm produced outflows near the surface. When such lifting occurs, the air cools due to expansion in lower pressure, which in turn produces condensation and precipitation. In winter, the land cools off quickly, but the ocean maintains the heat longer. The hot air over the ocean rises, creating a low pressure area and a breeze from land to ocean while a large area of drying high pressure is formed over the land, increased by wintertime cooling. The seasonal monsoon wind shift and weather associated with the heating and cooling of the Tibetan plateau is the strongest such monsoon on Earth.
Гляциология: мұз дәуірі мен қазіргі кезде
Бүгінде Тибет атмосфераның маңызды жылыту беті болып табылады. Алайда, Соңғы Мұздық Максимумы кезінде платоның үстін шамамен мұздық жамылғы жапқан. Оның кең аумағына байланысты, субтропиктердегі осы мұздық радиациялық күштің маңызды факторы болды. Тибеттегі мұздықтар бірлік ауданына шағылысқан сәулелену энергиясының мөлшері жоғары ендіктегі мұздықтарға қарағанда кем дегенде төрт есе артық болды. Осылайша, қазіргі плато атмосфераны жылытса, Соңғы Мұз Дәуірінде оны салқындатуға көмектескен. Бұл салқындату аймақтық климатқа көптеген әсерлер тигізді. Жылудан туындаған төмен қысым болмағандықтан, Үндістан субконтинентінде муссон болған жоқ. Муссонның болмауы Сахарада мол жауын-шашынға, Тар шөлінің кеңеюіне, Араб теңізіне көбірек шаң жиналуына және Үндістан субконтинентіндегі тіршілік аймақтарының төмендеуіне әкелді. Жануарлар климаттың өзгеруіне бейімделіп, явандық руса Үндістанға қоныс аударды. Сонымен қатар, Тибеттегі мұздықтар Каидам алқабында, Тарым алқабында және Гоби шөлінде еріген судан көлдер құрды, тіпті төменгі ендіктегі күшті булануға қарамастан. Мұздықтардан келген лай және саз осы көлдерде жиналды; мұз дәуірі аяқталғанда көлдер құрғап, лай және саз платодан төмен қарай соққан желмен тарады. Осы ұсақ бөлшектер Қытайдың жазықтарында құнарлы топырақ – көктайғақтың көп мөлшерін құрады.
Today, Tibet is an important heating surface of the atmosphere. However, during the Last Glacial Maximum, an approximately ice sheet covered the plateau. Due to its great extent, this glaciation in the subtropics was an important element of radiative forcing. With a much lower latitude, the ice in Tibet reflected at least four times more radiation energy per unit area into space than ice at higher latitudes. Thus, while the modern plateau heats the overlying atmosphere, during the Last Ice Age it helped to cool it. This cooling had multiple effects on regional climate. Without the thermal low pressure caused by the heating, there was no monsoon over the Indian subcontinent. This lack of monsoon caused extensive rainfall over the Sahara, expansion of the Thar Desert, more dust deposited into the Arabian Sea, and a lowering of the biotic life zones on the Indian subcontinent. Animals responded to this shift in climate, with the Javan rusa migrating into India. In addition, the glaciers in Tibet created meltwater lakes in the Qaidam Basin, the Tarim Basin, and the Gobi Desert, despite the strong evaporation caused by the low latitude. Silt and clay from the glaciers accumulated in these lakes; when the lakes dried at the end of the ice age, the silt and clay were blown by the downslope wind off the Plateau. These airborne fine grains produced the enormous amount of loess in the Chinese lowlands.