Кіріспе

Северная Земля́ – Ресейдің Арктикадағы архипелагы. Ол Сибирьдің Таймыр түбегінен шығысқа қарай, материктен Вилькицкий бұғазы арқылы бөлініп жатыр. Бұл архипелаг Солтүстік Мұзды мұхиттың екі шеткі теңізін – батыстағы Қара теңізін және шығыстағы Лаптев теңізін – бөліп тұрады. Северная Земля алғаш рет 1913 жылы белгілі болды және 1930–1932 жылдары картаға түсірілді, осылайша ол Жер бетіндегі соңғы зерттелген үлкен архипелаг атанды. Әкімшілік тұрғысынан аралдар Ресейдің Красноярск өлкесінің құрамына кіреді. Кеңес кезеңінде әртүрлі жерлерде бірнеше ғылыми станциялар жұмыс істеген, бірақ қазіргі таңда Северная Земляда тек Баранов мүйісіне жақын орналасқан «Прима» полярлық стансасынан басқа тұрғын жоқ. Ресей Федерациясының ең ірі мұздығы – Ғылым академиясы мұздығы – осы архипелагта орналасқан. Бұрын мұз аралдарды Еуразиямен біріктіріп, тіпті жаздың соңындағы еру маусымында да Атлантика және Тынық мұхиттары арасындағы Солтүстік теңіз жолын тосқан. Алайда, 2012 жылдың жаз айларында Арктика теңізінің мұзының азаюына байланысты, тұрақты мұз рекордтық төмен деңгейге жетті және архипелагтың оңтүстігінде ашық су пайда болды.

Тарих

Северная Земля Сібірдің солтүстік жағалауына жақын орналасқан болса да, картографтар оны тек 20 ғасырда ғана ресми түрде тіркеген. Алдыңғы зерттеушілер осы аймақта құрлық бар деп санаған – мысалы, 1810 жылы Матвей Геденштром мен Яков Санниковтың Жаңа Сібір аралдарын зерттеу барысындағы есебін қараңыз. Кейін, 19 ғасырда, Адольф Эрик Норденшельд Вега экспедициясы кезінде 1878 жылы осы жерге өте жақын келді, бірақ оны байқамады. 1882 жылы Даниялық Арктика зерттеушісі және теңіз офицері Андреас Петер Ховгаард, Арктиканы зерттеу Диймфна экспедициясының басшысы, Челюскин мүйісінен солтүстікке қарай жер табу және Қара теңізінің белгісіз солтүстік-шығыс шекараларын зерттеуді өзіне мақсат етті. Дегенмен, Ховгаард қалың мұзға ілігіп, мақсатына жете алмады, ал оның экспедициясы тіпті Таймыр түбегінің жағалауына да жетпеді. 19 ғасырдың соңында да Нансеннің 1895 жылғы «Фрам» экспедициясы және Эдуард Толлдың 1900–1902 жылдардағы «Заря» кемесімен жасалған Ресей полярлық экспедициясы Қара теңізі мен Лаптев теңізі арасындағы бұғаздан солтүстікке қарай жердің белгілерін таба алмады.

Император Николай II жері

Архипелаг алғаш рет 1913-1915 жылдары «Таймыр» және «Вайгач» мұзды кемелерінің Солтүстік Мұзды мұхит гидрографиялық экспедициясы кезінде картада пайда болды. «Вайгачтың» бас ұйымдастырушысы және алғашқы капитаны Ресей империясының әскери-теңіз флотының офицері Александр Васильевич Колчак болды. Жеке қаржыландырылған экспедиция 1910 жылы басталды және Ресей гидрографиялық қызметі атынан Борис Вилькицкий басқарды. Бұл экспедиция Солтүстік теңіз жолының құрлық жағындағы зерттелмеген аймақтарды зерттеу мақсатын орындады. 1913 жылдың 3 қыркүйегінде (сол кезде Ресейде қолданылған Юлиан күнтізбесі бойынша 1913 жылдың 22 тамызында) Вилькицкий экспедициясының мүшелері қазіргі Октябрь революциясы аралындағы Берг мүйісі деп аталатын жерге түсті. Олар жағалауда Ресей туын көтеріп, жаңа аумақты өздерінің мұзды кемелерінің аттарының бірінші әріптерінен құралған Тайвай жері (Земля Тайвай, Zemlya Tayvay) деп атады. Келесі күндері Вилькицкий экспедициясы Лаптев теңізінің жағалауының бір бөлігін картаға түсірді, оны бір ғана арал деп есептеді. Алты айдан кейін, 1914 жылдың басында Императорлық әскери-теңіз флотының хатшысының бұйрығымен жаңа ашылған жер Ресей императоры Николай II есімімен Император Николай II жері (Земля Императора Николая II) деп аталды.

Кейінгі барлау және қазіргі дәуір

1926 жылы КСРО Орталық Атқарушы Комитетінің Президиумы әлі толық зерттелмеген жерді Северная Земля деп атады. 1928 жылдың мамыр айында Умберто Нобиле мен оның командасы «Италия» әуе кемесінде аралдардың үстінен ұшып өтуге тырысты, бірақ қолайсыз ауа райы архипелагтың жағалауын көруге бір-екі сағат қалғанда оларды оңтүстікке қарай бұрылуға мәжбүр етті. 1931 жылдың көктемінде Георгий Ушаков геолог Николай Урванцев, тәжірибелі геодезист Сергей Журавлев және радиооператор Василий Ходовпен бірге Северная Земляға екі жылдық экспедиция кезінде мұқият зерттеу жүргізді. Ушаков және оның командасы Октябрь революциясы аралының батыс жағалауында, Средний аралының батыс шетіндегі Голомянныйда шағын база құрды. Сол жерден олар ішкі аймаққа және үлкен аралдардың жағалауларына бірнеше рет барып, жерді зерттеу жұмыстарын жүргізді. Экспедиция картографтары жасаған алғашқы егжей-тегжейлі картада Северная Земля төрт негізгі аралға бөлінген. 1931 жылдың шілдесінде «Граф Цеппелин» полярлық ұшу кезінде осы аймақтың үстінен ұшып өтіп, кейбір картографиялық және метеорологиялық деректерді тіркеді. Хьюго Эккенер әлі зерттелмеген батыс жағалауды суретке түсіруге тырысты, бірақ бұлт пен тұман оны жасырды. Неміс коммунистері Үшінші рейх кезінде азап шеккенімен, 1941-1945 жылдардағы неміс-совет соғысы кезінде КСРО-да неміске қарсы сезім тудырғандықтан, Северная Земляның кейбір нысандарына бұрын неміс коммунизміне қолдау білдіріп аталған есімдер орыс тілінде немесе бейтарап дыбысталатын есімдер берілді, мысалы, Unslicht мүйісі – Mys Peschanyy, ал Yungshturm бұғазы – Юный бұғазы болып өзгертілді. Салқын соғыс кезінде (1940-1980 жылдары) Санкт-Петербургтегі (сол кезде Ленинград деп аталатын) NIIGA (Арктикалық геология ғылыми-зерттеу институты) геологтары Северная Земля аралдарын зерттеуді жалғастырды. 1948-1954 жылдары Б.Х. Ежиазаров басшылығымен жан-жақты геологиялық карта жасалды. Сондай-ақ, әуеден түсірілген суреттерден алынған картографиялық мәліметтер арқылы да дәл карталар құрылды. Архипелагтың ең биік нүктесі – Карпинский тауы, Карпинский мұздығының шыңы, Октябрь революциясы аралындағы мұздық дөңгелегі. Қызыл Армия бұғазы Комсомолец аралын Октябрь революциясы аралынан, ал Шокальский бұғазы Большевик аралын Октябрь революциясы аралынан бөліп тұрады. Екі бұғаз да батыстағы Қара теңізін шығыстағы Лаптев теңізімен байланыстырады. Бұл архипелагтың батыс жағалауында Қара теңізінің солтүстік шекарасы және оңтүстік-батысында орналасқан Новая Земля жатыр. Үлкен Обь және Енисей өзендері, сондай-ақ басқа да көптеген өзендер Солтүстік Мұзды мұхиттың осы шеткі теңіз аймағына оңтүстіктен құяды, олардың мол сулары жоғары ендіктегі өте суық температураға қарамастан, салыстырмалы түрде жауын-шашынды климатқа ықпал етеді. Северная Земляның шығысында Лаптев теңізі орналасқан, онда құдіретті Лена өзені үлкен дельтасын кеңейтеді. Архипелагтың топографиялық рельефі өте тегіс, оның негізгі жыныстық құрамында неопротерозой және палеозой шөгінділері басым.

Мұздықтар

Архипелагтағы мұздықтардың ерекшелігі – үнемі төмендейтін беті бар, дөңгелек пішіндес күмбез тәрізді болуы. Мұз жартастары тек мұздықтың негізінде ғана кездеседі. Мұздықтардың теңізге жеткен жерлері мұзтаулардың пайда болуына себеп болады. Ең белсенді мұздық фронттары – Кренкель шығанағындағы Ғылым академиясы мұздығының шығыс және оңтүстік жақтары. Тағы бір өте белсенді мұздық – Октябрь революциясы аралындағы Русанов мұздығы, оның ұшы Матусевич фьордында орналасқан. Октябрь революциясы аралында жеті мұздық бар, ол – Северная Землядағы ең көп жеке мұздықтары бар арал. Одан кейін – Большевик аралында алты, Комсомолец аралында төрт, Пионер аралында екі және Шмидт аралында бір мұздық бар. Ең ірі мұздық – Комсомолец аралындағы Ғылым академиясы мұздығы, ол сонымен қатар Ресейдегі ең үлкен мұздық қабаты болып табылады – теңіз деңгейінен биік, қалың мұзды күмбез аралдың бетінің үштен екі бөлігін жабады.

Қазан төңкерісі

Октябрь революциясы аралы (Остров Октябрьской Революции, Остров Октябрьский Революционный) – Ресей Арктикасындағы Северная Земля тобындағы ең үлкен арал. Бұл аралдың ауданы шамамен құрайды, бұл оны әлемдегі 59-шы үлкен арал етеді. Ол Карпинский тауының биіктігіне дейін көтеріледі. Аралдың жартысы теңізге дейін жететін мұздықтармен жабылған. Мұзсыз аймақтарда шөл және тундра өсімдіктері өседі. Арал алғаш рет 1930–32 жылдары Г. А. Ушаков және Николай Н. Урванцев экспедициясымен зерттелді және аталды. Октябрь революциясы аралында бес күмбезді мұздық бар: солтүстіктен бастап сағат тілі бойынша – Русанов, Карпинский, Университет, Вавилов және Альбанов. Вавилов мұздығының солтүстік бөлігінде 1974 жылдан 1988 жылға дейін Вавилов метеорологиялық станциясы жұмыс істеді. Аралдағы басқа кіші мұздықтардың ішінде Малютка мұздығы бар. Подемная және Большая өзендері Вавилов және Альбанов мұздықтары арасында солтүстік-батысқа қарай ағып құяды, ал Бедовая және Обрывистая өзендері Альбанов және Русанов мұздықтары арасында солтүстікке қарай құяды. Аралдың және бүкіл архипелагтың ең ірі көлі – Фиордовое, Карпинский мұздығының оңтүстік-батыс жиегінде орналасқан. Аралдың шығысында және оңтүстігінде үлкен Матусевич фьорды және кіші Марат фьорды жатыр. Олар көлмен бірге Карпинский мұздығын қоршап тұрады. Қазан мысығы аралдың солтүстік бөлігінде, Қызыл Армия бұғазына қарап орналасқан. Остров Высокий – Октябрь революциясы аралының оңтүстік-батыс жағалауындағы шағын шығанақта орналасқан кішкентай арал.

Большевик

Большевик аралы (о́стров Большеви́к) – Октябрь революциясы аралынан Шокалский боғазы арқылы орналасқан, топтағы ең оңтүстік және екінші үлкен арал. Бұл аралдың ауданы бағаланған. Большевик аралы таулы, биіктігі жетіп, Баранов мүйісінің жанында "Прима" аталған Арктикалық базасы орналасқан. Аралдың жағалауының бір бөлігі терең тілімделген, солтүстікте Микоян шығанағы және оңтүстікте Солнечный шығанағы, сондай-ақ үлкен Ахматов фьорды, кішірек Таэльманн фьорды, Спартак фьорды және Партизан фьорды сияқты фьордтар бар. Большевик аралы Северная Земляның басқа аралдарымен салыстырғанда аз мұздықтанған. Аралдың шамамен 30% ғана мұздықтармен жабылған, ал жағалау жазықтарында көбік пен лишайник сирек өседі. Ленинград мұздығы, Семенов-Тян-Шанский мұздығы, Кропоткин мұздығы, Мушкетов мұздығы және Аэросъёмки мұздығы аралдың ішкі бөлігінде орналасқан және теңізге жетпейді. Остров Таш – Большевиктің оңтүстік жағалауында орналасқан шағын арал. Лавров аралы солтүстік-шығыс жағалауында, ал Остров Лишний аралы солтүстік шетінде орналасқан.

Комсомолец

Комсомолец аралы (остров Комсомолец) – Ресей Арктикасындағы Северная Земля тобының ең солтүстік аралы және топтағы үшінші ірі арал. Жер бетіндегі ең үлкен аралдардың 82-сі. Аралдың ең солтүстік нүктесі Арктикалық мүйіс деп аталады. Бұл Арктикаға бағытталған көптеген экспедициялардың басталу орны. Аралдың ауданы шамамен құрайды. Оның биіктігі дейін жетеді. Аралдың шамамен 65% мұздықтармен жабылған. Комсомолец аралында Ресейдегі ең үлкен мұздық қаптарының бірі – Ғылым академиясы мұздық қаптары орналасқан, ол шығыстағы Кренкель шығанағы мен батыстағы Журавлев шығанағы арасындағы аралдың көп бөлігін қамтиды. Аралдың топырағы көбінесе бошаң құм және құмнан тұрады, оған мүктер мен лишайниктер себілген тундра шөлі орналасқан. Арал алғаш рет 1930–32 жылдары Георгий Ушаков және Николай Урванцев экспедициясымен зерттелген және аталған. Ресей революциясының оқиғалары мен қозғалыстарының құрметіне аралдарға ат қою дәстүріне сәйкес, бұл арал Комсомол мүшелерінің құрметіне аталған – "Коммунистік жастар одағы". Комсомолец аралының солтүстік-батыс жағалауында Острова Демьяна Бедного деп аталатын шағын аралдар тобы жатыр.

Пионер аралы

Пионер аралы, орысша Остров Пионер. Бұл Северная Земля тобындағы ірі аралдардың ең батысы және Юный бұғазымен Комсомолец аралынан бөлінген. Пионер аралының ауданы шамамен құрайды. Осы аралда Пионер мұздығы орналасқан. Пионер аралының оңтүстік-батыс жағында Кру́пской аралы жатыр. Бұл - ұзындығынан 100 шақырымнан асатын, ал ені шамамен 100 шақырым болатын үлкен арал. Оны Пионер аралынан бөлетін бұғаздың ені тек шақырымды құрайды. Бұл аралды Канададағы Пионер аралымен шатастырмау керек.

Шмидт аралы

Шмидт аралы, өлшемі ..., архипелагтың ең солтүстік-батыс шетінде орналасқан. Бұл арал Северная Земля тобынан шалғай орналасқан. Сонымен қатар, ол аталған архипелагтың ең солтүстік аралы болып табылады және қазіргі климаттың жылынуына дейін толығымен тұрақты теңіз мұзының аймағында жатқан. Аралдың көбі Шмидт мұз қабатымен жабылған. Қоршаған ортасына байланысты, Шмидт аралының климаты архипелагтың қалған бөлігіне қарағанда әлдеқайда суық. Басқа шағын аралдардың арасында мыналарды атап өтуге болады:

Флора мен фауна

Северная Земля – полярлық шөл, сирек өсімдік жамылғысымен және тоң қабатының тереңдігі аз. Сирек кездесетін гүлді өсімдіктерге Cerastium және Saxifraga туыстары жатады. Гүлсіз өсімдіктерге Detrichum, Dicranum, Pogonatum, Sanionia, Bryum, Orthothecium және Tortula мохтары, сондай-ақ Cetraria, Thamnolia, Cornicularia, Lecidea, Ochrolechia және Parmelia лишайниктері кіреді. Северная Земляда Арктиканың жоғары ендіктерінде өсетін гүлді өсімдіктер, мысалы, қызғылт саксифрага (Saxifraga oppositifolia) және Арктика мак (Papaver radicatum) да кездеседі. Де Корте, Волков және Гаврилоның бұрынғы бақылауларына сәйкес, Северная Земляда отыз екі түрлі құс байқалған, олардың 17-сі аралдарда көбейеді. Сегіз түр архипелаг бойынша кеңінен таралған: оның бесеуі – колониялық теңіз құстары: кішкентай гагара (Alle alle), қара аяқты шағалақай (Rissa tridactyla), қара гильмемот (Cepphus grylle), піл сүйегінен жасалған шағалақай (Pagophila eburnea) және ақбас шағалақай (Larus hyperboreus); ал үш түрі – тундра құстары: қарлы кескіш (Plectrophenax nivalis), күлгін құмқұс (Calidris maritima) және қара қаз (Branta bernicla). Северная Землядағы ең көп таралған сүтқоректі – жағалы лемминг (Dicrostonyx torquatus), сонымен қатар Арктика лемминги деп те аталады, ол барлық ірі аралдарда кездеседі және кейбір жерлерде 500/км² (1,300/шаршы миль) тығыздыққа жетеді. Арктикалық түлкі (Alopex lagopus) аралдарда мекендейтіні белгілі, 1980 жылдары бірнеше жүз түлкі байқалған. Басқа сүтқоректілердің кейде кездесетіндері: қасқыр (Canis lupus), ақ аю (Ursus maritimus), ерме (Mustela erminea), морж (Odobenus rosmarus), Арктикалық қоян (Lepus timidus) және бұғы (Rangifer tarandus).

Мәдениетте

Северная Земляның ашылуы Вениамин Кавериннің "Екі капитан" романының тақырыбы, сондай-ақ оның сахналық бейімделуі, Nord Ost. 1995 жылы Джеймс Бондтың "Алтын көз" фильмінде құпия ресейлік ғарыш қаруларын басқару орталығы "Северная" деп аталады. Бірақ экрандағы бірнеше карталарда бұл "Северная" орталық Орта Сібірде көрсетілген. "Северная" – 1997 жылғы "GoldenEye 007" бейне ойынының деңгейі, ол Бонд фильміне негізделген. 2018 жылғы "Pacific Rim Uprising" фильмінде "Северная" Кайджу басқаратын бүлікші Ягердің (үлкен механикалық құрылым) орналасқан жері. 2021 жылғы "Болашақ соғыс" фильмінің соңғы бөлімінде "Севернаяда" кейіпкерлер құлаған ғарыш кемесін табады, онда ұйықтаған Ақ Тікенді шетелдіктер сақталып тұр.