Кіріспе
Ranunculus /r//æ/'/n//ʌ//ŋ//k//j//ʊ//l//ə//s/ - Ranunculaceae тұқымдасына жататын, шамамен 1700-нан 1800-ге дейін түрді қамтитын гүлді өсімдіктер туысы. Бұл туыстың өкілдері – майлы гүлдер, найза гүлдері және су қарғабуындары деп аталады. Туыс бүкіл әлемде, көбінесе салқын және таулы аймақтарда таралған. Қазба жәндіктердің куәлігі, қазір онда кездеспесе де, олар Плиоценнің ортасына дейін Антарктидада мекендегенін көрсетеді, тіпті мұз басу кезеңдері ландшафтты қарқынды түрде өзгертіп жатқан кезде де.
Ranunculus /r//æ/'/n//ʌ//ŋ//k//j//ʊ//l//ə//s/ is a large genus of about 1700 to more than 1800 species
> of flowering plants in the family Ranunculaceae. Members of the genus are known as buttercups, spearworts and water crowfoots. The genus is distributed worldwide, primarily in temperate and montane regions. Fossil evidence suggests that despite no longer occurring there, they inhabited Antarctica up to the mid late Pliocene, even while glaciations were rapidly altering the landscape.
Қалдық деректері
Ranunculus gailensis және Ranunculus tanaiticus тұқымдарының қазба қалдықтары Германияның орталық бөлігіндегі Рон тауларындағы Плиоцен Борсони формациясынан сипатталған. Ranunculus cf. tachiroei деп белгіленген ахенелер Қытайдың Хенгдуан тауларындағы плиоцен кезеңінен белгілі. Трансантарктикалық таулардағы Мейер шөлейті биотасының неоген қабаттарынан анықталмаған ахенелер табылды, олардың перигляциалдық ортада мекендегені болжануда.
Өсімдік
Бөлшектер көбінесе көпжылдық, бірақ кейде біржылдық немесе екіжылдық, шөптесін, сулы немесе құрлықта өсетін өсімдіктер, көбінесе сабағының түбінде розетка пішіндес жапырақтары болады. Көптеген көпжылдық түрлерінде тамырлары мен розеткалары бар қашық түйіндерде жаңа өсімдіктер пайда болатын жіпшелер өседі. Жапырақтарында қосымша жапырақтар (stipules) жоқ, олар сабақшалы, ладонь тәрізді тамырлы, жиектері тұтас, аз немесе көп терең тілімделген немесе күрделі, ал жапырақшалар немесе жапырақ бөліктері су өсімдіктерінде өте жіңішке және сызықтық болуы мүмкін.
Гүлдер
Гермафродиттік гүлдер жалғыз немесе шатырша тәрізді болып келеді, әдетте бес (бірақ кейде үш немесе жетіге дейін) тостаған жапырақшасы және әдетте бес сары, жасыл немесе ақ түсті күлте жапырақшасы болады, кейде қызыл, күлгін немесе қызғылт реңді болуы мүмкін (бірақ күлте жапырақшалары болмауы немесе басқа, кейде одан да көп саны болуы мүмкін). Әр күлте жапырақшасының түбінде әдетте жалаңаш немесе қабыршақпен жабылған бір нектарий безі орналасады. Аталықтар аз болуы мүмкін, бірақ көбінесе спираль бойынша орналасқан, сары немесе кейде ақ түсті және сары тозаңды болады. Кейде аз, бірақ көбінесе көптеген жасыл немесе сары аналық торапшалары бірікпеген және спираль бойынша, көбінесе шар немесе күмбез пішіндес гүл төсегіне орналасқан.
Жарық шағылыстыратын жапырақшалар
Қылқан жапырақтары көбінесе өте жылтыр болады, әсіресе сары түрлерінде, себебі оларда ерекше түс беру механизмі бар: жапырақтың үстіңгі беті өте тегіс болғандықтан, айнадай шағылыс пайда болады. Бұл жарқындық гүлді тозаңдаушы жәндіктерді тартуға және гүлдің репродуктивті мүшелерінің температурасын реттеуге көмектеседі.
Атау беру
Ranunculus туысының атауы кейінгі латын тілінде "кішкентай бақа" деген мағынаны білдіреді, бұл "rana" сөзінің кішіртке түрі. Бұл, әдетте, көптеген түрлердің бақалар сияқты су жанында кездесуімен байланысты. Ежелгі Римде, құлдар иелері салған маңдай татуировкаларын жоюға тырысқанда, олардың бірін терілеріне жабысып, соққыға түсірген. АҚШ-тың Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы ішкі аймақтарда бұл гүл "Койоттың көзі" деп аталады – Nez Perce тілінде ʔiceyéeyenm sílu, ал Sahaptin тілінде spilyaynmí áčaš. Аңыз бойынша, Койот көзін ауаға лақтырып, қайтадан ұстап алғанда, Бүркіт оларды тартып алған. Көру қабілетін жоғалтқан Койот бұл гүлден көз жасаған.
Тұқымның бөлінуі
Молекулалық зерттеулер Ranunculus туысының отбасыдағы басқа танылған туыстарға қатысты монофилетикалық емес екенін көрсетті, мысалы, Ceratocephala, Halerpestes, Hamadryas, Laccopetalum, Myosurus, Oxygraphis, Paroxygraphis және Trautvetteria. Осыған байланысты, 2010 жылғы Ranunculeae тайпасының жіктемесінде Ranunculus туысын бірнеше туысқа бөлу туралы ұсыныс жарияланды. Бөлінген (және көбінесе қайта танылған) туыстарға Arcteranthis Greene, Beckwithia Jeps., Callianthemoides Tamura, Coptidium (Prantl) Beurl. ex Rydb., Cyrtorhyncha Nutt. ex Torr. & A. Gray, Ficaria Guett., Krapfia DC., Kumlienia E. Greene және Peltocalathos Tamura кіреді. Барлық таксономистер мен қолданушылар осы туыстың бөлінуін қабылдамайды, сондықтан оны кең мағынада қарастыруға болады.
Фармакологиялық белсенділігі
Ranunculus түрлері дәстүрлі медицинада ең көп қолданылатыны – ревматизмге қарсы, қантамырларды кеңейтуге (рубефактив ретінде) және үдемелі қызбаны емдеу үшін. Мысалы, протоанемонин, анемонин сияқты кейбір Ranunculus түрлеріндегі құралымдар Азия дәстүрлі медицинасында осы түрлерді қызбаға, ревматизмге және қантамырларды кеңейтуге қарсы қолдануды негіздеуі мүмкін.
Уыттылық
Ранукулус (майлы құрт) түрлерінің барлығы жаңа желген кезде улы, бірақ олардың қайнаған дәмі мен ауыздағы удың салдарынан пайда болған қабықшалар олардың әдетте желмейтінін білдіреді. Малдың улануы, малдың жеуге жарамды өсімдіктер аз қалған, астық көп жайылған егістіктерде көп тараған жерде болуы мүмкін, ал жануарлар оларды құлпынайды. Улану белгілері: қанды диарея, аса көп сілекей шығару, көкіректің қиналуы, ауыздың, шырышты қабықтың және асқазан- ішек жолдарының қатты көпіршігі. Ranunculus өсімдіктерін қолмен ұстағанда, табиғи түрде кездесетін ranunculin протоанемонин болып бөлінеді, ол адамдарда контактты дерматит тудырады және сондықтан өсімдіктерді кеңінен қолданғанда сақ болу керек. Токсиндер кептіру кезінде ыдырайды, сондықтан кептірілген майлы гүлдер бар сабан қауіпсіз.