Кіріспе

Иконография – өнер тарихының бір саласы ретінде, бейнелердің мазмұнын анықтау, сипаттау және түсіндіруді зерттейді: бейнеленген тақырыптар, оларды бейнелеу үшін қолданылған ерекше композициялар мен бөлшектер, сондай-ақ көркемдік стильден ерекшеленетін басқа да элементтер. "Иконография" сөзі грек тіліндегі εἰκών ("бейне") және γράφειν ("жазу" немесе салу) сөздерінен шыққан. Екінші мағынасы (грек және орыс тілдеріндегі сәйкес терминдердің дәстүрлі емес аудармасына негізделген) – Византия және православие христиандық дәстүрінде "иконалар" деп аталатын діни бейнелерді жасау немесе зерттеу. Мұндай қолданыс көбінесе грек немесе орыс тілдерінен аударылған еңбектерде кездеседі, ал дұрыс термині – "икона суреті". Өнер тарихында "иконография" термині бейне мазмұны тұрғысынан, яғни қолданылған фигуралардың саны, олардың орналасуы мен қимыл-қозғалыстары арқылы белгілі бір тақырыптың бейнеленуін білдіруі мүмкін. Бұл термин өнер тарихынан өзге де көптеген академиялық салаларда, мысалы, семиотика, медиа зерттеулері және археологияда, сондай-ақ жалпы қолданыста бейнелердің мазмұнын, тақырыптың бейнелеріндегі типтік бейнесін және осыған байланысты ұғымдарды білдіру үшін қолданылады. Кейде иконология мен иконография арасында ажырату жасалады, бірақ анықтамалары, демек, жасалған ажырату да әртүрлі болады. Фильмдерде жанрлар олардың иконографиясы арқылы бірден танылады, яғни қайталану арқылы нақты бір жанрмен байланысты болатын мотивтер арқылы.

Негізгі құралдар

Суреттердің мазмұнына ерекше назар аударған батыс жазушыларының қатарында Джорджо Вазари бар, оның "Ragionamenti" еңбегі Флоренциядағы Палаццо Веккьодағы суреттерді түсіндіреді. "Ragionamenti" осындай туындыларды тіпті білімді замандастары үшін де түсінудің қиын екенін көрсетеді. 1593 жылы жарық көргеннен кейін екі ғасырдан астам уақыт бойы ақындар, суретшілер мен мүсіншілерге әсер еткенімен, Сезаре Рипаның "Иконология" атты кітабы көпке танылмады. 17 ғасырдағы өзінің замандас суретшілерінің өмірбаянын жазған Жан Пьетро Беллори көптеген туындыларды дұрыс емес сипаттап, талдады. Лессингтің 1796 жылғы классикалық Амор бейнесін, шамды төңкеріп ұстаған күйін зерттеуі – оның туған мәдениетін түсіндіру үшін бейнелерді зерттеудің алғашқы қадамы болды. Иконография академиялық өнер тарихы пәні ретінде 19 ғасырда Адольф Наполеон Дидрон (1806–1867), Антон Генрих Спрингер (1825–1891) және Эмиль Мале (1862–1954) сияқты ғалымдардың еңбектерінде дамыды. Олардың барлығы христиан діни өнерінің мамандары еді. 1931 жылы АҚШ-қа көшіп келген Панофскийдің шәкірттері, Фредерик Хартт пен Мейер Шапиро оның ықпалымен оқуларын жалғастырды. Ерте ортағасырлық шіркеулерді зерткен және тағы бір неміс эмигранты Ричард Краутеймер иконографиялық талдауды сәулет нысандарына дейін кеңейтті. 1940 жылдардан бастап иконография өнер тарихында ерекше орын алды. Көптеген иконографиялық зерттеулер тығыз және мамандандырылған болып қала бергенімен, кейбір талдаулар кең аудиторияның қызығушылығын тудырды, мысалы, Панофскийдің теориясы (қазір бұл суреттерді зерттеушілер арасында кең қолдау таппаған), Ян ван Эйктің "Арнольфини портретіндегі" артқы қабырғадағы жазу оны неке шартының куәлігіне айналдырады деген тұжырым. Холбейннің "Амбасадорлар" картинасы бойынша жазылған көптеген кітаптарда оның иконографиясына қатысты жаңа теориялар келтірілген, ал Дэн Браунның бестселлерлерінде Леонардо да Винчидің туындыларының иконографиясы туралы көптеген өнер тарихшылары жоққа шығарған пікірлер бар. Эрвин Панофскийдің жарияланымдарынан кейін дамыған иконология әдісі 1950 жылдардың ортасынан бастап, ішінара қатты сынауға ұшырады (Отто Пяхт, Светлана Альперс). Алайда, сыншылардың ешқайсысы Панофскийдің түсіндіру үлгісін толықтай алмастыратын жаңа модельді таба алмады. Панофский өмір бойы зерттеген христиан өнерін түсіндіруде мәтіндерге қатысты иконографиялық қызығушылық маңызды болып қалады, себебі христиандық бейнелер мен сәулеттің мағынасы Көбінесе меценаттар, суретшілер және көрермендер беделді деп санайтын библиялық, литургиялық және теологиялық мәтіндердің мазмұнымен тығыз байланысты. Технологиялық жетістіктер үлкен фотосуреттер коллекциясын құруға мүмкіндік берді, олар иконографиялық түрде реттелген немесе индекстелген, мысалы Варбург институты мен Принстон университетіндегі Орта ғасырлардағы өнер индексі (бұрынғы Христиандық өнер индексі) (Америкадағы алғашқы күндерінен бастап иконографияны зерттеу орталығы болды). Қазір олар цифрлық форматқа аударылып, көбінесе шектеулі қолжетімділікпен онлайн режимінде қолжетімді. Компьютерлік технологияның пайда болуымен Нидерландыда 28 000 сыныптау түрі мен 14 000 кілт сөзден тұратын суреттердің мазмұнын жіктеудің өте күрделі жүйесі – Iconclass әзірленді. Бұл жүйе коллекцияларды тіркеу үшін стандартты жүйе ретінде пайдаланылады, мақсаты – белгілі бір егжей-тегжейлі, тақырыптар немесе басқа да ортақ факторлар бар суреттерді табуға мүмкіндік беретін үлкен деректер қорын құру. Мысалы, Iconclass коды "71H7131" – "Бат-Шеба (жеке) Дәуіттің хатымен" тақырыбын, ал "71" – "Ескі өсиеттің" барлық бөлімін, ал "71H" – "Дәуіттің тарихын" білдіреді. Iconclass жүйесімен түрлі коллекциялар жіктелді, соның ішінде көптеген ескі шеберлік гравюралар, Берлиндегі "Gemäldegalerie" коллекциясы және неміс "Marburger Index" коллекциясы. Бұл коллекциялар көбінесе онлайн немесе DVD форматында қолжетімді. Бұл жүйені таза өнер тарихынан тыс жерлерде де қолдануға болады, мысалы, Flickr сияқты сайттарда.

Иконографияның қысқаша шолуы

Діни суреттерді барлық ірі діндер, оның ішінде Үнді және Ыбырайым діндері белгілі бір деңгейде қолданады, және олар көбінесе ғасырлар бойы жинақталған дәстүрді көрсететін өте күрделі иконографияны қамтиды. Батыс әлемінің секулярлық иконографиясы кейіннен осы тақырыптардан шабыт алды.

Үндістанның діни иконалары

Үнді діндерінің иконографиясы мен агиографиясының орталық бөлігі – мудралар, яғни нақты мағыналары бар әрекеттер мен ишаралар. Басқа ерекшеліктеріне христиан және ислам өнерінде де кездесетін ауреола мен гало, сондай-ақ асаналар және дхармачакра, ваджра, чатра, саувастика, фуруба және данда сияқты рәсімдік құралдар арқылы бейнеленген құдайлық қасиеттер мен атрибуттар жатады. Классикалық элементтерді немесе Махабхуталарды білдіру үшін түстердің символдық қолданылуы, қасиетті әліпбилердегі әріптер мен биджа буындары да басқа ерекшеліктері болып табылады. Тантраның ықпалымен өнерде эзотерикалық мағыналар дамыды, олар тек кіріктірілгендерге ғана қолжетімді; бұл тибет өнерінің ерекше айқын ерекшелігі. Үнді діндерінің өнері, әсіресе индуистердің көптеген салалық бөліністері, агам деп аталатын қасиетті мәтіндермен басқарылады, ол иконаның пропорциясы мен арақатынасын (таалмана деп аталады), сондай-ақ орталық тұлғаның көңіл-күйін сипаттайды. Мысалы, Вишнудың инкарнациясы – Нарасимха, ашулы құдай болғанымен, кейбір жағдайларда тыныштандырылған күйде бейнеленеді. Буддалық бейнелердің басым бөлігі бір тұлғаны бейнелейтін немесе оған назар аударатын суреттер болғанымен, Будданың өмірінен үлкен тас рельефтер немесе фрескалар, немесе оның бұрынғы өмірлерінің әңгімелері Сарнат, Ажанта және Боробудор сияқты маңызды орындарда, әсіресе ертерек кезеңдерде кездеседі. Керісінше, индуизм өнерінде, әсіресе Кришна мен Раманың өмірінен жасалған миниатюралық суреттерде, соңғы ғасырларда әңгімелі көріністер жиірек кездеседі.

Христиандық иконография

Христиандық өнерде христиан иконографиясы ерекшеленеді, ол орта ғасыр мен Ренессанс дәуірлерінде дамыды және христиандық медианың маңызды аспектісі болып табылады. Аниконизм христиан теологиясында бастапқыда қабылданбады, ал ерте христиан өнері мен сәулетінің дамуы Исадан кейінгі алғашқы екі ғасырда өтті. Рим катакомбаларындағы кішкентай суреттерде дұға оқыған адамдардың бейнелері, Мәсіх пен кейбір қасиеттілердің портреттері, сондай-ақ құтқарылуды баса көрсететін Киелі кітап оқиғаларының «қысқартылған бейнелері» бар. Константин дәуірінен бастап монументалды өнер Рим империясының бейнелерінен, классикалық грек және рим дінінен, халық өнерінен мотивтер алды. Ұлылықтағы Мәсіх мотиві Императорлық портреттер мен Зевстің бейнелеріне де қарыз. Кейінгі Антика дәуірінде иконография стандартталуын бастады және Киелі кітап мәтіндерімен тығыз байланысты болды, бірақ канондық Евангелиялардағы көптеген олқылықтар апокрифтік Евангелиялардан алынған материалмен толтырылды. Соңында, шіркеу олардың көпшілігін жоюға қол жеткізді, бірақ кейбіреулері, Мәсіхтің тууындағы есек пен өгіз сияқты, сақталды. Византиялық иконоборлық кезеңнен кейін иконографиялық жаңару Шығыс шіркеуінде денсаулыққа зиянды, тіпті еретикалық деп есептелді, бірақ ол мұздық жылдамдығымен жалғасты. Батысқа қарағанда дәстүрлі бейнелер көбінесе шынайы немесе керемет шығу тегі бар деп саналды, ал суретшінің міндеті оларды мүмкіндігінше аз өзгерістермен көшіру болды. Шығыс шіркеуі де монументалды биік рельефтерді немесе бос тұрған мүсіндерді қабылдамады, олар оны жазықшылдыққа еске түсірді. Көптеген қазіргі заманғы Шығыс православиелік иконалар мың жыл бұрынғы ата-бабаларына өте жақын, бірақ даму мен мағыналық өзгерістер болды. Мысалы, православиелік тууында әдеттегідей, Қасиетті Жүсіппен сөйлескен қария, қойдың терісін киген, бақташылардың бірі немесе Ишая пайғамбар ретінде басталып, қазір әдетте «Сынаушы» (Шайтан) ретінде түсіндіріледі. Шығыс және Батыста Мәсіхтің, Мәриямның және қасиеттілердің, сондай-ақ басқа да тақырыптардың көптеген иконалық түрлері жасалды. Мәриямның иконалық түрлері, Мәсіх сәбиімен немесе одан да көп, Шығыста әсіресе көп болды, ал Мәсіх Пантократор Мәсіхтің ең көп таралған бейнесі болды. Мәриямның ерекше маңызды бейнелері Ходегетрия және Панагия типтерін қамтиды. Дәстүрлі үлгілер баяндау суреттері үшін дамыды, соның ішінде Мәсіхтің өмірі, Мәриямның өмірі, Ескі Келісімнің бөліктері және танымал қасиеттілердің өмірі туралы оқиғаларды қамтитын үлкен циклдар. Әсіресе Батыста қасиеттер жүйесі қасиеттердің жеке тұлғаларын стандартты көрінісімен және олар ұстаған символикалық заттармен анықтау үшін жасалды. Шығыста олар мәтіндік таңбалармен анықталуы ықтимал. Романдық дәуірден бастап шіркеулердегі мүсіндер Батыс өнерінде маңызды болды, және, бәлкім, Византиялық үлгілердің болмауына байланысты, көптеген иконографиялық жаңарулардың орны болды. Теология мен діни тәжірибенің дамуы, сондай-ақ көптеген басқа жаңалықтар сияқты, Францискандармен байланысты болған, Мәриямның тәжді лентасы және Көтерілу тақырыбы сияқты жаңалықтарды тудырды. Көптеген суретшілер басқалардың шығармаларын көшіріп, сәл өзгертіп қанағаттанды, ал сурет салуды тапсырған немесе шіркеулеріне тапсырған дінбасылар өздері не көрсеткенін егжей-тегжейлі айтқандығы анық. Типология теориясы, оның негізінде Ескі Келісімдегі оқиғалардың мағынасы Мәсіхтің немесе Мәриямның өміріндегі оқиғаның «типі» немесе алдын ала бейнеленгені ретінде түсіндірілді, көркемөнерде жиі көрініс тапты, ал кейінгі орта ғасырларда Батыс христиан өнерінде Ескі Келісімдегі көріністерді таңдауға басымдық берді. Романдық және готикалық дәуірлерде діни өнердің басым бөлігі жиі күрделі діни хабарларды мүмкіндігінше анық жеткізуге арналған болса, ерте Голланд сурет салудың келуімен иконография өте күрделі болды және көптеген жағдайларда тіпті жақсы білімді замандасы үшін де әдейі жұмбақ болып көрінеді. Роберт Кампеннің «Мерод алтарьі» және Ян ван Эйктің «Канцлер Ролиннің Мадоннасы» және «Вашингтон хабарландыруы» сияқты шығармаларында қазіргі заманғы иконографиялық зерттеулер ашқан мәннің нәзік қабаттары, алғашқы қараған кездегі өте дәстүрлі бейнелеулердің кішкентай бөлшектерінде жатыр. Италиялық суретшіліктің жұмбақтарға деген сүйіспеншілігі пайда болған кезде, ол көбінесе Ренессанс неоплатонизміне ықпал еткен секулярлық композицияларда көрінді. 15-ғасырдан бастап діни сурет салу бірте-бірте бұрынғы композициялық үлгілерді қабылдау әдетінен арылды, ал 16-ғасырға қарай амбициялы суретшілер әр тақырыпқа жаңа композициялар табуға шақырылды, ал бұрынғы суретшілерден алынған тікелей заемдар көбінесе жеке тұлғалардың поздарынан, бүкіл композициялардан емес. Реформация көп ұзамай көптеген протестант діни сурет салуын тарих сурет салу сияқты Ескі Келісім көріністерімен шектеді, ал бірнеше онжылдықтан кейін Католик Тридент соборы католик суретшілерінің еркіндігін біршама шектеді.

Ғарбтың зайырлы иконографиясы

Зайырлы сурет салу Ренессанс кезеңінен бастап Батыста кеңінен таралды және тарихи сурет салуда өзінің дәстүрлері мен иконографиялық конвенцияларын дамытты, оған мифологиялық сюжеттер, портреттер, жанрлық көріністер және тіпті пейзаждар кіреді. Сонымен қатар, фотосурет, кино, саяси карикатуралар, комикстер сияқты қазіргі заманғы медиа және жанрлар да бар. Ренессанс кезеңінің мифологиялық суреттері теориялық тұрғыдан классикалық антикалық иконографияны жаңартуға бағытталған, бірақ іс жүзінде Леда мен Аққу сияқты сюжеттер көбінесе жаңаша дамыды және басқа мақсаттарда қолданылды. Жеке иконография, яғни туындылардың тек суретшіге ғана түсінікті, жеке мағынаға ие болуы, кем дегенде Иероним Бошқа дейін бар, бірақ Гоя, Уильям Блейк, Гоген, Пикассо, Фрида Кало және Йозеф Бойс сияқты суретшілердің еңбектерінде оның маңызы арта түсті.

Өнер тарихынан басқа пәндердегі иконография

Иконография, көбінесе танымал мәдениеттің аспектілері, Семиотика, Антропология, Социология, Медиа зерттеулері, Коммуникация зерттеулері және Мәдени зерттеулер сияқты басқа академиялық пәндердің де назарында. Бұл талдаулар өз кезегінде дәстүрлі өнер тарихына, әсіресе семиотикадағы белгілер сияқты түсініктерге әсер етті. Бейнелерді иконография тұрғысынан талқылау, көбінесе әлеуметтік және мәдени құндылықтарды зерттеуге бағытталған, оларды сын тұрғысынан "оқуды" білдіреді. Иконография кинотануда, әсіресе жанрлық талдау саласында, киноның визуалды тілін сипаттау үшін де қолданылады. Интернет дәуірінде адамзаттың бейнелеу өнімінің (Histiconologia) жаңа жаһандық тарихы өнер тарихын және бейнелер мен медианың барлық түрлерінің тарихын қамтиды. Қазіргі заманғы иконографиялық зерттеулер көбінесе түрлі мүдделі тараптар жасаған климаттың өзгеруінің иконографиясы, халықаралық ұйымдар табиғи апаттар туралы жасаған иконография, баспасөзде таралған эпидемиялардың иконографиясы және әлеуметтік желілерде кездесетін азаптың иконографиясы сияқты әртүрлі мәселелерді қарастыру үшін визуалды шеңберлеу теорияларын пайдаланады. Коммуникация ғылымындағы иконографиялық зерттеу балаларды жыныстық зорлыққа ұшыратудың әлеуметтік мәселесін бейнелеу үшін баспасөзде қолданылатын фотосуреттерді талдады. N=1437 балаларды жыныстық зорлыққа ұшырату (CSA) туралы онлайн баспасөз мақалаларының, 419 фотосуретті қамтитын үлгісіне сүйене отырып, қылмыстық хабарлауға қатысты CSA иконографиясы (яғни, тақырыпқа тән бейнелік мотивтер жиынтығы) анықталды: CSA иконографиясы 1. қылмыстың жағдайын, 2. қылмыстың барысын және қатысушыларды, 3. қатысушылар үшін қылмыстың салдарынан тұрады (мысалы, бейнелік мотив: қолғаппен ұсталған қылмыскер).