Кіріспе

Британдық ұшақ-жауынгерлер

Боултон Пол Дефаянт – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдік әуе күштері (RAF) қызметінде болған британдық тосқауылдаушы ұшақ. Дефаянт ұшағы Boulton Paul Aircraft компаниясымен "мұнаралы жауынгер" ретінде жобаланып, құрастырылды. Бұл ұшақ RAF-тың күндізгі және түнгі жауынгерлерге қойған талаптарына сай келіп, жаудың бомбалаушыларын жою үшін өрттік күшін шоғырландыра алатын болды. Германиядан Ұлыбританияға дейінгі қашықтықтан бомбалаушылардың эскорттық жауынгерлері болмайды деп күтілгендіктен, оларға қарсы тиімді болуы керек еді. Дефаянттың барлық қару-жарағы жоғарғы мұнарада орналасқан, бұл оқтарды көп бағытта атуға мүмкіндік берді. Сол принципті Боултон Пол компаниясының "Блэкберн Рок" ұшағы да қолданды. Жауынгерлік оқиғаларда Дефаянт бомбалаушыларды жоюда тиімді екені анықталды, бірақ Солтүстік Франциядағы базалардан ұшып шыққан, Лютваффтың маневрлі, бір орындық Messerschmitt Bf 109 жауынгерлеріне қарсы осал болды. Дефаянт эскортсыз бомбалаушыларды жою үшін жасалғандықтан, алға қарай атуға қабілетті қарулары болмады, бұл күндізгі жауынгерлермен шайқаста үлкен кемшілікке айналды. Ол күндізгі операциялардан алынып, түнгі жауынгер ретінде қолданылды және жауды анықтау үшін әуе радарымен бірге қолданылғанда табысқа жетті. Ақырында ол осы рөлде он үш эскадрильяны жабдықтады, ал күндізгі жауынгер ретінде бар болғаны екі эскадрилья ғана болды, бірақ бұл негізінен өндірістің баяу қарқынына байланысты болды. 1942 жылдың ортасында ол Bristol Beaufighter және de Havilland Mosquito сияқты жақсырақ түнгі жауынгерлермен ауыстырылды.

Шығу тегі

1930 жылдары әскери ұшақтардың жылдамдығы артуы әуе шабуылына қарсы қорғанысқа ерекше қиындық тудырды. 1920-1930 жылдардағы ұшақ құрылысындағы жетістіктер бір қозғалтқышты және екі қанатты (биплан) ұшақтардан едәуір жылдам болған көп қозғалтқышты моноплан бомбалаушылардың жаңа буынының пайда болуына әкелді. RAF жаңа буын мұнаралық қаруланған бомбалаушыларының, мысалы Vickers Wellington, жаудың әуе кеңістігіне оңай еніп, эскортсыз қорғана алады деп сенді, бірақ сонымен қатар, Luftwaffe сияқты басқа еуропалық әуе күштерінің бомбалаушылары да британдық әуе кеңістігіне кедергісіз енуге қабілетті екенін мойындады. RAF бомбалаушыларды эскорттаушы ұшақтармен бірге ұшуын күтпеді, себебі эскорттаушы ұшақтардың Германиядан Ұлыбританияға жеткілікті ұшу қашықтығы болмады. Теория бойынша, мұнаралық қаруланған ұшақтар жаудың бомбалаушысына төменнен немесе бүйірінен жақындасып, атысын үйлестіруі керек еді. Ұшақты басқару және қару қолдану міндеттерін бөлу ұшқышқа ұшақты жауға қарсы күресу үшін ең қолайлы жағдайға қоюға мүмкіндік беретін еді. Дегенмен, қолмен басқарылатын мұнаралардың жылдамдап келе жатқан жау ұшақтарына тиімді жауап беруге жеткіліксіз екені анық болды, сондықтан қуатпен күшейтілген мұнараны пайдалануға үлкен қызығушылық туды. Boulton Paul және оның бас директоры Джон Дадли Норт, Boulton Paul Overstrand бомбалаушысын қоса алғанда, бұрынғы бірнеше ұшақтарды жасау арқылы қорғаныс мұнаралары саласында мол тәжірибе жинады және төрт пулеметтен тұратын қуатпен жұмыс істейтін мұнараны жобалады, оның концепциясы мен даму жұмыстары кейін Defiant дизайнының маңызды бөлігіне айналды. 1935 жылдың қыркүйегінде Әуе министрлігі Hawker, Boulton Paul және Armstrong Whitworth жобаларын үздік үштік ретінде (көрекейлік бойынша) таңдады; Gloster және Bristol ұсынған мұнаралық дизайнға қанағаттанбады. Әуе министрлігі бірнеше жобаны зерттеуді және әрқайсысының екі прототипін жасауды қалады. Осы үлкен көлемдегі ұшақтарды алу үшін Ұлыбританияның Қаржы министрлігі бұрын бөлінген қаражаттан асып түсетін шығындарды мақұлдауы керек болды.

P.82

Boulton Paul компаниясы бірнеше уақыттан бері мұнаралы ұшақтарға назар аударғандықтан, F.9/35 ерекшелігіне өзінің P.82 белгісімен тапсырыс берді. "А" типіндегі мұнара электр-гидравликалық қуатпен жұмыс істейтін, орнатуға ыңғайлы құрылғы болды және бұрандамен басқарылатын механикалық резервтік жүйесі бар еді. Кішкентай бомбаларды қанаттың сыртқы бөлігіндегі ойыстарға орналастыруға болатын. 1937 жылдың 28 сәуірінде Boulton Paul компаниясы P.82 үшін 87 ұшақтың бастапқы өндіріс тапсырысын алды. Бұл тапсырыс прототиптің алғашқы ұшуынан бұрын берілгендіктен, ұшақ іс жүзінде "сызбадан" тапсырыс берілді. 1938 жылы қарсылас "Хотспур" ұшағына берілген тапсырыс жойылды. Мұнарасы орнатылған күйде қабылдау сынақтарын аяқтаған Defiant ең жоғары жылдамдыққа жетіп, мұнаралы ұшақтардың сынағында жеңіске ие болды. 1939 жылдың желтоқсанында тағы 150 ұшаққа тапсырыс беріліп, жалпы саны 513-ке жетті. 1940 жылы тапсырыс берілген Defiant Mk I ұшақтарының саны 563-ке жетті, ал 1940 жылдың ортасында жаңа өндіріс жоспары бойынша тағы 280 ұшаққа тапсырыс берілді. AI Mk VI сияқты AI радарларының жаңа нұсқалары уақыт өте келе пайдаланылды. 1942 жылға қарай Defiant (және Hurricane) ұшақтарының түнгі күресші ретінде қажеттілігі азайды, себебі үлкен Bristol Beaufighter RAF-тің негізгі түнгі күресші ұшағы болды, бұл екі ұшақты да басқа міндеттерге босатып жіберді. Соңғы Defiant Mk II ұшақтары TT Mk I ұшақтары ретінде аяқталды. Шамамен 150 Defiant Mk I ұшағы Defiant TT Mk III стандартына сәйкес қайта жаңартылды, бұл өзгерістер 1943-1944 жылдары жасалды. Нәтижесінде, Defiant ұшағының FAA-дағы жалғыз қолданылуы – оны мақсатты сүйрегіш ретінде пайдалану болды. Бұл ұшақ салыстырмалы түрде қарапайым конструкцияға ие болды және салмақты азайтуға бағытталған қарапайым құрылымды қолданды. Нөлдік бұрылу техникасы, басқалармен қатар, британдық үздік ұшқыш Альберт Балл Льюис мылтықтарын Foster тіректерінде қолдану арқылы тәжірибеленді, бұл күрделі нысаналардың қажеттілігін немесе көзбен нысана алуды жойды. +19° көтерілу бұрышы, .303 (7,7 мм) Браунинг мылтықтарының баллистикалық қасиеттері және Defiant ұшағының операциялық жылдамдығы "көздің қашықтығы" бойынша нысана алуды – Luftwaffe ұшқыштары қолданғандай – тиімді етті. Соғыс кезінде Германия қолданған Schräge Musik деп аталатын бұл техника RAF-та оқытылмаған және қолданылмаған сияқты. Бірінші дүниежүзілік соғыстың тәжірибелі ұшқыштары арасында кеңінен танымал болғанына қарамастан, және Gloster F.9/37 (Gloster G9) сияқты сол кездегі ұшақтардың дизайнында көрініс тапқан Әуе министрлігінің талаптарында көрсетілгеніне қарамастан – бес 20 мм оқпен қаруланған және +12° бұрышпен орнатылған – 1944 жылға дейін Luftwaffe түнгі күресшілері қолданған жоғары бұрышпен ату арқылы құлатқан Bomber Command ұшақтарының барлық жоғалғандарын жарылысқа жатқызылды. Мұнараны басқарушы оператор ату батырмасы жоғары орналасқан басқару бағанасы арқылы мұнараны басқарды. Жылдам бағыттарды өзгерту үшін моторды жоғары жылдамдық режиміне қоюға болады, ал мұнараны қолмен айналдыру үшін тұтқасы болды. Мұнара операторының кіретін және шығатын есігі мұнараның артқы жағында орналасқан, оны кіру және шығу үшін жанына бұру қажет болды. Мұнарада операторға орындық немесе арқалық парашют киюге жеткілікті орын болмады, парашют оператордың жанында сақталды. Бұл ұшақтан қашуды соншалықты қиындатты, кейіннен мұнара операторларына арнайы бір бөліктен тұратын киім – "парашют костюмі" берілді, оны "рино костюмі" деп атады. 230, 282 және 208 эскадрильяларында қызмет еткен әуе мұнара операторы Фредерик "Гас" Платс былай деді: "Defiant ұшақтарында киген Rhino костюміміз аюдай еді, бірақ мен басқа нәрсені ойлап таба алмадым, тіпті ол ондаған адамды өлтіргенімен де. Мен оның егжей-тегжейін ұмытып қалдым, бірақ біз басқа мұнаралардағыдай парашютке отыра алмадық немесе оны жақын ұстай алмадық, сондықтан сіз бүгінгі лайнерге ұқсас ішкі қабаты бар "бір бөліктен" киім кидіңіз. Парашют осы қабатқа, содан кейін қапқа және сыртқы киімге орнатылды. Бір құтқарылған кезде ыдырап кететін (деп есептеймін) ішкі жіптері мен қалталары болды".

Әуе шабуылы

1939 жылдың қазан айында No. 264 (Мадрас президенті) эскадрильясы RAF Саттон Бриджінде «Дефайент» ұшағын басқару үшін қайта құрылды. Бастапқы дайындық, эскадрильяның ресми қабылдануы және тактиканы дамыту басқа ұшақтармен басталды, себебі ол алғашқы «Дефайент» ұшақтарын желтоқсанның басында ғана Мартлшем Хитте алды. 1940 жылдың ақпан айында «Дефайент» түнгі күрес оқуларын бастады; эскадрилья өз тактикасын британдық орташа бомбалаушыларға – «Хэмпдендер» мен «Бленхеймдерге» – қарсы сынады, ал 264-ші эскадрилья командирі Роберт Стэнфорд Так «Спитфайрде» ұшты, бұл «Дефайенттің» айналып, жылдамдығын сақтап өзін қорғай алатынын көрсетті. Осы сынақтар кезінде «Дефайент» бомбалаушыларды жоюға ғана жарамды екені және истребительдерге қарсы осал екені анықталды. 1940 жылдың 12 мамырында алғашқы операциялық ұшу өтті, алты «Дефайент» 66-шы эскадрильяның алты «Спитфайрімен» бірге Англия арнасынан Гаага маңындағы жағалауға ұшты; бұл ұшу кезінде жойғышқа шабуыл жасау барысында бір Ju 88 атып түсірілді. Келесі күні, біріншісінің қайталануы болған патрульде, «Дефайенттер» төрт Юнкерс Ju 87 «Штука» шомылу бомбалаушыларын жойды, бірақ кейіннен Bf 109E истребительдері шабуыл жасады. «Спитфайрлер» алты «Дефайенттің» бесеуінің қарсы шабуылдан құлауын болдырмады. Британ экспедициялық корпусының Дюнкерктен эвакуациясы кезінде эскадрилья RAF Манстон базасында орналасқан, 11-ші топ эвакуация үшін 16 эскадрильяны ұстады. Люфтваффе истребительдері «Дефайенттердің» ұшуын арттан «қайтарып» жібергенде шығынға ұшырады, оларды «Харрикейндер» деп қате қабылдады. Неміс ұшқыштары «Дефайенттің» артқы атыс құралдарынан хабардар болмады және қорғаныс отына тап болды. Люфтваффе тактикасын өзгертті, «Дефайенттен» асып түсіп, төменнен немесе тікелей алдан шабуыл жасады, онда мұнарадағы пулеметтер қорғаныс бере алмады. «Дефайенттің» жоғалтулары тез өсті, әсіресе, қираған ұшақтан шыға алмаған пулеметшілер арасында. Мұнараның және екінші экипаж мүшесінің қосымша салмағы, сондай-ақ аэродинамикалық кедергі «Дефайенттің» бір орынды истребительдерге қарағанда нашар өнімділік көрсетуіне әкелді. 264-ші эскадрилья Bf 109 сияқты бір орынды истребительдерге қарсы шаралар жасады. Lufbery шеңберінде ұшып, «Дефайент» экипаждары биіктіктің артықшылығынан бас тарды, бірақ 360 градус қорғаныс отын қамтамасыз етіп, төменнен шабуыл жасау мүмкіндігін жойды. Бұл тактиканы 264-ші эскадрилья қолданды, бірақ 141-ші эскадрильяның «Дефайенттері» бірнеше айдан кейін Британия шайқасында шайқасқа қатысқанда, олардың кеңестерін елемеуді жөн көрді. 19 шілдеде, Фолкстоун маңындағы конвойды қорғауға жіберілген 141-ші эскадрильяның тоғыз «Дефайентінің» жетісі JG 51-дің Bf 109 истребительдерімен атып түсірілді, ал қалған екеуі аман қалды, біреуі ауыр зақымдалды, тек 111-ші эскадрильяның «Харрикейндерінің» араласуы арқасында. «Харрикейн» ұшқыштары «Дефайенттер» төрт Bf 109 истребитерін атып түсіргенін хабарлады. 264-ші эскадрилья 8 күн ішінде Дюнкеркте 48 жойылған техниканы тіркесе де, шығын жоғары болды, 14 «Дефайент» жоғалды. Неміс техникасының нақты шығыны 12-15 ұшақтан аспады; мұнараның кең атыс бұрышы бірнеше «Дефайенттердің» бір мақсатқа бір уақытта шабуылдауына мүмкіндік берді, бұл бірнеше талаптарға әкелді. 22 тамызда, Ұлыбританияның әуе кеңістігін қорғау үшін ұшақтарға шұғыл сұранысқа жауап ретінде 264-ші эскадрилья RAF Hornchurch, Эссекске көшірілді, сонымен қатар RAF Манстонды алдыңғы база ретінде пайдаланды. Үш ұшақ жоғалды (екісі Hpt. Гунтер Луцковтың (JG 3) есебінен), ал алты Do 17 және бір Bf 109 атып түсірілді. 28 тамызда эскадрилья тағы бес ұшақтан (JG 26) айырылды, тоғыз экипаж мүшесі қаза тапты және келесі күні RAF Duxford-қа кері шегінді. Эскортталған бомбалаушыларға қарсы операциялар жүргізгенде «Дефайент» әрқашан «Харрикейн» немесе «Спитфайр» жоғарғы жақтауымен шайқасқа жіберілуі керек деген қорытындыға келді, осылайша ол бомбалаушыларды атуға арналған рөліне назар аудара алады, бірақ бұл практикалық емес болып шықты, әсіресе «Дефайенттің» радио қабылдауы (оның антеннасының төмен орналасуына байланысты) салыстырмалы түрде нашар болды. 1 шілдеде 141-ші эскадрилья L6997 ұшағын «Дефайенттің» алғашқы түнгі патруліне жіберді. Тамыз айында эскадрилья күндіз де, түнде де жұмыс істеді; 15 тамызда «Дефайент» түнгі шайқаста алғашқы табысқа жетті, ал қыркүйектен бастап эскадрилья негізінен түнде жұмыс істеді. Сәтті шабуылдар тіркелді, мысалы, 15/16 қыркүйекте екі He 111 ұшағы жойылды; эскадрильяның «Дефайентімен» алғашқы расталған жойылған техника 22 желтоқсанда бір He 111 ұшағынан тіркелді. «Дефайент» түнгі истребительдері бастапқыда әуедегі радиолокациялық жүйеге ие болмады, сондықтан қарсыластың ұшақтары экипаж мүшелерінің көзі арқылы ғана байқалды және шабуылға алынды, сондай-ақ шабуылдайтын бомбалаушыларды жарықтандыруға арналған жердегі іздеу шамдарының көмегімен. Жақсартылған «Дефайент Mk II» моделі AI Mk. IV радиолокациялық жүйесімен және Merlin XX қозғалтқышымен жабдықталды, бұл ұшақтың өнімділігін арттырды, әсіресе түнде.

Басқа рөлдер

1940 жылы Армиялық ынтымақтастық мектебінде осы рөлдегі қабілетін бағау үшін сынақтардан кейін, Defiant жоғары жылдамдықты артиллериялық жаттығушы ретінде сыналып, Әуе министрлігі өндірісті жалғастыруға келісті. 1942 жылы Defiant ұрыс міндеттерінен алынып, оқу, нысана сүйреу, электрондық қарсы шаралар және әуеден теңізге құтқару үшін пайдаланылды. Defiant екі түрлі электрондық қарсы шаралар жабдығын алып жүрді, екеуі де неміс "Freya" радарына қарсы әрекет ететін құралдар еді. Бірінші қолданылған жүйе – "Moonshine" болды, ол радар сигналдарын қайта таратып, ұшақтардың ірі формацияларын имитациялады. "Moonshine" хабар таратушыларының әрқайсысы "Freya" жиілігінің бір бөлігін ғана қамтығандықтан, 100-ден астам ұшақ көрінісін жасау үшін сегіз Defiant қажет болды. Жүйе формациялық ұшуды талап еткендіктен, оны тек күндіз ғана қолдануға болады, ол неміс шабуылдаушыларын британдық шабуылдаушыларына тартып, британдық бомбалау шабуылы үшін басқа аймақты салыстырмалы түрде бос қалдыратын еді. 1942 жылдың мамыр айында жаңа қарсы шаралар жабдықтарын пайдалану үшін "Арнайы міндеттер тобы" құрылды, ал "Moonshine" 1942 жылдың 6 тамызында алғашқы тікелей сынағынан өтті. Кейіннен ол жағалау маңындағы нысаналарға қарсы "Circuses" операцияларының бөлігі ретінде және 19 тамызда Диппе шабуылына қолдау көрсету үшін пайдаланылды. 1942 жылдың 1 қазанында топ №515 эскадрилья RAF болып қайта құрылды, ал "Moonshine" операциялары 1942 жылдың қарашасына дейін жалғасты. 515 эскадрильясы "Freya" радарының сигналдарын басуға арналған екінші қарсы шаралар жүйесі – "Mandrel" арқылы операцияларын жалғастырды. Жекелеген Defiant ұшақтары жау жағалауынан 80 шақырым қашықтықтағы орбиталық позицияларға жіберілді. Тоғыз ұшақты пайдалану арқылы немістердің радарлық жабынында 320 шақырымдық үзіліс жасауға болады. 515 эскадрильясы "Mandrel" жүйесін пайдаланып алғашқы миссиясын 1942 жылдың 5/6 желтоқсанында орындады, 1943 жылдың басына дейін кедергі жасау операцияларында Defiant ұшақтарын пайдалануды жалғастырды, содан кейін олар ұзын қашықтыққа ұша алатын және көбірек электрондық жабдықты тасымалдай алатын екі қозғалтқышты Bristol Beaufighter ұшақтарын ала бастады. Defiant соңғы кедергі жасау миссиясын 1943 жылдың 17 шілдесінде орындады, сол түні жіберілген төрт ұшақтың біреуі жоғалды. Әуеден теңізге құтқару ролінде Defiant шалшық сулардағы әуеден теңізге құтқару бөлімдерінде Westland Lysander ұшағын алмастыруға арналған еді. Алайда, рөлге енгізілгеннен кейін алты ай өткен соң, Defiant бұл рөлге нашар таңдау болып шықты, өйткені ұшақтардың бұрынғы қызметінен тозығы жеткендіктен, ұшу саны шектелді; басқа мәселелерге жоғары тоқтату жылдамдығы және кең бұрылу радиусы кірді. Содан кейін Defiant Канадаға жөнелтілді, онда ол Ұлыбритания, Доминион және Әуе жаттығу жоспары аясында нысана сүйрегіш және жаттығушы ретінде пайдаланылды. Defiant RAF артиллериялық зерттеу бөлімі және Farnborough-дағы Әуе шайқасы дамыту бөлімі (AFDU) арқылы тактикалық бағалауларды қоса, "арнайы" жұмыстар үшін де пайдаланылды. Екі Defiant ұшағы катапульталық орындықтарды әзірлеу жұмыстарына жіберілді: біреуі R Malcolm Ltd (кейін ML Aviation) компаниясына, екіншісі Martin Baker компаниясына. DR944 пайдаланылған түрлі сынақтар 1948 жылдың мамырына дейін жалғасты. Басқа Defiant, AA292, 1945 жылдың 15 сәуірінде R Malcolm Ltd компаниясына White Waltham әуежайына жеткізілді және келесі қазан айында манекендермен әуедегі алғашқы сынақ өтті. Defiant ұшақтарының соңғы операциялық қолданылуы Үндістанда болды, онда олар нысана сүйрегіштер ретінде пайдаланылды.

Тірі қалған әуе кемелері

Бұл типтің жалғыз толық сақталған үлгісі – Defiant I, N1671, Шропширдегі Корольдік әуе күштері мұражайында түнгі күрес ұшағы ретінде қойылған. Бұл 1940 жылдың 17 қыркүйегінде Линкольнширдегі RAF Киртон әуежайындағы 307-ші польшалық түнгі күрес эскадрильясына жеткізілген төрт Defiant ұшағының бірі болды. 2012 жылдың 6 желтоқсанында Хендонға қайтарылып, 2016 жылдың қараша айында Хендоннан Корольдік әуе күштері мұражайының Косфорд бөлімшесіне, "Әуедегі соғыс" ангарына қойылды. Кем дегенде екі Defiant ұшағының маңызды бөліктері сақталған: N1766 және N3378, екеуі де Mk I үлгісі. Боултон Полдың бұрынғы инженеры Джек Холмс және Боултон Пол мұралық қоғамының командасы Вулвергемптондағы Боултон Пол зауытында толық көлемде Defiant ұшағының көшірмесін жасады. Оның жасалуына 50 мыңнан астам адам-сағат жұмсалды және ол 2003 жылы, соңғы Defiant ұшағы Пендефордтан (Вулвергемптондағы Боултон Пол зауытының жанындағы Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі оқу әуежайы) ұшқан күнінен 60 жыл өткенде ашылды. Боултон Пол зауытындағы меншік иесінің ауысуына байланысты Defiant Вулвергемптондағы орнын жоғалту қаупіне тап болды және 2015 жылы 264-ші эскадрильяның түсімен (L7005) Кенттегі Ұлыбритания шайқасы мұражайына көшіріліп, тұрақты орналастырылды.