Кіріспе

Британдық санскрит профессоры (1819–1899)

Сэр Монир Монир-Уильямс (ағылш. Sir Monier Monier Williams; 12 қараша 1819 – 11 сәуір 1899) – британдық ғалым, Оксфорд университетінің санскрит пәні бойынша екінші Боден профессоры. Ол Азия тілдерін, әсіресе санскрит, парсы және хиндустани тілдерін зерттеді, құжаттады және оқытты.

Ерте өмір

Монир Уильямс Бомбей қаласында, Бомбей президенттігінде генерал-геодезист болған полковник Монир Уильямстың ұлы болып дүниеге келді. Оның тегі 1887 жылға дейін "Уильямс" болды, содан кейін ол өзінің есімін тегіне қосып, "Монир-Уильямс" деп атады. 1822 жылы Хоув, Челси және Финчли қалаларындағы жеке мектептерде білім алу үшін Англияға жіберілді. Ол Оксфордтың Король колледж мектебінде, Баллиол колледжінде (1838–40), Шығыс Үндістан компаниясының колледжінде (1840–41) және Оксфорд университетінде (1841–44) білім алды. 1844 жылы Literae Humaniores саласы бойынша төртінші дәрежедегі марапатты диплом алды. 1848 жылы Джулия Грантамға үйленді. Олардың алты ұлы мен бір қызы болды. Ол 79 жасында Франциядағы Канн қаласында қайтыс болды. 1874 жылы ол Уайт аралында, Вентордағы Энфилд үйін сатып алып, онда отбасымен бірге кем дегенде 1881 жылға дейін өмір сүрді. (1881 жылғы халық санағы бойынша үйде 61 жастағы профессор Монир Монир-Уильямс, оның әйелі Джулия және екі баласы Монтег (20) және Элла (22) тұрған.)

Мансап

Монир Уильямс 1844 жылдан 1858 жылға дейін Шығыс Үндістан компаниясының колледжінде Азия тілдерін оқытты, ол кезде 1857 жылғы көтерілістен кейін Үндістанда компания билігі аяқталды. Ол 1860 жылы Оксфорд университетінің санскрит кафедрасының Боден кафедрасына сайлау науқаны кезінде ұлттық даңққа ие болды, онда ол Макс Мюллерге қарсы күресті. Бұл вакансия 1860 жылы Хорас Хейман Уилсонның қайтыс болуына байланысты туындады. Уилсон 1831 жылы кафедраны иеленгеннен кейін университеттің санскрит қолжазбаларын жинауды бастады және Уильямстың өзінің ізбасары болуын қалағандығын білдірді. Науқан өте қатыгездікке толы болды. Мюллер либералды діни көзқарастарымен және Веда әдебиетін оқығаннан кейінгі философиялық тұжырымдарымен белгілі болды. Монир Уильямс одан кем емес білікті ғалым ретінде қарастырылды, бірақ Үндістанның өзі және қазіргі индуизмдегі діни амалдар туралы толық және тәжірибелі білімге ие болды. Мюллердің өзі ешқашан Үндістанға бармаған. Екі үміткер де профессорлық қызметтің негізін қалаушысы қаржылағандықтан, Үндістандағы христиандық уағыздауды қолдауын баса көрсетуге тиіс болды. Монир Уильямстың христиандыққа деген адалдығы Мюллерге қарағанда күмән тудырмады. 1877 жылы SPCK баспасынан шыққан «Гиндуизм» кітабында ол индуизм дінінің құлдырауын болжады және исламның таралуын тоқтату үшін христиандық уағыздауға шақырды. Дэвид Н. Лорензен бұл кітапты, сондай-ақ «Индия және Индия миссиялары: теория мен тәжірибеде индуизмнің алып жүйесінің эскиздері» және «Үнділік уағыздау процесін жүргізуде қолданылатын негізгі агенттіктер туралы хабарламалар» еңбектерін сілтеме ретінде келтіреді.

Жазбалар мен қорлар

Монир Уильямс 1883 жылы университеттің Үндістан институтын құрғанда, ол академиялық бағытқа қоса, Үндістан мемлекеттік қызметі үшін дайындық мектебі де болды. Монир Уильямс 1870 жылдардың басынан бастап осы мекемені жоспарлап келген. Оның көзқарасы – Англия мен Үндістанның жақын тануы еді. Осы мақсатта ол үнді мәдениетін зерттеу жұмыстарын қолдады. Монир Уильямс 1875, 1876 және 1883 жылдары жобасын қаржыландыру үшін Үндістанға сапарлар жасады. Ол үнді княздарының қолдауын алды. 1883 жылы Уэльс принці институттың іргетасын салды, ал ғимарат 1896 жылы Лорд Джордж Гамильтонның қатысуымен ашылды. Институт 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін жабылды. Индуизм туралы жазған еңбектерінде Монир Уильямс Адвайта Веданта жүйесінің Ведалық идеалды ең жақсы бейнелейтінін және индуизмде "құтқарылуға жетудің ең жоғары жолы" екенін айтты. Ол карма мен бхакти сияқты халық арасында кең таралған дәстүрлердің рухани құндылығы төмен деп есептеді. Дегенмен, ол индуизмді санскрит әдебиетімен біріктірілген күрделі, "үлкен көпбұрыш немесе дұрыс емес көпжақты фигура" деп сақты. Ол "әлемдегі барлық діни және философиялық идеяларды қамтымай, индуизмді толық сипаттау мүмкін емес" деді, бұл 1872 жылы жарық көрді. Кейіннен 1899 жылы Эрнст Леуманн мен Карл Каппеллердің (sv) қатысуымен түзетілген басылымы жарық көрді.

Құрметтер

Ол 1876 жылы рыцарь атағына ие болды, ал 1887 жылы КЦИИ орденімен марапатталды, сонда ол өзінің Моние деген есімін қосымша тегі ретінде қабылдады. 1886 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Одан басқа, ол келесі академиялық наградаларды алды: 1875 жылы Оксфорд университетінің құрметті DCL дәрежесі; 1876 жылы Калькутта университетінің LLD дәрежесі; 1880 жылы Баллиол колледжінің мүшесі (Оксфорд); 1880-жылдары Геттинген университетінің құрметті PhD дәрежесі; 1890 жылы Корольдік Азия қоғамының вице-президенті; 1892 жылы Оксфорд университетінің құрметті мүшесі.