Зорлықпен алынған жақындықтама

Кіріспе

Қуғын-сүргінге ұшыраған адамнан алынған мойындау

Мәжбүрлеп алынған мойындау – күдікті немесе тұтқыннан азаптау (соның ішінде күшейтілген тексеру әдістері) немесе басқа да мәжбүрлеу шаралары арқылы алынған мойындау. Қолданылған қысымның күшіне байланысты, мәжбүрлеп алынған мойындау шындықты анықтау үшін жарамсыз болып табылады. Тергеуден өтетін адамдар оларға ұсынылған оқиғамен келісуі, тіпті тергеушіні қанағаттандыру және өздерінің азабын тоқтату үшін жалған айтуы мүмкін. Ғасырлар бойы латын тіліндегі "Confessio est regina probationum" (ағылшын тілінде: "Мойындау – дәлелдердің патшайымы") деген сөз тіркесі Еуропа заң жүйесінде мәжбүрлеп мойындауды қолдануды ақтады. Әсіресе орта ғасырларда сотқа дайындық кезінде мойындау алу ең маңызды мәселе болғандықтан, мойындау алу әдісіне мән берілмей, іс жүзінде азаптау арқылы мәжбүрлеп мойындау алуға рұқсат берілді. 18 ғасырдың соңында көптеген ғалымдар мен заңгерлер мәжбүрлеп алынған мойындауды өткеннің қалдығы және моральдық тұрғыдан бұрыс деп қана емес, сонымен қатар тиімсіз деп санады, себебі азапталған адам өз азабын жеңілдету үшін кез келген нәрсені мойындауы мүмкін. 20 ғасырдағы оқиғалар, әсіресе Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы, мәжбүрлеп алынған мойындауды заң жүзінде қабылдауды едәуір төмендетті. Дегенмен, заң тарихының көп бөлігінде олар әлемнің көп бөлігінде қабылданды және кейбір юрисдикцияларда әлі де қабылданған.

Мұхаммед Рамазан

Бахрейн билігі екі жылдан астам уақыт бойы өлім жазасына кесілген үш баланың әкесі Мохамед Рамаданға қатысты азаптау туралы шағымдарды тергеуден бас тартты. Рамадан 2014 жылдың ақпан айында Бахрейн халықаралық әуежайында, ол полиция қызметкері болып жұмыс істеген жерде тұтқындалды. Ол басқа полиция қызметкерлеріне жасалған шабуылға қатысы бар деп айыпталды. Reprieve ұйымы мәлімдегендей, оны қылмысқа байланыстыратын ешқандай дәлел жоқ, Рамаданның кінәсіз екені және демократиялық демонстрацияларға қатысқаны үшін жаза ретінде тұтқындалғаны айтылады. Тұтқындалғаннан кейін Рамадан полиция тарапынан жалған мойындауға мәжбүрлеу үшін азапталды. Алғашқы уақытта полиция қызметкерлері Мұхаммедке оның кінәсіз екенін тікелей айтқан, бірақ демократияны қолдаушы демонстрацияларға қатысқаны үшін оны сатқындықпен жазалап отырғанын жеткізді.

Сами Мушайма, Али Аль-Сингасе, Аббас Аль-Самеа (2017) өлім жазасына кесілді

2017 жылдың 15 қаңтарында Бахрейн билігі Хамад патшаның рұқсатымен үш азапталған адамды атты. Сами Мушаима (42), Али Аль Сингасе (21) және Аббас Аль Самия (27) ату арқылы жазаланды. Бахрейн қауіпсіздік күштері (шетелдік азаматтардан құралған күштерді де қамтиды) 2014 жылдың наурыз айында Сами Мушаиманы тұтқындап, кем дегенде 11 күн бойы байланыссыз ұстады. Қауіпсіздік қызметкерлері Мушаиманы ұрып-сапалап, электр тогымен күйдіріп, сексуалдық зорлық-зомбылық жасады. Оның алдыңғы тістері ауыр зақымдалған. Мушаиманың отбасы оның азаптау арқылы жалған мойындауға мәжбүр болғанына сенімді. Еуропалық Одақ та бұл үкімдерді айыптады: "Бұл жағдай Бахрейн бірнеше жыл бойы атқышуды тоқтатқандықтан және үш айыпталушының әділ сот процесіне құқығы бұзылуы мүмкін деген алаңдаушылық тудырғандықтан, өте қиын жағдайды білдіреді".

Тайнада зорлау (2013)

Төрт ер адам тұтқындалды және олар жұмыс істейтін ойын-сауық паркі алдындағы жолды кесіп өтіп бара жатқан Таина есімді қызды зорлап өлтіргенін мойындады. Кейін полиция қыз зорланбағанын және төрт ер адамға азапталғанын анықтады. 13 полицей тұтқындалды, ал полиция бастығы қашып кетті.

Қытай

Қытай Халық Республикасы диссиденттер мен түрлі адам құқықтары топтарының қызметкерлеріне қарсы диссиденттік дауыстар мен белсенділікті жоққа шығару, қаралау және басу үшін жүйелі түрде теледидардан күштеп мойындауды қолданды. Белгілі құрбандардың ішінде адам құқықтары жөніндегі заңгер Ван Ю және үкіметтік емес ұйымның қызметкері, сондай-ақ адам құқықтары жөніндегі белсенді швед азаматы Питер Далин бар. Қытайдан тыс жерде жұмыс істейтін мемлекеттік қауіпсіздік қызметкерлерімен ұрланған "Козвей Бэй" кітапханасының иелері Гуй Минхай мен Лам Винг Киу де осындай даулы мойындаулар жасады. Бостандыққа шыққаннан кейін Лам өзінің ұрланып, қамауға алынғанын егжей-тегжейлі айтып, Гонконгтағы мойындауларынан бас тартты. Теледидардағы мойындаулар мен өкініш білдіру әрекеттерін сыншылар алаяқтық деп айыптады. Қытай мен Гонконгтағы БАҚ, соның ішінде Alibaba компаниясына тиесілі South China Morning Post басылымы да "мойындауларды" тарату арқылы және кейбір жағдайларда тіпті оларға қатысу арқылы осы практиканы қолдағандығы үшін сынға ұшырады. Safeguard Defenders 2018 жылдың сәуірінде жариялаған баяндамасында 2013 жылдың шілдесінен 2018 жылдың ақпанына дейін 45 жоғары деңгейдегі мойындау мысалы жарияланды. Олардың жартысынан астамы журналистер, заңгерлер және Қытайда адам құқықтарын ілгерілетумен айналысатын адамдар еді. 1980 жылдары Иранның мемлекеттік теледидарында "өкініш білдіру" шоулары кең таралған. Куәгерлердің куәліктері жарияланғаннан кейін, мойындауларды алу үшін азаптаулар қолданылғанын растағандықтан, мойындаулардың үгіт-насихаттық әсері азайды. Алайда, мойындауды алу практикасы жалғасуда, енді оппозицияны әлсірету, олар туралы ақпарат жинау және ирандық оппозицияның арасында қорқыныш пен сенімсіздік себу үшін қолданылады, онда "өкініш білдірушілер" басқа оппозиция мүшелерін айыптайды. 2009 жылғы наразылықтарды басу кезінде мәжбүрлеп өкініш білдіргендердің саны соншалықты көп болғандықтан, "олардың тіпті аз бөлігін де түсіру мүмкін емес" делінген. Аятұлла Хомейни заманындағы стандартты форма Имам Хомейниді барлық атақтарымен (Ислам Республикасының негізін қалаушысы, Ислам революциясының жетекшісі және т.б.) мақтаумен басталды. Өкініш білдіруші "сұхбаттың толығымен ерікті болғанын және спикердің басқаларға Имамның жолынан ауытққан жағдайда оларды күтіп тұрған қауіптер туралы ескерту үшін ерікті түрде келгенін" атап өтті. Содан кейін тұтқынның ұйымы, сенімдері, серіктестері айыпталды. Түрме күзетшілеріне "жарық көру мүмкіндігі" үшін алғыс білдіріліп, шын жүрекпен өкіну мен Имамның мейірімділігі кешірімге және құтқарылуға жол ашатыны үміті білдірілді, [бірақ] Имам кешірім бермесе, оның да қылмыстардың ауырлығын ескере отырып түсінікті болатыны айтылды. Бұл өкініш білдірулер Иран халқы үшін де, бұрынғы әріптестері үшін де, олардың айыптауларының әсерінен ойран болғандықтан және шатасқандықтан, күшті үгіт-насихат құралы болды. Түрмеге келген сәттен бастап, тергеу кезінде тұтқындарға "сұхбат" беруге дайын екендері сұралды. "Кейбіреулері жаза мерзімі бітіп, босатылғаннан кейін де сұхбат беруден бас тартқандықтан түрмеде қалды". Ислам Республикасының Конституциясы шеканджені (азаптау) және мәжбүрлеп алынған мойындауды тыйымдайды, бірақ мәжбүрлеуге рұқсат беретін басқа да заңдар бар. "Билікке жалған мәлімдеме жасағаны үшін" 74-ке дейін қамшы соққысы берілуі мүмкін, ал айыпталушының жауап беру кезінде дін қызметкері жалған мәлімдеме жасағаны үшін кінәлі деп тануы мүмкін. Сондықтан "дін қызметкерлері тергеушілер 'адал жауаптар' алғанша, 74 қамшы соққысын белгісіз мерзімге соғуға құқылы". Мойындау алу үшін қолданылған тәсілдердің ішінде көбінесе аяқ табанына қамшы салу, ұйқыдан айыру, төбеден және биік қабырғалардан іліп қою, қолдарды сындыратынша бұру, металл қысқыштардың арасында қолдар мен саусақтарды ұрып алу, тырнақ астына өткір заттар енгізу, темекімен күйдіру, суға батыру, сағаттап бір орында тұру, макеттік ату және отбасы мүшелеріне физикалық қауіп төндіру болды. Бір айыпталушының сөзіне сүйенсек, "оны азаптау кезінде тергеуші оған үнемі: "Бізге видеоға түсірілген сұхбат бергенше, бұл жаза жалғасады", - деп айтқан, "сұхбат" термині мойындау сессиялары үшін қолданылған". 2020 жылдың маусым айында FIDH және оның мүше ұйымы Justice for Iran (JFI) "Оруэллдік мемлекет: Иран Ислам Республикасының мемлекеттік БАҚ-ы жаппай қысымның қаруы" атты 57 беттік баяндама жариялады, онда 2009 және 2019 жылдар аралығында Иранның мемлекеттік БАҚ-ы IRIB шамамен 355 адамның мәжбүрлеп мойындауын және кем дегенде 505 адамға қатысты жамандау мазмұнын таратқаны хабарланды. Бұл есеп 150-ден астам бағдарламаны зерттеу және талдау, сондай-ақ мәжбүрлеп мойындау құрбандарымен жүргізілген 13 терең сұхбаттың нәтижесінде жасалды.

The People's Republic of China systematically employed forced televised confession against Chinese dissidents and workers of various human rights groups in an attempt to discredit, smear and suppress dissident voices and activism. Notable victims includes Wang Yu, a female human rights lawyer, and Swedish citizen Peter Dahlin, an NGO worker and human rights activist. The owners of Causeway Bay BooksGui Minhai and Lam Wing keewho were abducted by state security agents operating outside of Mainland China, also made such controversial confessions. Upon regaining his freedom, Lam detailed his abduction and detention, and recanted his confessions in Hong Kong to the media. These televised confession and acts of contrition have been denounced as frauds by critics. Media organisations in China and in Hong Kong, including the South China Morning Post, which is owned by Alibaba, have been criticised for abetting the practice by circulating the "confessions" and in some cases even participating in them. Safeguard Defenders released a report in April 2018 in which 45 high profile examples of the so called confessions were broadcast between July 2013 and February 2018. More than half of the subjects were journalists, lawyers, and other individuals involved in promoting human rights in China. During the 1980s, television "recantation" shows were common on Iranian state television. Since eyewitness accounts were published documenting the use of torture in extracting confessions, the recantations and confessions have lost much (or some) of their propaganda impact. The practice of collecting confessions has continued, however, now used more to demoralize the opposition, gather information about them, and sow fear and distrust among the Iranian opposition as "recanters" accuse other opposition members. There were reportedly so many confessions coerced following the 2009 protest crackdown that "there's no way to film even a tiny percentage of them." The standard form in the time of Ayatollah Khomeini began with an introduction hailing Imam Khomeini with all of his titles (Founder of the Islamic Republic, leader of the Islamic Revolution, etc.) The recanter "emphasised the interview was entirely voluntary and that the speaker had come forth willingly to warn others of the pitfalls awaiting them if they deviated from the Khatt e Imam [line of the Imam] Then followed condemnation of the prisoner's organisation, beliefs, comrades. Ended with thanks to the wardens [for the opportunity to] see the light. It hoped that the sincere repentance and the Imam's compassion would pave the way for forgiveness, redemption, [however, if] the Imam chose not to forgive, that too would be understandable in light of the enormity of the crimes." These recantations served as powerful propaganda not only for both the Iranian public at large but also for the recanter's former colleagues, for whom the denunciations were demoralising and confusing. From the moment they arrived in prison, through their interrogation prisoners were asked if they were willing to give an "interview". (mosahebah) "Some remained incarcerated even after serving their sentences simply because they declined the honour of being interviewed." While the constitution of the Islamic Republic explicitly outlaws shekanjeh (torture) and the use of coerced confessions, other laws are employed to allow coercion. Up to 74 lashings can be administered for 'lying to the authorities', and a defendant may be found guilty of lying by a cleric in the process of interrogating the defendant. Thus "clerical interrogators can give indefinite series of 74 lashings until they obtain 'honest answers. Techniques used to extract confessions included whipping, most often on the soles of the feet; deprivation of sleep; suspension from the ceiling and high walls; twisting of forearms until they broke; crushing of hands and fingers between metal presses; insertion of sharp instruments under the fingernails; cigarette burns; submersion under water; standing in one place for hours on end; mock executions; and physical threats against family members. According to one defendant, "his interrogator kept on repeating throughout his torment 'This hadd punishment will continue until you give us a videotaped interview, "interview" being the term used for confession sessions. In June 2020, FIDH and its member organization Justice for Iran (JFI), in a 57 page report titled "Orwellian State: The Islamic Republic of Iran’s State Media as a Weapon of Mass Suppression", reported that between 2009 and 2019, Iranian state owned media IRIB broadcast the forced confessions of about 355 individuals and defamatory content against at least 505 individuals. The report is the outcome of more than 1,500 hours of research and analysis of over 150 programs and 13 in depth interviews with victims of forced confessions.

Қызыл кхмерлер

1970 жылдары Қызыл кхмерлер бұрынғы Туол Сленг орта мектебінде шамамен 17 000 адамды жасырын жалтақтауларға мәжбүр ету және жалған айыптаулар алу үшін азаптады. Жеті адамнан басқа барлығы өлімге кесілді немесе нашар қарым-қатынас салдарынан қайтыс болды. Қызыл кхмерлердің тергеу және азаптау жүйесінің басшылары Мам Най және Тан Син Хэн болды.

Кеңес Одағы

Кеңес Одағында 1930 жылдардың соңында, Ұлы тазалау кезінде Иосиф Сталиннің ұйымдастыруымен Мәскеудегі көрсетілімдік сот процестері деп танылған сот процестері сериясы өтті. 40-тан астам жоғары деңгейдегі саяси тұтқын атылуға немесе еңбек лагерлеріне жіберілді. Бүгінде бұл сот процестерінде сотталушылардың отбасыларына жасалған азаптаулар мен қорқыту арқылы алынған, күштеп алынған мойындаулар қолданылғаны, Сталиннің билігіне күшті қарсылық танытатын саяси қарсыластарды жою мақсатында жасалғаны баршаға мәлім.

Куэнкадағы қылмыс (1910)

Полиция жасаған азаптау салдарынан екі адам белгілі бір адамды өлтіргенін мойындады, ол адам бұрын жоғалып кеткен болатын. Денесі табылмағандықтан, олардың мойындауына ғана сүйене отырып, сотталды және ұзақ мерзімге түрмеге жабылды. Бірнеше жыл өткен соң, жоғалып кеткен адам шағын ауылда пайда болды, және ол ерікті түрде кеткені дәлелденді.

Бірмингемдік алты (1974)

Бірмингем алтысы – 1974 жылы Бірмингемдегі пабтарды жарылқаған күдікпен айыпталған Солтүстік Ирландиядан келген алты адам. Қамалғаннан кейін алты адамның төртеуі қылмысты мойындады. Кейіннен бұл мойындаулар полиция тарапынан қорқыту мен азаптау, оның ішінде иттерді пайдалану және құрғызып көрсету арқылы жасалған деп хабарланды. 1991 жылы, 17 жыл түрмеде отырғаннан кейін, олардың үкімдеріне шағымдануға рұқсат берілді. Сотта қарастырылған мәліметтер полицияның жалған куәліктер беруін, дәлелдерді жасыруын және тиісті сараптамалық дәлелдердегі ауыр бұзушылықтарды көрсетті. Барлық алты адам босатылып, 1,2 миллион фунт стерлингке дейін өтемақы алды. Осы және басқа да әділетсіздіктердің салдарынан 1991 жылдың наурыз айында реформалар жасау және процеске бақылау жасау үшін Қылмыстық әділет жөніндегі Корольдік комиссия құрылды.

Гилфорд Төртпісі (1974)

1974 жылы ирланд республикалық жарымәскерилері жасаған Гилфордтағы пабқа жасалған бомбалаудың нәтижесінде төрт ирланд азаматы кісі өлтіру және террористік қызметтерге айыпталды және сотталды. Олардың бәрі полицияда ұсталғанда қылмыстарын мойындаған, бірақ кейіннен мәлімдемелерінен бас тарды. Сотта олар полиция тарапынан қорқыту мен азаптау салдарынан жалған мойындаулар жасағанын мәлімдеді. Алғашқы төрт айыпталушының жеті туысы да 1976 жылы террористік қызметтерге қатысқандары үшін сотталды. Осы іске қатысқан барлық адамдардың үкімдері 1989 және 1991 жылдары екі мәрте күшін жойды, олар 16 жылға дейін түрмеде отырғаннан кейін. Осы шағымдар бойынша жүргізілген тергеулер Метрополитен полициясы мен Корольдік қудалау қызметінің кең ауқымды алдаушылықтары мен заңсыз әрекеттерін көрсетті. 2005 жылы Ұлыбритания Премьер-Министрі Тони Блэр осы адамдардың түрмеге қамалуы үшін "әділетсіздік" деп мәлімдеп, "олар толық және ашық түрде ақталуға лайық" деп ресми түрде кешірім сұрады.

Америка Құрама Штаттары

2001 жылдан бері АҚШ-тың терроризмге қарсы күресінің бір бөлігі ретінде, ЦРУ арқылы АҚШ жағалаудан тыс түрмелер желісін пайдаланады, олар «қара орталықтар» деп аталады, олардың ең танымал мысалы – Гуантанамо тұтқын лагері. Мемлекеттік шенеуніктер баспасөз құралдарында және сотта терроризм күдіктілерін тексеру үшін түрлі азаптау тәсілдерін қолданғанын (аудандық прокурордың рұқсатымен) мойындады, кейде АҚШ-тың күштеп жоғалуы немесе ерекше тапсырыс арқылы осы шаралар қолданылғаннан кейін. Бұл жүйелі әрекеттер халықаралық БАҚ арқылы жарияланғаннан кейін, Еуропалық Одақ, Біріккен Ұлттар Ұйымы, халықаралық баспасөз және түрлі адам құқықтары қозғалыстары оларды айыптады. АҚШ Жоғарғы Соты олардың қолданысын тоқтатпады және күштеп мойындағандардың кінәсіздігі анықталғаннан кейін де, сот процесі ұлттық қауіпсіздікті бұзуға алып келеді деген сылтаумен, оларды тыңдаудан бірнеше рет бас тартты. Бұл істің танымал мысалы – Халид әл-Масри. Ол түрлі халықаралық адам құқықтары қозғалыстары мен адвокаттардың көмегімен бірнеше рет шағымданып, сотқа жүгінді, бірақ АҚШ Жоғарғы Соты күштеп алынған жақпау тәсілдерін қолдануын жалғастырды және дәлелдерді қараудан бас тартты.

Браун Миссисипиге қарсы (1936)

АҚШ Жоғарғы Сотының «Браун Миссисипиге қарсы» ісі (1936) бойынша шешімі физикалық зорлық-зомбылықпен алынған жақындықтардың Конституцияның тиісті процеске қатысты ережесін бұзатынын нақты анықтады. Бұл істе айыпталушылар Артур Эллингтон, Эд Браун және Генри Шилдс (үш қара нәсілді шаруа) 1934 жылғы 30 наурызда Миссисипи штатында Реймонд Стюартты (ақ плантаторды) өлтіргені үшін сотталып, өлім жазасына кесілді. Олардың кінәлі деп танылуына тек зорлық-зомбылықпен алынған жақындықтар негіз болды: айыпталушыларды жалаңаяқ қылып, оларды орындыққа жатқызып, арқаларын құлпынайы бар былғары белбеумен кесіп жарақаттады, сондай-ақ, аталған орынбасарлар олар мойындағанша, қамшылау жалғасатынын анық түсіндірді, және мойындады ғана емес, сонымен қатар, қатысушылар талап еткендей, барлық егжей-тегжейлі мәселелер бойынша мойындады; осылайша, айыпталушылар қылмысты мойындады, ал қамшылаулар жалғасып, қайталанып, олар өз жақындықтарын барлық егжей-тегжейлі мәселелер бойынша өзгертіп, түзетіп, азаптаушылардың талаптарына сәйкес келтірді. Жақындықтар бұқараның қалауынша алынғаннан кейін, олар қоштасу ескертуімен және егер айыпталушылар бұрынғы айтқандарынан кез келген уақытта ең болмағанда біраз өзгеріс жасаса, олардың жасаған қылмыстары үшін жазаланатыны туралы ескертумен кетіп қалды. Бұл әлсіз тұтқындарға жасалған қатыгездікпен қатысты егжей-тегжейлі мәліметтерді келтірудің қажеті жоқ. Бұл жазбаның мазмұны, қазіргі заманғы өркениеттің, ағартушылық конституциялық үкіметке ұмтылған мемлекеттің жазбасынан гөрі, ортағасырлық деректерден алынған беттерге ұқсайтынын айту жеткілікті. Жоғарғы Сот мынадай қорытынды жасады: «Бұл өтініш берушілердің жақындықтарын алу үшін қолданылған әдістерден гөрі әділдік сезімін қоздыратын әдістерді табу қиын, ал осылай алынған жақындықтарды айыптау мен жазалаудың негізі ретінде пайдалану – әділ сот процесін тікелей бұзу болды. Аталған істе, сот зорлық-зомбылықпен жақындықтар алынған жол туралы даусыз дәлелдермен толыққанды хабардар болды. Осылайша, сот толыққанды бекітілген және арнайы ұсынылған федералдық құқықты жоққа шығарды, және үкім күштен шығарылуға тиіс».

The United States Supreme Court ruling in Brown v. Mississippi (1936) established conclusively that confessions extracted through the use of physical brutality violate the Due Process Clause. In this case, defendants Arthur Ellington, Ed Brown and Henry Shields (three black tenant farmers) had been convicted and sentenced to death in Mississippi for the murder of Raymond Stewart (a white planter) on 30 March 1934. The convictions had been based solely on confessions obtained through violence:

defendants were made to strip and they were laid over chairs and their backs were cut to pieces with a leather strap with buckles on it, and they were likewise made by the said deputy definitely to understand that the whipping would be continued unless and until they confessed, and not only confessed, but confessed in every matter of detail as demanded by those present; and in this manner, the defendants confessed the crime, and, as the whippings progressed and were repeated, they changed or adjusted their confession in all particulars of detail so as to conform to the demands of their torturers. When the confessions had been obtained in the exact form and contents as desired by the mob, they left with the parting admonition and warning that, if the defendants changed their story at any time in any respect from that last stated, the perpetrators of the outrage would administer the same or equally effective treatment. Further details of the brutal treatment to which these helpless prisoners were subjected need not be pursued. It is sufficient to say that in pertinent respects the transcript reads more like pages torn from some medieval account than a record made within the confines of a modern civilization which aspires to an enlightened constitutional government. The Supreme Court concluded: "It would be difficult to conceive of methods more revolting to the sense of justice than those taken to procure the confessions of these petitioners, and the use of the confessions thus obtained as the basis for conviction and sentence was a clear denial of due process In the instant case, the trial court was fully advised by the undisputed evidence of the way in which the confessions had been procured The court thus denied a federal right fully established and specially set up and claimed, and the judgment must be reversed."