Еврей-Христиандық Інжіл фрагменттері

Кіріспе

Синкретикалық еврей-христиандық ілтебіз

Еврейлердің Ілтебізі немесе Еврейлерге сәйкес Ілтебіз – жоғалған еврей-христиандық ілтебіз. Ілтебіздің мәтіні жоғалды, оның тек алғашқы шіркеу әкелерінің қысқаша цитаталары мен апокрифтік жазбаларда сақталған үзінділері ғана қалды. Үзінділерде Исаның әлемге келмес бұрынғы жағдайы, кіруі, крещение алуы және, мүмкін, сынақтан өтуі туралы, сондай-ақ оның айтқан сөздерінің бір бөлігі келтірілген. Ерекшеліктері – Киелі Рухты Исаның құдайлық анасы деп санаумен сипатталатын Христология және Исаның інісі Яковқа бірінші қайта тірілу көрінісі, Яковты Иерусалимдегі еврей-христиандық шіркеудің басшысы ретінде жоғары бағалау. Ол грек тілінде біздің заманымыздың бірінші ғасырының басында жазылған болуы мүмкін, және сол ғасыр ішінде грек тілінде сөйлейтін еврей-христиандар қолданған деп саналады. Еврейлердің Ілтебізі – шіркеу әкелері есіммен атаған жалғыз еврей-христиандық ілтебіз, олар еврей тілінде бір ғана ілтебіз болған деп сенді, мүмкін әртүрлі нұсқаларда. Бұл жаңжалға себеп болды, өйткені қазіргі ғалымдар шіркеу әкелері шын мәнінде үш түрлі ілтебізден цитата келтірген деп санайды. Олардың барлығы ертедегі шіркеу әкелерінің цитаталарында сақталған үзінділерден ғана белгілі. Қазіргі ғалымдар осы үш кітапты Еврейлер Ілтебізі, Назареттіктер Ілтебізі және Эбиониттер Ілтебізі деп атайды. Еврейлердің Ілтебізінен үзінділерді үш александриялық әке – Климент, Ориген және Дидим соқыр келтірді немесе қорытындылады; оны Иероним де тікелей немесе Оригеннің түсіндірмелері арқылы цитаталады. Ілтебіз Киелі кітаптарға қосымша материал ретінде, оларға түсіндірме беру үшін қолданылды. Евсевий оны Антилегомена деп аталатын даулы жазбалар тізіміне енгізді, ол "еврейлердің" шіркеуде оны қолданғанын атап өтті; ол Жаңа өсиеттің каноны 4-ші ғасырдың соңында бекітілген кезде қолданыстан шықты.

Шығу тегі және сипаттамалары

Ғалымдар еврейлердің Ізгі хабары грек тілінде жазылған деп санайды. Оның шығу тегі Мысырмен байланысты; бәлкім, ол Мысырдағы Ескендірияда 2 ғасырдың басында тарала бастады және ондағы грек тілінде сөйлейтін еврей-христиан қауымдастықтары қолданды. Олар ертедегі Иерусалимдегі еврей-христиан шіркеуінің ілімін ұстанатын, Иса туралы түсініктерін яһуди әдет-ғұрыптары мен заңдарын қатаң сақтаумен үйлестіретін дәстүрлі, консервативті христиандар болды, олар оны құтқарудың қажетті шарты деп есептеді. Осыған қарамастан, бұл Ізгі хабар басқа еврей-христиан әдебиеттерімен байланыссыз, сондай-ақ Матай Ізгі хабарының грек тіліндегі нұсқасына немесе қазіргі православие христиандығының басқа канондық Ізгі хабарларына негізделгендей көрінбейді. Керісінше, ол бірдей түпкілікті дәстүрлердің балама ауызша формаларынан алынған сияқты. Кейбір фрагменттер синкретикалық гностикалық әсерге ұшырағанын көрсетеді, ал басқалары дәстүрлі еврей даналық әдебиеттерімен тығыз байланысты екенін көрсетеді.

Мазмұны

Еврейлердің Ізгі хабары түрлі шіркеу әулиелерінің сөздерімен немесе олардың қысқаша түсіндірмелері арқылы сақталған. Алғашқы Ізгі хабардың толық көлемі белгісіз; 9 ғасырда жасалған Никефордың стихометриясы деп аталатын канондық және апокрифтік еңбектер тізіміне сәйкес, Ізгі хабар 2200 жолдан тұрған, бұл Матайдан 300 жол кем. Қалған үзінділерге сүйенсек, Ізгі хабардың жалпы құрылымы канондық кітаптарға ұқсас болған сияқты. Онда Исаның шомылуы, сынағы, бейнесінің өзгеруі, соңғы кешкі ас, айқышқа ілінуі және қайта тірілуі туралы баяндалған. Сондай-ақ, онда Исаның сөздері де жазылған. Исаның өміріндегі оқиғалар грек мәдениетінің ортасында қалыптасқан еврейлік идеяларды көрсететіндей етіп түсіндірілген. Георг Огг аударған Вильгельм Шнемельхердің «Жаңа өсиет апокрифтері» кітабының үшінші неміс басылымында Филипп Вильгауэр келтірген жеті цитата бойынша кең пікір қалыптасқан. Төмендегі аудармалар Вильгауэрдің ретін сақтайды: 1-ші фрагмент Исаны Киелі Рухтың ұлы деп сипаттайды; осындай идея Мысырлық копт тіліндегі Яковтың хатында да кездеседі, бұл Ізгі хабардың Мысырлық тегін көрсетеді. 2-ші фрагмент еврей даналығы әдебиетінің тілін қолданады, бірақ оны Киелі Рухқа қатысты қолданады: Рух Ұл үшін барлық пайғамбарлар күтіп келді. Киелі Рухтың Ұлда тапқан «демалысы» алдын ала бар болған Құтқарушы туралы христиандық гностикалық идеяға жатуы мүмкін, ол соңында Исада жас келеді. 2-ші және 3-ші фрагменттер, Исаның шомылуы мен сынағы немесе бейнесінің өзгеруі туралы айтады, құдайлық Даналықтың түсуі туралы кең таралған грек-рим мифінен басталады; бұл Матай (11:25–30), Лұқа (7:18–35 және 11:49–51) және Жохан (1:1–18) Ізгі хабарларындағы ұқсас үзінділердің негізінде жатыр, сондай-ақ Тома Ізгі хабары да осыған сәйкес келеді. 3-ші фрагмент пен ортодоксалдық канондық Ізгі хабарлар арасындағы айырмашылықтар айқын: үшінші жақтағы баяндау Исаның өзінен келген әңгімеге айналады, Шайтанның орнын Киелі Рух алады, ал Киелі Рух Исаның анасы ретінде танылады. 4-ші фрагмент – «тізбекті сөз», ізде–табу–таңқалу–билеу–демалу, құтқарылуға қадамдарды сипаттайды, мұнда «демалу» құтқарылу күйімен тең. Бұл сөз еврей даналығы әдебиетіндегі тақырыптарға ұқсас, ал Тома Ізгі хабарындағы сөздерге ұқсастығы мәтінге гностикалық даналық ілімінің әсер еткенін көрсетеді. 5-ші (Ефестіктерге 5.4) және 6-шы (Езекиелге 18.7) фрагменттер – Исаның этикалық сөздері, бұл мұндай ілімдер Ізгі хабардың маңызды бөлігін құрағанын көрсетеді. 7-ші фрагмент Исаның бауыры Яковтың маңыздылығын және Исаның өлімінен кейін Иерусалимдегі еврей-христиан қозғалысының басшысы болғанын атап көрсетеді, осылайша Ізгі хабар қауымының еврейлік сипатына куәлік етеді. Тікелей цитаталардан басқа, басқа Ізгі хабар оқиғалары да шіркеу әулиелері арқылы қысқаша баяндалған немесе сілтеме жасалған. Төмендегі аудармалар Вильгауэр мен Стрекерден (1991) алынған, «b2» Клауктан (2003) алынғаннан басқа: Матай (Матайдың грекше түрі, еврейше Матияху, «Құдайдың сыйы» дегенді білдіреді) Исаны іздеуге шақырылған салық жинаушының аты ретінде анықталады. Евсевийдің Папиастың жазбаларынан тапқан оқиғаға сілтеме жасауы, Жохан Ізгі хабарындағы Иса мен заң бұзған әйел туралы оқиғаның басқа нұсқасына сілтеме жасайды деп есептеледі. Дидим өзінің көзін атамаса да, күнәкар әйел туралы осы тәуелсіз дәстүрді Александриядағы канондық емес Ізгі хабардан тапты, ол Еврейлердің Ізгі хабары болуы мүмкін.

The Gospel of the Hebrews is preserved in fragments quoted or summarized by various early Church Fathers. The full extent of the original gospel is unknown; according to a list of canonical and apocryphal works drawn up in the 9th century, known as the Stichometry of Nicephorus, the gospel was 2,200 lines, just 300 lines shorter than Matthew. Based on the surviving fragments, the overall structure of the gospel appears to have been similar to the canonical ones. It consisted of a narrative of the life of Jesus which included his baptism, temptation, transfiguration, Last Supper, crucifixion, and resurrection. The gospel also contained sayings of Jesus. The events in the life of Jesus have been interpreted in a way that reflects Jewish ideas present in a Hellenistic cultural environment. There is wide agreement about seven quotations cited by Philipp Vielhauer in the critical 3rd German edition of Wilhelm Schneemelcher's New Testament Apocrypha, translated by George Ogg. The translations below follow Vielhauer's order:

Fragment 1 identifies Jesus as the son of the Holy Spirit; this idea is found also in the Egyptian Coptic Epistle of James, another indication of the Egyptian origin of the gospel. Fragment 2 uses the language of Jewish Wisdom literature, but applies it to the Holy Spirit: the Spirit has waited through all the prophets for the Son. The "rest" that the Holy Spirit finds in the Son may belongs to the Christian gnostic idea of the pre existent Redeemer who finally becomes incarnate in Jesus. Fragments 2 and 3, giving accounts of Jesus' baptism and temptation or transfiguration, spring from the widespread Greco Roman myth of the descent of divine Wisdom; this underlies the parallel passages in the gospels of Matthew (11:25–30), Luke (7:18–35 and 11:49–51) and John (1:1–18), as well as the Gospel of Thomas. The differences between fragment 3 and the orthodox canonical gospels are considerable: their third person narrative has become an account by Jesus himself, Satan is replaced by the Holy Spirit, and the Holy Spirit is identified as Jesus' mother. Fragment 4 is a "chain saying", seek–find–marvel–reign–rest, describing the steps towards salvation, where "rest" equals the state of salvation. The saying is similar to themes found in Jewish Wisdom literature, and the similarity to a saying in the Gospel of Thomas suggests that the text may have been influenced by gnostic Wisdom teaching. Fragments 5 (on Ephesians 5.4) and 6 (on Ezekiel 18.7) are ethical sayings of Jesus, suggesting that such teachings formed a significant part of the gospel. Fragment 7 emphasizes the importance of James, the brother of Jesus and head of the Jewish–Christian movement in Jerusalem after Jesus' death, thereby testifying to the Jewish character of the community of the gospel. In addition to direct quotations, other gospel stories were summarized or cited by the Church Fathers. The translations below are from Vielhauer & Strecker (1991), except "b2" which is from Klauck (2003):

The summary of a gospel passage identifies Mattias, (which is the Greek form of Matthew, from Hebrew Matityahu, meaning "gift of God") as the name of the tax collector who was called to follow Jesus. The citation by Eusebius of a story he found in the writings of Papias is believed to refer to an alternate version of the account in John's gospel of Jesus and the woman taken in adultery. Although Didymus does not name his source, he found this independent tradition of the story of the sinful woman in a non canonical gospel in Alexandria which may have been the Gospel of the Hebrews.

Христиандық ілім

Ізгі хабардың теологиясына яһуди-христиандық даналық ілімі күшті әсер етеді. Киелі Рух, «Ана» деп аталатын Құдайдың Даналығының көрінісі ретінде бейнеленеді. Рухтың әйелдік аспектісі – бұл Евангелия тіліндегі семиттердің ықпалының белгісі. Киелі Рух Исаны Табор тауына бір шашы арқылы көтеріп алады, бұл Езекиелдің (Езекиел 8:3) және Хабакук кітабындағы (Дан. 14:36 LXX) Ескі өсиеттегі тақырыптарды қайталайды. Ізгі хабар Исаның шомылуында, Есая 11:2 пайғамбарлық айтылған нәрсенің орындалуын баса назарда ұстайды, бірақ сонымен қатар яһуди даналық теологиясының элементтерін қабылдайды. Киелі Рух Исаның шомылу сәтінде бір жерге жиналды, Ол Рухтың жалғыз Ұлы болды, онда Ол мәңгілік «тыныштық» тауып, мәңгілік билік етеді. «Іздеу-табу» және «билеу-тынығу» тілі де яһуди даналық дәстүрінен құтқарылу жолындағы кезеңдер ретінде келген, онда сенушіге құдайлық Даналыққа еліктеуге шақырылады. Киелі Рухтың Ұл күткен және ақырында тапқан «тыныштығы» гностикалық пайымдауларда да кездеседі. Іздеу, таңғалу және құтқарылуды табу процесін сипаттайтын даналық тізбегі, Александриялық Corpus Hermeticum-де табылған құтқарылудың герметикалық тұжырымдамасына ұқсас. «Тыныштық» тек шындықты іздеушінің соңғы мақсаты ретінде ғана түсінілмейді, ол құтқарылуға жетелейді; ол сондай-ақ Құдайдың өзегінде жатқан Даналықпен бірлікті сипаттайды. Исаның шомылу сәтіндегі Киелі Рухтың «тынығуы» осы уақытсыз мағынада, бұрыннан бар болған Ұлдың Әкесімен бірігуі мен тынығуы ретінде түсінілуі мүмкін, бұл «тыныштық» құтқарылудың ең жоғары сыйы ретінде гностикалық түсінікке сәйкес келеді.

Қабылдау

Евсевий өзінің «Антилегомена» еңбегінде Еврейлердің Ізгі хабарын ертедегі шіркеудің даулы жазбаларының бірі ретінде тізімдеген. Осыған қарамастан, шіркеу әулеттері оны кейде өздерінің түсіндірмелік аргументтерін қолдау үшін көз ретінде пайдаланған, бірақ оған күдікпен қараған. Евсевий 2-ғасырғы шіркеу әулеті Гегесиптің Римде өзінің «Hypomneumata» («Естемелер») еңбегін жазу үшін осы Ізгі хабарды пайдаланғанын хабарлайды (шамамен 175–180 жылдар). Александриялық әулеттер – Климент, Ориген және Дидим соқыр – канондық Ізгі хабарларға қосымша дәлел келтіру үшін тікелей осы Ізгі хабарға сүйенген. Климент Құдайлық даналық туралы сөйлегенде одан үзінді келтірген. Ориген Сөз бен Киелі Рух арасындағы қатынасқа қатысты әртүрлі көзқарастарды салыстыру үшін оны қолданған. Иероним осы Ізгі хабарды дәлелдеу үшін пайдаланғанын айтқан, бірақ ол Оригеннің түсіндірмелерінен алынған үзінділерге де сүйенген болуы мүмкін. Ол Исаия 11:2-ге негізделген пайғамбарлықтан келтірілген сөздерді пайдаланып, Исаның мессиандық үміттерді қалай орындағанын түсіндірген. Еврейлердің Ізгі хабары 4-ғасырдың соңында Жаңа өсиеттің каноны жабылған кезде ертедегі шіркеу канонынан шығарылды және шіркеу әдебиетінде дереккөз ретінде енді қолданылмады. Канон жабылғаннан кейін, бұл Ізгі хабар Иерусалимдік Кириллге жатқызылатын «Құдай ана туралы» уағызда еске алынады, бұл уағыз 6-ғасырдың бірінші жартысында копт тілінде жазылған апокрифтік әңгімелер жинағында сақталған. Автор (ғалымдар Псевдо-Кирилл деп атайды) Еврейлердің Ізгі хабарына сілтеме жасайды, онда монах пен Кириллдің Марияның мәні туралы пікірталасы суреттеледі. Кирилл монахтың ілімін ересь деп айыптайды, ал автор оны Карпократ, Саторнилус және эбиониттермен байланыстырады. Кейінгі уақыттардағы осы Ізгі хабар туралы айтылғандардың бәрі де пікірталасқа толы болған жоқ; Беда шіркеу қабылдамаған кейбір апокрифтік Ізгі хабарларды тізімдегеннен кейін, Еврейлердің Ізгі хабарын «шіркеу тарихы» санатына енгізіп, оны Иеронимнің пайдалануына сілтеме жасайды.

Eusebius listed the Gospel of the Hebrews in his Antilegomena as one of the disputed writings of the early Church. Despite this, the Church Fathers occasionally used it, with reservations, as a source to support their exegetical arguments. Eusebius reports that the 2nd century Church Father Hegesippus used the gospel as a source for writing his Hypomneumata ("Memoranda") in Rome (c. 175–180). The Alexandrian Fathers – Clement, Origen, and Didymus the Blind – relied directly on the gospel to provide prooftexts as a supplement to the canonical gospels. Clement quoted from the gospel as part of a discourse on divine Wisdom. Origen used it to compare differing views of the relationship between the Word and the Holy Spirit. Jerome claimed to have used the gospel as a prooftext, although he may have relied in part on excerpts from the commentaries of Origen. He quoted from it as a proof from prophecy based on Isaiah 11:2 to explain how Jesus was the fulfillment of messianic expectations. The Gospel of the Hebrews was excluded from the canon by the early Church with the closing of the New Testament canon at the end of the 4th century, and was no longer cited as a source in Church literature. Subsequent to the closing of the canon, the gospel is mentioned in a homily "On the Virgin Mary" attributed to Cyril of Jerusalem in a collection of apocryphal stories believed to have been written in Coptic in the first half of the 6th century. The author (known to scholars as Pseudo Cyril) refers to the Gospel of the Hebrews in a polemical dialogue between a monk and Cyril over the nature of Mary, whom the monk contends was a divine power sent from heaven. Cyril condemns the monk's teaching as a heresy, which the author attributes to Carpocrates, Satornilus, and Ebionites. Not all later mentions of the gospel were polemical; Bede , after listing some apocryphal gospels rejected by the Church, includes the Gospel of the Hebrews among the "ecclesiastical histories" and refers to its usage by Jerome.

Басқа мәтіндермен байланысы

Алғашқы шіркеу әкелері тек бір ғана яһуди-христиандық евангелие болды деп сенді, мүмкін әртүрлі нұсқаларда; алайда ғалымдар ұзақ уақыттан бері кем дегенде екі немесе үш болуы мүмкін екенін мойындады. Иеронимнің "Еврейлер евангелиесіне" немесе осы атаудың түрлеріне сілтеме жасауы әсіресе қиын, өйткені оның қай евангелиенің сілтемесін келтіргенін анық білмейді. Гегесипп, Евсевий және Иеронимнің бәрі арамей тіліндегі евангелиені қолданды, Иероним оны "Назареттіктер" деп белгілі еврей-христиандық сектасы қолданған евангелие деп атады. "Назареттіктер евангелиесі" – ғалымдар Матай евангелиесімен ұқсас дәстүрлерге негізделген арамей евангелиесінен алынған деп санайтын үзінділер фрагменттерін сипаттау үшін қабылдаған атау. Үшінші евангелиені тек Саламис епископы Епифаний ғана білген, ол оны "Эбиониттер" деп белгілі екінші еврей-христиандық топқа жатқызды. Ғалымдар әдетте Епифанийдің цитаталарында сақталған грек тіліндегі жеті гармония фрагментін "Эбиониттер евангелиесі" деп атайды. Үш тәуелсіз еврей-христиандық евангелиелердің ерекше ерекшеліктері бар екені орнықты консенсус ретінде қарастырылды. Алайда, бұл қорытынды соңғы кезде Назареттіктерге белгілі евангелиенің құрамы және оның "Еврейлер евангелиесімен" байланысы тұрғысынан күмәндануға себеп болды. Басқалар бұл үш атау бір кітапты білдіруі мүмкін деп санайды. "Еврейлер евангелиесінің" басқа еврей-христиандық евангелиелермен және гипотетикалық түпнұсқа еврей евангелиесімен байланысы белгісіз және ғалымдардың үздіксіз зерттеу тақырыбы болып табылады.