Ирландияның Клонмел қаласы

Кіріспе

Ирландияның Типперри округіне жататын қала.

Клонмель – Ирландияның Типперри округінің орталығы және ең ірі елді мекені. Қала Ирландия тарихында Дрогеда және Уэксфорд қалаларын шабуылдаған Кромвель әскеріне қарсылық көрсеткенімен танымал. Суир аралынан басқа, қаланың көп бөлігі "Сент-Мэри" азаматтық приходінің құрамында орналасқан, ол ежелгі Иффа және Оффа-Ист барониясының бір бөлігі.

Халық саны

2016 жылғы санақ Клонмель қаласы мен оның төңірегін анықтау үшін Орталық статистика басқармасы (CSO) құрған жаңа шекараны пайдаланды, нәтижесінде халық саны 17 140 адамды құрады. Соңғы Ұлттық санақ (2022 жылғы 3 сәуірде) Клонмельде 18 369 адам тұратынын көрсетті, бұл Ирландиядағы ең ірі 27-ші қалалық аймақ.

Этимология

Clonmel атауы ирланд тіліндегі Cluain Meala сөзінің ағылшын тіліне аудармасы, "баллы дала" немесе "баллы аңғар" деген мағынаны білдіреді. Бұл атау қашан берілгені нақты белгісіз; көптеген адамдар оның топырақтың құнарлылығымен және аймақтың байлығымен байланысты болғанын айтады.

Қала қабырғалары

Клонмель орта ғасырларда едәуір өсті, және қалада осы кезеңнің көптеген ескерткіштерін кездестіруге болады. Қала қабырғаларының шағын бөлігі Ескі Сент-Мария шіркеуінің жанында сақталған. Бұл ғимарат қаланың маңызды сәулеттік ерекшеліктерінің бірі. Ол алғашқыда 14 ғасырда немесе одан ертерек салынған, бірақ көп рет қайта жаңартылған немесе жөнделген. Шіркеу тарихының басында бекітілген, себебі қала стратегиялық тұрғыдан маңызды болды, бастапқыда Ормонд графының, кейін Кильдар графының иелігінде болды. Шіркеудің бекітілген бөліктері 17 ғасырдың ортасында Кромвельдің басқыншылығы кезінде қиратылған немесе зақымдалған. Қалаға бұрынғы кіреберістердің бірі қазір Батыс қақпаның орнында, ол ескі құрылыстың 19 ғасырдағы қайта құралуы. Қоршалған қалада бастапқыда үш қақпа болды: Солтүстік, Шығыс және Батыс, ал Оңтүстік жағын Суир өзені мен Комера таулары қорғаған. Батыс қақпасы қазір қаланың басты көшесі – О'Коннелл көшесіне ашық аркамен кіреберіс болып табылады.

Елизавета дәуірі

1583 жылдың 17 қыркүйегінде Екінші Десмонд көтерілісінің соңғы кезеңдерінде қашқан кезде, Фр. Мьюрис Мак Ионрактай, Десмондтың бүлікші графының капелланы және мойындаушысы, Слиаб Луахрада тұтқынға алынып, Клонмельге қамауға алынды, ол өзінің діни қызметін мүмкіндігінше жалғастыра берді. Тарихшы Джеймс Кумбстың айтуынша, "Осы жерде, басқа оңтүстік қалалардағыдай, Контрреформация католиктігінің нақты әсері көріне бастады; және осы басқа қалалардағыдай, Клонмель тұрғындары Папаға адалдықты Королеваға адалдықпен қатар ұстау мәселесімен бетпе-бет келді. Морис МакКенрагти ұзаққа созылған қамауда да қызметін атқаруын жалғастырды". 1585 жылдың сәуір айында оның түрме бастығы Виктор Уайт, қаланың белгілі бір азаматы, дін қызметкерін бір түнге босату үшін, оған Пасха күні (1585 жылдың 11 сәуірінде) Уайттың үйінде Асса оқуға және қасиетті тағайындалым жасауға рұқсат беру үшін пара берді. Рұқсат алынды, және Фр. МакКенрагти түн бойы мойындауларды тыңдады. Әке Мьюрис Мак Ионрактай 1992 жылдың 27 қыркүйегінде Папа Иоанн Павел II-нің қаулысымен 16 басқа ирландтық католик шейіттерімен бірге киелі деп жарияланды.

Корпорациялық регалиялар

Англия королі Джеймс I берген жарғы бойынша 1608 жылдың 5 шілдесінде Клонмель еркін қала мәртебесін алды, ал қала әкімі мен лауазымды тұлғаларына "бір семсер ұстаушыны және Мейстегі үш сержантты тағайындау, сайлау және бекіту" өкілеттігі берілді. Қазіргі семсер мен екі күміс жездене тек Кромвель дәуірінде жасалған. Толедода жасалған семсерді 1656 жылы сэр Томас Стэнли сыйға берді, оның үстінде қаланың гербі мен ұраны бейнеленген. Үлкен жезденеге 1663 жылғы мөр басылған.

Кромвель дәуірі

1650 жылғы мамыр айында Оливер Кромвель Клонмелді қоршауға алды. Қабырғалар ақырында бұзылды, бірақ қала гарнизонының қолбасшысы Хью Дуб О’Нилл, жаңа үлгідегі армия олар бұзылған жерге шабуыл жасағанда, ауыр шығын келтірді. Сол түні О’Нилл, оқ-дәрі жетіспегендіктен одан әрі қарсы тұрудың қажеті жоқ деп шешіп, өз әскерлерін және лагердегі ізбасарларын қараңғылықта қаладан алып шықты. Кромвель, қала тұрғындары оның әскеріне күміс оқ атқанда О’Ниллдің қиын жағдайына күдікпен қарады. Келесі күні, 18 мамыр 1650 жылы, қала әкімі Джон Уайт гарнизонның бірнеше сағат бұрын қашып кеткенін Кромвель әлі білмегендіктен, қаланы жақсы шарттарда тапсыра алды. Кромвель өзін алданып қалғандай сезінгенмен, басқа жерлерде болғандай, тұрғындарды жазалаған жоқ. 1654 жылғы 25 наурызда, қасиетті сенбі күні, миссаға дайындалып тұрғанда Фетхардта тұтқындалған және 5 фунт сыйлық іздеген үш адамның көрсетуімен, Августин монах Уильям Тирри Клонмел түрмесіне (кейін Клонмел түзеу мекемесі орналасқан жер) жеткізіліп, сот күтіп отырды. 26 сәуірде ол, полковник Соломон Ричардс сияқты одақтас судьялардың және қазылар алқасының алдында, 1653 жылғы 6 қаңтардағы жарлықты бұзғаны үшін сотталды. Бұл жарлыққа сәйкес, дін қызметкерлерінің Ирландияда қалуы мемлекетке қарсы қылмыс саналды. Өзін қорғау кезінде, монах Тирри, Комонвелтты заңды үкімет деп мойындағанын, бірақ Папа оған Ирландияда қалуды бұйырғандықтан, оның заңдарына бағынбаудан басқа амалы болмағанын айтты. Монах Тирри кінәлі деп танылып, 2 мамыр күні Клонмелде асылып өлтірілді. Францискан монах Мэтью Фогарти, Уильям Тирримен бірге сотталған, былай деп баяндады: «Уильям, августин киімін киіп, розaрийін дұға оқып, өлімге бара жатты. Ол жиналған халыққа бата беріп, оны сатқандарды кешірді және сенімін нығайтты. Бұл католиктер мен протестанттар үшін де қиын сәт болды». Пюритан пастыры оны үнсіздендіруге тырысқанына қарамастан, монах Тирри жиналған халыққа былай деді: «Бір ғана шын шіркеу бар, оның басшысы – Папа: Папа мен шіркеуге бағыну керек». Ол өзіне опасыздық жасаған үш адамды ашық түрде кешірді және егер оған өмір мен жақсылық ұсынылса, ол дінінен бас тартатынын айтты. Содан кейін монах Тирри асылып, жақын маңдағы Фетхардтағы августин монастырының қираған жеріне жерленді. Оның шіркеудің ішінде емес, ауласында жерленгеніне дәлелдер бар, бірақ оның қабірін табу әлі мүмкін болған жоқ. Монах Уильям Тирри 1993 жылғы 27 қыркүйекте Папа Иоанн Павел II-нің басшылығымен тағы 16 ирландтық католик шейіттерімен бірге қасиетті деп жарияланды. Августин ордені оның мерекесін 12 мамырда тойлайды.

Oliver Cromwell laid siege to Clonmel in May 1650. The walls were eventually breached, but Hugh Dubh O'Neill, the commander of the town's garrison, inflicted heavy losses on the New Model Army when they tried to storm the breach. That night, O'Neill, deciding that further resistance was hopeless due to a lack of ammunition, led his soldiers and camp followers out of the town under cover of darkness. The story is told that Cromwell became suspicious of O'Neill's desperate situation when a silver bullet was discharged by the townspeople at his troops outside the walls. The following morning, 18 May 1650, mayor John White was able to surrender the town on good terms as Cromwell was still unaware of the garrison's escape just hours before. Although feeling deceived, Cromwell did not put the inhabitants 'to the sword' as occurred elsewhere. After being denounced by three men who desired the £5 bounty and arrested at Fethard while vested for Mass on Holy Saturday, 25 March, 1654, Augustinian Friar William Tirry was taken to Clonmel Gaol (on the future site of the Clonmel Borstal) and held there pending trial. On 26 April, he was tried by a jury and Commonwealth judges, including Colonel Solomon Richards, for violating the Proclamation of 6 January 1653, which defined it as high treason for priests to remain in Ireland. In his own defense, Fr. Tirry replied that while he viewed the Commonwealth as the lawful Government, he had no choice but to disobey its laws, as the Pope had ordered him to remain in Ireland. Fr. Tirry was according found guilty and sentenced to death by hanging, which was carried out in Clonmel on 2 May 1654. An account told by Franciscan Friar Matthew Fogarty, who had been tried with Friar William Tirry, supplies further details: "William, wearing his Augustinian habit, was led to the gallows praying the rosary. He blessed the crowd which had gathered, pardoned his betrayers and affirmed his faith. It was a moving moment for Catholics and Protestants alike." Despite the efforts of a Puritan minister to silence him, Fr. Tirry told the assembled crowd, "there is only one true Church, whose head is the pope: Pope and Church are to be obeyed. He publicly forgave the three men who had betrayed him, and stated explicitly that he had been offered life and favour, it would renounce his religion." Fr. Tirry was then hanged, after which he was buried, with some ceremony, in the ruins of the Augustinian friary in nearby Fethard. The evidence is that he was buried in the grounds, rather than inside the ruins of the church, but it has not yet been possible to locate his grave. Fr. William Tirry was beatified by Pope John Paul II along with 16 other Irish Catholic Martyrs on 27 September 1993. The Augustinian order celebrates his feast day on 12 May.

18 ғасыр

XVIII ғасырдың екінші жартысында атақты Шон нос әні "Príosún Chluain Meala" Clonmel түрмесінің ішінде Iveragh, Керри округінен шыққан Whiteboys ұйымының мүшесі О'Доннелл жазды. Ол келесі жұма күні асылып өлтірілуін күтіп отырған. Донал О'Салливанның сөзіне сүйенсек, О'Доннеллмен бірге тағы екі адам да өлім жазасын күтіп отырды, олардың бастары өлімнен кейін денелерінен бөлініп, түрме қақпаларына тіктелген. Ән сөздерінің аса танымал және жиі орындалатын ағылшын тіліндегі аудармасын Корк окруғының ақыны Еремия Джозеф Каллан (1795–1829) жасаған.

19 ғасыр

1805 жылы Кикхэм казармасының құрылысы аяқталғаннан кейін қалада тұрақты әскери күш орналастырылды. 1807 жылы Лондондық Ирландиялық қоғам атынан Ирландияға сапар шеккен Уэльстің бейконформист пасторы Томас Чарльз, Ирландиядағы Реформацияның сәтсіз аяқталу себебін, протестант дін қызметкерлерінің жергілікті тілде уағыз айтудан және білім беруден бас тартуында көредінін өкінішпен айтты. Клонмельге сапары туралы Чарльз былай деп еске алады: "Жергілікті тұрғындардың бәрі ирланд тілінде сөйлейтін, тіпті көшеде де ирланд тілінде сөйлейтін". 1848 жылы Баллингри маңындағы көтеріліс әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, «Жас Ирландия» қозғалысының жетекшілері сотталу үшін Клонмельге жеткізілді. Бұл оқиға халықаралық деңгейде үлкен қызығушылық тудырды және осы кезеңде елдің түкпір-түкпірінен және Ұлыбританиядан журналистер Клонмель сотына жиналды. Суретте айыпталушылардың қатарында Томас Фрэнсис Мигер, Теренс Макманус және Патрик О’Донахью тұр. Олардың бірге айыпталушысы Уильям Смит О’Брайен де асылып, кесіліп, төрт бөлікке бөлінуге сотталды – мұндай жаза Ирландияда соңғы рет осылай орындалды. Сот шешімін оқыған Бас қазылар алқасының төрағасы Р.М. Сауткотт Мансерг, академик Николас Мансергтің арғы атасы, былай деді:
"Біз тұтқынның өмірін сақтауды үкіметтен шын жүректен өтінеміз, өйткені бірауыздан оның өмірін сақтаудың көптеген себептері бар деп санаймыз". О’Брайен мен Ирландия Конфедерациясының басқа мүшелерінің жазалары кейін Ван Димен жеріне өмір бойы жер аударуға ауыстырылды. 8 қарашада Джон О’Лири мен Филип Грей басқарып, тұтқындарды босатуға жасалған қастандық ашыққа шығып, Грей басқарып, «Жайда» деген жерде он жеті қарулы көтерілісші ұсталды.

20 ғасыр

Клонмель қаласында 1912 жылы Джеймс Коннолли, Джеймс Ларкин және Уильям О'Брайен Ирландия кәсіподақтар конгресінің саяси бөлімі ретінде Еңбек партиясын құрды.

21 ғасыр

2015 жылдың қараша айында қалада Ирландияда екі ер адам арасындағы алғашқы неке тіркелді.

Әкімшілік және саясат

Клонмель 1840 жылғы Муниципалдық корпорациялар (Ирландия) заңы бойынша сақталған он қаланың бірі болды. Қалалық корпорация 12 кеңесшіні сайлады. 1843 жылы Клонмель қаласының тұңғыш мэрі Джон Хакетт болды. Клонмель қалалық үйі 1882 жылы ашылды. 1898 жылғы Жергілікті басқару (Ирландия) заңына сәйкес, аймақ қалалық округке айналды, бірақ оның органы қалалық корпорация статусын сақтап қалды. 2002 жылы қалалық корпорация қалалық кеңеске айналды. 2014 жылдың 1 маусымында қалалық кеңес таратылды және қаланың басқаруы Типперри округі кеңесіне біріктірілді. Пэт Инглиш Клонмель қалалық кеңесінің соңғы мэрі болды. Қалалық округ төрағасы «Cathaoirleach» емес, «мэр» аталымын пайдаланады. 2019 жылғы Типперри округі кеңесінің сайлауынан бастап Клонмельдің жергілікті сайлау округі 6 кеңесшіні сайлайды.

Ұлттық

Клонмель Типперри сайлау округіне қарайды, ол Dáil Éireann (Ирландия Парламенті) үшін бес TD сайлайды. Сенатор Гаррет Ахерн – Клонмель қалалық округінің бұрынғы мэрі. Ол 2020 жылғы Ирландияның жалпы сайлауында Типперри округінен үміткер болған.

География

Қала Суир өзенінің аңғарында салынған. Өзен қаланы екіге бөліп тұрады, қаланың басым бөлігі солтүстік жағалауда орналасқан. Оңтүстік жағынан қаланы Комера таулары, ал солтүстік-шығыстан Сливенамон қоршап тұрады. Солтүстік, шығыс және батыс жақтарда Ирландияның ең құнарлы егістік жерлері – «Алтын Аңғар» жатыр. Қаланың жер аумағы шамамен 11,59 км² құрайды.

Су тасқынынан қорғану

Суир өзені 2173 км² су жиналатын жоғарғы аймақтағы тым күшті жаңбырдан кейін жергілікті аумақты су басады. Мемлекеттік құрылыс басқармасы (OPW) 2007 жылдан бері қолданылып келе жатқан су тасқынын болжау жүйесін аяқтап орнатты. 2015 жылғы су тасқынының ағыны 390 м³/с, 2004 жылғысы – 354 м³/с, ал 2000 жылғысы – 353 м³/с болды. 2015 жылғы су тасқыны 1946 жылғы су тасқынынан бері ең ауыр болды, онда ағын 479 м³/с құрады. Клонмельдегі су тасқынынан қорғаныстың 1-кезеңі (100 жылдық су тасқынына төтеп беру үшін жоспарланған) 2007 жылы басталды. Оның 2009 жылдың соңына дейін аяқталуы жоспарланған. Екінші және үшінші кезеңдер 2012 жылы аяқталды. Конвент жолындағы 1-кезеңге кірмеген мүлік 2014 жылы қорғалды, сондай-ақ жұмысшылардың қайық клубына өзенге қол жеткізу де көтерілді. 2014 жылдың қазан айындағы су тасқыны 1-ден 5-ке дейінгі су тасқынынан төмен болды, ағыны 300 м³/с құрады. OPW-ның бұқаралық ақпарат құралдарымен жүргізген іс-шарасының бөлігі ретінде барлық бөгеттер орнатылды. Су тасқынынан қорғаныс жүйесіне жиналатын бөгеттер, қабырғалар және топырақ үйінділері кіреді. Су тасқынынан қорғаныс жүйесі салынғанға дейін су тасқыны Газхаус көпірі, Колевилл жолы, Дэвис жолы, Кейлер және Ескі көпір аудандарында болды. Клонмельде толқын болмайды, себебі Суирдегі Карриктегі Милоко шоколад ұнтағы зауытының үстінде су ағысы бұрылады. Су тасқыны Милоконың үстіндегі, Уотерфорд округіне қарасты жерге құйылады.

Кішігірім сауда

Клонмельдің негізгі сауда көшелері – Глэдстон көшесі және О’Коннелл көшесі. Оларда Elverys Sports, Penneys, River Island, Easons және Lifestyle Sports сияқты көптеген ұлттық және халықаралық сауда орындары орналасқан. Осы көшелерден тармақталатын көшелерде одан да көп жергілікті дүкендерді табуға болады. «Кельт жолбарысы» кезеңінде салынған Showgrounds сауда орталығы қала орталығынан 1 км қашықтықта орналасқан. Бұл қаланың алғашқы көрме алаңының орнында салынған заманауи сауда орталығында M&S, TKMaxx, Argos және Golden Discs сияқты сауда орындары бар. Poppyfield сауда паркі қала шетінде орналасқан. Онда DID Electrical, Supervalu, Maxi Zoo, Woodie's және World of Wonder сияқты көптеген дүкендер бар. Сауда паркінде KFC, Costa Coffee, Red Herring және Esquires Coffee сияқты тағам сататын орындар да бар. Бұл жерде сондай-ақ қонақ үй де орналасқан.

Өнеркәсіп

Клонмель қаласы көптеген ірі көпұлттық компанияларға, әсіресе медицина саласында үй иесі болды. Қаладағы ең ірі екі медициналық компания – Abbott және Boston Scientific, екеуі де имплантацияланатын құрылғыларды өндіреді. Тағы екі көпұлтты фармацевтикалық компания – Merck & Co. және Pinewood Healthcare, олар жиырма минуттан кем жерде орналасқан. Қалада алкогольді және алкогольсіз сусындар көптеп өндіріледі. Балмерс сидрі, Ирландиядан тыс жерлерде Магнерс деп белгілі, қалада негізделген және қаланың шығысындағы жаңа кешенде, оны айнала қоршаған жеміс бақшаларында әлі де пісіріледі. Қаладағы түпкілікті сыра зауыты жаңа туристік орталыққа айналуға дайын. Glenpatrick Spring Water компаниясы Ирландия мен Ұлыбританиядағы көптеген ірі супермаркеттер желілері, мысалы Tesco және M&S үшін Slievenamon тауының астындағы әктас тау жыныстарынан тазартылған, газдалған және хош иісті суды бөтелкеге құяды. Клонмельде Kentz және Sepam сияқты халықаралық инженерлік және құрылыс топтары орналасқан, екеуі де қалада негізделген. Sepam компаниясы әлемдегі ірі инфрақұрылымдық жобалардың құрылысына көмектесті, мысалы Лондондағы Королева Елизавета Олимпиадалық паркі, Шанхай Диснейленді және Хитроу әуежайының бірнеше терминалдары.

Радио

Tipp FM – Типперри округінің жергілікті радиостанциясы. Оның бас кеңсесі Клонмел қаласында орналасқан. 2019 жылы Tipp FM апта сайын 69 000-нан астам тыңдаушыны қамтыды, нәтижесінде нарықтық үлесі 35%-ға дейін өсті. Ол FM толқынында, 95.3, 97.1, 103.3 және 103.9 жиіліктерінде хабар таратады. Клонмель хабар тарату станциясы 97.1 МГц жиілігінде хабар береді.