Кіріспе

Сүйек миы жасушасының түрі. Мегакариоцит (мега + карио + цит, "ірі ядролы жасуша") – қалыпты қан ұюына қажетті қан тақташаларын (тромбоциттер) өндіретін, бөлінген ядросы бар, ірі сүйек миы жасушасы. Адамдарда мегакариоциттер әдетте 10 000 сүйек миы жасушасының біреуін құрайды, бірақ кейбір аурулар барысында олардың саны шамамен 10 есеге дейін артуы мүмкін. Біріктіру формалары мен жазылуындағы айырмашылықтарға байланысты, синонимдерге мегалокариоцит және мегакариоцит кіреді.

Құрылымы

Жалпы алғанда, мегакариоциттер әдеттегі эритроциттен 10-15 есе үлкен, диаметрі 50-100 мкм-ге жетеді. Даму барысында мегакариоцит көлемі ұлғаяды және цитокинез болмай, эндомитоз деп аталатын процесте ДНК-сын көбейтіп өсіреді. Осының салдарынан мегакариоциттің ядросы өте ірі және бөлінген болуы мүмкін, бұл жарық микроскопында бірнеше ядро бар сияқты жаңылысқан ой тудыруы мүмкін. Кейбір жағдайларда ядрода 64N дейін ДНК немесе адам жасушасының ДНК жиынтығының 32 көшірмесі болуы мүмкін. Цитоплазма, одан бөлінетін тромбоциттер сияқты, α гранулалары мен тығыз денелерді қамтиды.

Даму

Мегакариоциттер сүйек кемігіндегі гематопоэтикалық түбірлі жасушалардың алғашқы жасушаларынан пайда болады. Олар негізінен бауыр, бүйрек, көкбауыр және сүйек кемігінде түзіледі. Бұл көп мүмкіндіктерге ие дің жасушалар кемік миының синусоидтарында орналасып, алатын сигналдарға байланысты барлық түрдегі қан жасушаларын өндіре алады. Мегакариоциттердің өндірісіне негізгі сигнал – тромбопоэтин немесе ТПО. ТПО сүйек кемігіндегі прогенеторлық жасушалардың соңғы мегакариоцит фенотипіне дифференциациялануын қамтамасыз етуге жеткілікті, бірақ міндетті емес. Мегакариоциттердің дифференциациялануына қатысатын басқа молекулалық сигналдар: GM CSF, IL 3, IL 6, IL 11, хемокиндер (SDF 1, FGF 4) және эритропоэтин. Мегакариоцит келесі тізбек бойынша дамиды: CFU Me (көппотентті гематопоэтикалық дің жасушасы немесе гемоцитобласт) → мегакариобласт → промегакариоцит → мегакариоцит. Жасуша ақырында мегакариоцит сатысына жетеді және бөліну қабілетін жоғалтады. Дегенмен, ол ДНК-сын көбейтіп, дамуын жалғастыра береді, полиплоидқа айналады.

Тромбоциттердің босауы

Жасушаның дифференциациясы аяқталып, жетілген мегакариоцитке айналғаннан кейін, тромбоциттерді өндіру процесі басталады. Жетілу процесі эндомитоздық синхронды репликация арқылы жүзеге асады, онда цитоплазмалық көлем клеткалық бөлінусіз хромосомалардың саны көбейген сайын ұлғаяды. Жасуша 4N, 8N немесе 16N деңгейінде өсуін тоқтатады, гранулалы болады және тромбоциттерді өндіруге кіріседі. Тромбопоэтин мегакариоциттердің кішкентай прототромбоциттер процестерін қалыптастыруына көмектеседі. Тромбоциттер мегакариоциттердің цитоплазмасындағы осы ішкі мембраналардың ішінде сақталады. Тромбоциттердің босатылуының екі механизмі ұсынылған. Бір сценарий бойынша, бұл прототромбоциттер процестері жарылыс тәрізді бөлініп, тромбоциттерге айналады. Тірі жасушаларды голотомографиялық бейнелеу арқылы тромбоциттердің спонтанды босатылуын көруге болады. Балама ретінде, жасуша қан тамырларына тромбоциттердің жолақтарын құруы мүмкін. Жолақтар псевдоподиялар арқылы қалыптасады және олар үздіксіз түрде тромбоциттерді қан айналымына шығара алады. Екі жағдайда да, осы прототромбоциттер процестерінің әрқайсысы бөлінгеннен кейін 2000–5000 жаңа тромбоцитке дейін тудыра алады. Жалпы алғанда, жаңа өндірілген тромбоциттердің 2/3-і қан айналымында қалады, ал 1/3-і көкбауырда жиналады. Тромбопоэтин (TPO) – 3p27 хромосомасында кодталған 353 аминқышқылынан тұратын ақуыз. TPO негізінен бауырда синтезделеді, бірақ бүйректерде, аталық бездерде, мида және тіпті сүйек кемігінің стромальды жасушаларында да өндіріледі. Ол эритропоэтинмен жоғары гомологияға ие. Бұл жеткілікті мөлшерде тромбоциттердің қалыптасуы үшін өте маңызды. Тромбоциттер бүршіккеннен кейін, негізінен жасуша ядросы қалады. Бұл сүйек кемігінен қанға өтеді және өкпеде альвеоляр макрофагтармен жұтылады.

Цитокиндердің әсері

Цитокиндер – иммундық жүйеде жасушалар аралық байланыс үшін қолданылатын сигналдар. Мегакариоттарға әсер ететін көптеген цитокиндер бар. IL3, IL6, IL11, LIF, эритропоэтин және тромбопоэтин сияқты белгілі бір цитокиндер мегакариоттық-бауырмал жасушалардың жетілуін күшейтеді. PF4, CXCL5, CXCL7 және CCL5 сияқты басқа сигналдар тромбоциттердің қалыптасуын тежейді.

Клиникалық маңызы

Мегакариоциттер тромбоциттерді тікелей өндіреді, ал тромбоциттер тромбтың немесе қан ұйығының қалыптасуы үшін қажет. Мегакариоциттердің немесе тромбоциттердің бұзылған жұмысына тікелей байланысты бірнеше ауру бар.

Эсенциалдық тромбоцитемия

Эссенциалдық тромбоцитемия (ЭТ) – қан айналымындағы тромбоциттер санының жоғарылауымен сипатталатын ауру. Бұл ауру 100 000 адамға шаққанда 1-2 адамда кездеседі. 2016 жылғы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) диагностикалық талаптары: > 450 000 тромбоцит/мкл қан (қалыпты 150 000–400 000) және сүйек кемігі биопсиясының ерекше нәтижелері. Мұндай жоғары тромбоцит санының салдарының бірі – тромбоз немесе қан тамырларындағы қан ұюы. Тромбтар көбінесе артерияларда, веналарда емес пайда болады. Қызығы, тромбоциттер саны 1 000 000 тромбоцит/мкл-ден асса, қан кету қаупі туындауы мүмкін. ЭТ жағдайларының шамамен жартысы JAK STAT сигналдық жолының құрамындағы JAK2 ақуызының мутациясына байланысты. Бұл мутация тромбопоэтин (ТПО) болмаған жағдайда ТПО рецепторынан реттелмеген пролиферациялық сигналды тудырады, бұл сүйек кемігі жасушаларының, әсіресе мегакариоциттердің клоналды көбеюіне әкеледі. Бұл аурудың лейкемияға айналу қаупі төмен. Негізгі емдеу – тромбоциттер деңгейін төмендету үшін анагрелид немесе гидроксимочевина қолдану.

Туған amegakaryocytic тромбоцитопения

Туған amegakaryocytic тромбоцитопения (CAMT) – сирек кездесетін мұрагерлік ауру. Оның негізгі көріністері – тромбоцитопения және мегакариотпения, яғни тромбоциттер мен мегакариоттардың төмен саны. Сүйек миында мегакариоттар жоқ, сонымен қатар ешқандай физикалық аномалиялар байқалмайды. Бұл аурудың себебі ТПО рецепторының (c-mpl) геніндегі мутация болып табылады, сарысудағы ТПО деңгейі жоғары болса да. Сонымен қатар, ми мен мишаңды қоса, орталық нерв жүйесінде бұзылыстар болуы мүмкін, бұл белгілерге әкелуі мүмкін. Келемен алғаш рет тромбоциттердің өндірілуіне жауапты гуморальдық затты сипаттау үшін «тромбопоэтин» терминін қолданды.