Англия тағына талапкер Матильда императрицасы

Кіріспе

Киелі Рим империясының императрицасы және ағылшын тағына талапкер (1102–1167)

Императрица Матильда (шамамен 7 ақпан 1102 – 10 қыркүйек 1167), сондай-ақ императрица Мода деп те аталады, Анархия деп аталатын азамат соғысы кезінде ағылшын тағына талапкерлердің бірі болды. Англия королі және Нормандияның билеушісі Генрих I-нің қызы және мұрагері, ол болашақ Киелі Рим императоры Генрих V-ке үйленгенде бала кезінде Германияға кетті. 1116 жылы императормен бірге Италияға сапар шекті, Санкт-Петер базиликасында император атына ие болды және Италиядағы император регенті ретінде қызмет етті. Матильда мен Генрих V-тің балалары болмады, ал 1125 жылы Генрих V қайтыс болғанда, императорлық тәжге оның қарсыласы Лотар Суплинбург талап етті. Матильданың кіші және жалғыз толыққанды бауыры Уильям Аделин 1120 жылы «Ақ кеме» апатында қаза тапты, бұл Матильданың әкесі мен мемлекетін мұрагерлік дағдарысқа ұшыратты. Киелі Рим империясында жесір қалған Матильданы әкесі Нормандияға қайтарды, ол Анжу графы Джеффримен некелесуін ұйымдастырды, Франциядағы оңтүстік шекараларын қорғау үшін одақ құру мақсатында. Генрих I-нің басқа заңды балалары болған жоқ және Матильданы өзінің мұрагері етіп тағайындады, оның сарайында оған және оның мұрагерлеріне адалдық серт беруге мәжбүр етті, бірақ бұл шешім оның англо-нормандық сарайында кең қолдау таппады. Генрих 1135 жылы қайтыс болды, бірақ Матильда мен Джеффри барондардың қарсылығына тап болды. Таққа оның туысы Стивен Блуа отырды, ол Англия шіркеуінің қолдауын алды. Стивен өзінің жаңа үкіметін бекіту үшін қадамдар жасады, бірақ көршілес елдерден де, өз мемлекетінің ішіндегі қарсыластардан да қауіп төнді. 1139 жылы Матильда Англияға бауыры Роберт Глостер графы мен оның аралас ағасы Шотландия королі Давид I-нің қолдауымен келді, корольдікті күшпен басып алу үшін, ал оның күйеуі Джеффри Нормандияны жаулауға күш салды. 1141 жылы Матильданың әскері Линкольн шайқасында Стивенді тұтқынға алды, бірақ Вестминстер аббаттығында императрицаның таққа отыру әрекеті Лондон тұрғындарының қатты қарсылығына ұшырап, сәтсіз аяқталды. Осы шегінудің нәтижесінде Матильда ешқашан Англия королевасы деп жарияланбады, оның орнына «Англияның ханымы» (dominus) атағын алды. 1141 жылы Винчестер шайқасынан кейін граф Роберт тұтқынға алынды, және Матильда оны Стивенмен алмастыруға келісті. Матильда сол қыста Стивеннің әскерлерімен Оксфорд қамалында қоршауға алынды, бірақ түнде мұздаған Темза өзенінен Абингдонға қашып құтылды, қарда жасыру үшін ақ киім кигендігі айтылады. Соғыс тоқырауға ұшырады, Матильда Англияның оңтүстік-батысының көп бөлігін, ал Стивен оңтүстік-шығысын және Мидлендсті басқарды. Елдің қалған бөлігінің көп бөлігі жергілікті тәуелсіз барондардың қолында болды. 1148 жылы Матильда Нормандияға, енді күйеуінің билігіндегі жерге оралды, ал олардың үлкен ұлын Англиядағы науқанды жалғастыруға қалдырды; ол Валлингфорд шарты қол қойылғаннан кейін Стивеннің мұрагері деп жарияланды және 1154 жылы Генрих II ретінде таққа отырды, Анжу империясын құрды. Ол өзінің сарайын Руан қаласына жақын орналастырды және өмірінің соңына дейін Нормандияның басқару ісімен айналысты, қажет болған жағдайда ұлының атынан әрекет етті. Әсіресе ұлының билігінің алғашқы жылдарында ол саяси кеңес берді және Бекет даулары кезінде делдалдық жасауға тырысты. Ол шіркеумен тығыз жұмыс істеді, цистерциандық монастырларды құрды және өзінің діндарлығымен танылды. 1167 жылы қайтыс болғаннан кейін Бек аббаттығындағы бас алтарь астына жерленді, бірақ кейіннен оның қабірі Руан соборына көшірілді.

Empress Matilda (c. 7 February 110210 September 1167), also known as the Empress Maude, was one of the claimants to the English throne during the civil war known as the Anarchy. The daughter and heir of Henry I, king of England and ruler of Normandy, she went to Germany as a child when she was married to the future Holy Roman Emperor Henry V. She travelled with the emperor to Italy in 1116, was controversially crowned empress in St Peter's Basilica, and acted as the imperial regent in Italy. Matilda and Henry V had no children, and when he died in 1125, the imperial crown was claimed by his rival Lothair of Supplinburg. Matilda's younger and only full brother, William Adelin, died in the White Ship disaster of 1120, leaving Matilda's father and realm facing a potential succession crisis. Upon her widowhood in the Holy Roman Empire, Matilda was recalled to Normandy by her father, who arranged for her to marry Geoffrey of Anjou to form an alliance to protect his southern borders in France. Henry I had no further legitimate children and nominated Matilda as his heir, making his court swear an oath of loyalty to her and her successors, but the decision was not popular in his Anglo Norman court. Henry died in 1135, but Matilda and Geoffrey faced opposition from the barons. The throne was instead taken by Matilda's male cousin Stephen of Blois, who enjoyed the backing of the English Church. Stephen took steps to solidify his new regime but faced threats both from neighbouring powers and from opponents within his kingdom. In 1139, Matilda crossed to England to take the kingdom by force, supported by her half brother Robert, Earl of Gloucester and her uncle David I of Scotland, while her husband, Geoffrey, focused on conquering Normandy. Matilda's forces captured Stephen at the Battle of Lincoln in 1141, but the Empress's attempt to be crowned at Westminster Abbey collapsed in the face of bitter opposition from the London crowds. As a result of this retreat, Matilda was never formally declared Queen of England, and was instead titled "Lady of the English" (dominus (title)). Earl Robert was captured following the Rout of Winchester in 1141, and Matilda agreed to exchange him for Stephen. Matilda was besieged at Oxford Castle by Stephen's forces that winter, but escaped at night across the frozen River Isis (Thames) to Abingdon, reputedly wearing white as camouflage in the snow. The war degenerated into a stalemate, with Matilda controlling much of the south west of England, and Stephen the south east and the Midlands. Large parts of the rest of the country were in the hands of local, independent barons. Matilda returned to Normandy, now in the hands of her husband, in 1148, leaving their eldest son to continue the campaign in England; he was eventually declared Stephen's heir after the signing of the Treaty of Wallingford and succeeded to the throne as Henry II in 1154, forming the Angevin Empire. She settled her court near Rouen and for the rest of her life concerned herself with the administration of Normandy, acting on her son's behalf when necessary. Particularly in the early years of her son's reign, she provided political advice and attempted to mediate during the Becket controversy. She worked extensively with the Church, founding Cistercian monasteries, and was known for her piety. She was buried under the high altar at Bec Abbey after her death in 1167, until much later her tomb was moved to Rouen Cathedral.

Ерте өмір

Матильда Англия королі Генрих I және Нормандия герцогының, сондай-ақ оның бірінші әйелі, Шотландия королі Матильданың қызы ретінде дүниеге келді, мүмкін 1102 жылдың 7 ақпанында, Беркширдегі Саттон-Кортенайда. Генрих 1066 жылы Англияны басып алған Вильгельм Жеңімпаздың кіші ұлы болды, ол Уэльске дейін созылған империя құрды. Бұл басып алу англо-норман элитасын қалыптастырды, олардың көптегені Англия арнасының екі жағында жерлерге ие болды. Бұл барондар көбінесе Франция Корольдігімен тығыз байланыста болды, ол сол кезде француз королінің минималды бақылауымен ғана шектелген округтер мен кішігірім мемлекеттердің жиынтығы еді. Оның анасы Матильда, король Малкольм III және Вессекстің Маргарет қызы, Батыс Саксондық патшалық отбасының мүшесі және Ұлы Альфредтің ұрпағы болды. Генрих I үшін Шотландияның Матильдасына үйлену оның билігіне заңдылық сыйлады, ал ол үшін Англияда жоғары мәртебе мен билікке ие болу мүмкіндігі болды. Матильданың Вильям Аделин есімді кіші, заңды ағасы болды, ал оның әкесінің көптеген әйелдермен қарым-қатынасы шамамен 22 заңсыз туысқа әкелді. Вильгельмнің әскерлері Анжулықтардың уэльстік жаяу әскерін талқандаған алғашқы табыстан кейін, шайқас Матильданың күштері үшін жақсы аяқталды. Роберт пен Ранульфтың атты әскері Стивеннің орталық бөлігін қоршап алды, ал король өзін Анжу әскерімен қоршалғаннан тапты. Матильда Стивенді Глостердегі сарайында қабылдады, содан кейін оны дәстүрлі түрде жоғары мәртебелі тұтқындарды ұстау үшін қолданылатын Бристоль қамалына көшірді. Матильда енді оның орнына патшайым болып тағайындалуы үшін қажетті қадамдарды жасауды бастады, бұл Шіркеутің келісімін және Вестминстердегі оның тәж кию рәсімін қажет ететін еді. Стивеннің ағасы Генрих, дін қызметкерлерінің пікірін қарастыру үшін Пасхадан бұрын Винчестерде, пап өкілі ретінде кеңес шақырды. Матильда Генрихпен жеке келісімге келді, ол Шіркеу істерін басқаруға рұқсат беру үшін Шіркеутің қолдауын ұсынуға келісті. Генрих оған патшалық қазынаны тапсырды, ол Стивеннің тәжінен басқасы толығымен таусылған болып шықты, сондай-ақ ол оның жақтастарын ауыстырудан бас тартқан көптеген жауларын анафемаға ұшыратты. Алайда, Кентербери архиепископы Теобальд Матильданы осылай тез патшайым деп жариялауға дайын болған жоқ, сондықтан Теобальд басқаратын дін қызметкерлері мен ақсүйектер делегациясы Стивенмен кездесу үшін Бристольге сапарлады. Дін қызметкерлері қайтадан Пасхадан кейін, 1141 жылдың 7 сәуірінде Винчестерде жиналды, ал келесі күні олар Матильданың Стивеннің орнына монарх болуға тиіс екенін жариялады. Ол өзінің тәж кию рәсіміне дейін «Англия және Нормандия ханымы» (domina Anglorum) атағын алды. Стивеннің әйелі, королева Матильда күйеуінің босатылуын талап етіп, наразылық білдірді. Дегенмен, Матильда маусым айында тәж кию рәсімін ұйымдастыру үшін Лондонға бағыт алды, онда оның жағдайы осал болды. Лондон мұнарасын бақылаған Джеффри де Мандевиллдің қолдауына қарамастан, Стивен мен королева Матильдаға адал күштер қалаға жақын болды және азаматтар императрицаны қарсы алудан қорқып қалды. 24 маусымда, жоспарланған тәж кию рәсімінен аз уақыт бұрын, қала императрица мен Джеффри де Мандевиллге қарсы көтерілді; Матильда мен оның ізбасарлары уақытында қашып, хаоста Оксфордқа қайтып келді. Осы уақытта Анжулық Джеффри Нормандияға қайтадан шабуыл жасады, ал Англияда әлі де соғысып жүрген Бомонт Валеранның болмауынан пайдаланып, ол Сена өзенінің оңтүстігіндегі және Ризльдің шығысындағы барлық герцогтікті басып алды. Бұл жолы Стивеннің ағасы Теобальдтан да көмек келмеді, ол Франциямен өзінің мәселелерімен айналысқан сияқты - жаңа француз королі Людовик VII әкесінің аймақтық одағын қабылдамай, Анжумен қарым-қатынасты жақсартып, Теобальдқа қарсы соғысқа дайындық жасады, бұл келесі жылы соғысқа әкелді. Джеффридің Нормандиядағы табысы және Стивеннің Англиядағы әлсіздігі көптеген англо-норман барондарының адалдығына әсер ете бастады, олар Англиядағы жерлерін Роберт пен императрицаға, ал Нормандиядағы иеліктерін Джеффриге жоғалтудан қорқып қалды. Көптеген адамдар Стивеннің тобынан шыға бастады. Оның досы және кеңесшісі Валеран 1141 жылдың ортасында императордан бас тартуға шешім қабылдағандардың бірі болды. Ол Нормандияға өтіп, Анжулықтармен одақтасып, өзінің ата-бабаларының иеліктерін қамтамасыз етіп, Вурчестерширді императордың лагеріне қосты. Уолеранның егіз інісі Роберт Лестерлік осы уақыт аралығында соғыстан шықты. Императрицаның басқа да жақтастары бұрынғы бекіністерінде қалпына келтірілді, мысалы, Эли епископы Найджел, ал тағы басқалары Англияның батысында жаңа графтықтарды алды. Монеталар басудың патшалық бақылауы бұзылып, бүкіл елде жергілікті барондар мен епископтар монеталар соғуға кірісті.

Matilda was born to Henry I, King of England and Duke of Normandy, and his first wife, Matilda of Scotland, possibly on 7 February 1102 at Sutton Courtenay, in Berkshire. Henry was the youngest son of William the Conqueror, who had invaded England in 1066, creating an empire stretching into Wales. The invasion had created an Anglo Norman elite, many with estates spread across both sides of the English Channel. These barons typically had close links to the Kingdom of France, which was then a loose collection of counties and smaller polities, under only the minimal control of the French king. Her mother Matilda was the daughter of King Malcolm III and Margaret of Wessex, a member of the West Saxon royal family, and a descendant of Alfred the Great. For Henry I, marrying Matilda of Scotland had given his reign increased legitimacy, and for her it had been an opportunity for high status and power in England. Matilda had a younger, legitimate brother, William Adelin, and her father's relationships with numerous mistresses resulted in around 22 illegitimate siblings. After an initial success in which William's forces destroyed the Angevins' Welsh infantry, the battle went well for Matilda's forces. Robert and Ranulf's cavalry encircled Stephen's centre, and the King found himself surrounded by the Angevin army. Matilda received Stephen in person at her court in Gloucester, before having him moved to Bristol Castle, traditionally used for holding high status prisoners. Matilda now began to take the necessary steps to have herself crowned queen in his place, which would require the agreement of the Church and her coronation at Westminster. Stephen's brother Henry summoned a council at Winchester before Easter in his capacity as papal legate to consider the clergy's view. Matilda had made a private deal with Henry that he would deliver the support of the Church in exchange for being granted control over Church affairs. Henry handed over the royal treasury to her, which proved to be rather depleted except for Stephen's crown, and he excommunicated many of her enemies who refused to switch sides. Archbishop Theobald of Canterbury was unwilling to declare Matilda queen so rapidly, however, and a delegation of clergy and nobles, headed by Theobald, travelled to Bristol to see Stephen, who agreed that, given the situation, he was prepared to release his subjects from their oath of fealty to him. The clergy gathered again in Winchester after Easter, on 7 April 1141, and the following day they declared that Matilda should be monarch in place of Stephen. She assumed the title "Lady of England and Normandy" (domina Anglorum) as a precursor to her coronation. Stephen's wife, Queen Matilda, wrote to complain and demand her husband's release. Nonetheless, Matilda then advanced to London to arrange her coronation in June, where her position became precarious. Despite securing the support of Geoffrey de Mandeville, who controlled the Tower of London, forces loyal to Stephen and Queen Matilda remained close to the city and the citizens were fearful about welcoming the Empress. On 24 June, shortly before the planned coronation, the city rose up against the Empress and Geoffrey de Mandeville; Matilda and her followers fled just in time, making a chaotic retreat back to Oxford. Meanwhile, Geoffrey of Anjou invaded Normandy again and, in the absence of Waleran of Beaumont, who was still fighting in England, Geoffrey took all the Duchy south of the River Seine and east of the Risle. No help was forthcoming from Stephen's brother Theobald this time either, who appears to have been preoccupied with his own problems with France—the new French king, Louis VII, had rejected his father's regional alliance, improving relations with Anjou and taking a more bellicose line with Theobald, which would result in war the following year. Geoffrey's success in Normandy and Stephen's weakness in England began to influence the loyalty of many Anglo Norman barons, who feared losing their lands in England to Robert and the Empress, and their possessions in Normandy to Geoffrey. Many started to leave Stephen's faction. His friend and advisor Waleran was one of those who decided to defect in mid 1141, crossing into Normandy to secure his ancestral possessions by allying himself with the Angevins, and bringing Worcestershire into the Empress's camp. Waleran's twin brother, Robert of Leicester, effectively withdrew from fighting in the conflict at the same time. Other supporters of the Empress were restored in their former strongholds, such as Bishop Nigel of Ely, and still others received new earldoms in the west of England. The royal control over the minting of coins broke down, leading to coins being struck by local barons and bishops across the country.

Винчестердің күйреуі және Оксфордтың қоршауы

Матильданың жағдайы Винчестер шайқасында жеңіліс тапқаннан кейін өзгерді. Оның Генрих Блуамен одақтасуы қысқа ғана болды және олар көп ұзамай саяси қолдау көрсету және шіркеу саясаты мәселелерінде келіспеді; Епископ өзінің қолдауын Стефанның жағына қайтарды. Жауап ретінде, шілде айында Матильда мен Глостердің Роберті Винчестердегі епископтық қамалда Генрих Блуаны қоршап алды, қаладағы патшалық қамалды өздерінің операциялары үшін база ретінде пайдаланды. Стивеннің әйелі, королева Матильда Англияның оңтүстік-шығысында оның ісін тірі ұстады, ал королева, өзінің лейтенанты Вильгельм Ипрескийдің қолдауымен және Лондоннан келген жаңа әскерлермен күшейтіліп, Винчестерге қарсы жорыққа шығуға мүмкіндік алды. Олардың әскерлері Матильданың әскерін қоршап алды. Матильда Фиц Граф және Корнуоллдың Реджинальдымен бірге қаладан қашуға шешім қабылдады, ал оның әскерінің қалған бөлігі патшалық күштерді тоқтатты. Келесі шайқаста императрицаның әскері жеңіліске ұшырады, ал Глостердің Роберті шегіну кезінде тұтқынға алынды, бірақ Матильда өзі шаршап, Девизес бекінісіне қашып құтылды. Стивен мен Роберт тұтқынға алынғаннан кейін, ұзақ мерзімді бейбіт келісімге келу үшін келіссөздер жүргізілді, бірақ королева Матильда императрицаға ешқандай келісім жасауға дайын болмады, ал Роберт Стефанның жағына өтуге итермелейтін кез келген ұсыныстан бас тартты. Оның орнына, қараша айында екі тарап екі басшыны алмастырды, Стефан өзінің королевасына, ал Роберт Оксфордтағы императрицаға қайта оралды. Генрих тағы бір шіркеу кеңесін өткізді, ол бұрынғы шешімін кері қайтарып, Стефанның билік ету құқығын растады, және 1141 жылғы Рождествода Стефан мен Матильданың тағы да таж кигізілуі болды. Стефан содан кейін жаз бойы алдыңғы жылы салынған Анжу қамалдарына, соның ішінде Циренсестер, Бэмптон және Уорхэмге шабуыл жасады. 1142 жылдың жазында Роберт Нормандияға Геффриге Стефанның қалған қолдаушыларына қарсы операцияларға көмектесу үшін оралды, содан кейін күзде қайтып келді. Матильдаға Стефанның күштерінен қысым күшейді және ол Оксфордта қоршауға алынды. Екінші жаққа өткеннен кейін, король мен оның әскері қалаға шабуыл жасап, Матильданы қамалда тұтқынға алды. Матильда мен оның серіктері қардан жасыру үшін ақ киім киген деген хабар бар.

Matilda's position was transformed by her defeat at the Rout of Winchester. Her alliance with Henry of Blois proved short lived and they soon fell out over political patronage and ecclesiastical policy; the Bishop transferred his support back to Stephen's cause. In response, in July Matilda and Robert of Gloucester besieged Henry of Blois in his episcopal castle at Winchester, using the royal castle in the city as the base for their operations. Stephen's wife, Queen Matilda, had kept his cause alive in the south east of England, and the Queen, backed by her lieutenant William of Ypres and reinforced with fresh troops from London, took the opportunity to advance on Winchester. Their forces encircled Matilda's army. Matilda decided to escape from the city with Fitz Count and Reginald of Cornwall, while the rest of her army delayed the royal forces. In the subsequent battle the Empress's forces were defeated and Robert of Gloucester himself was taken prisoner during the retreat, although Matilda herself escaped, exhausted, to her fortress at Devizes. With both Stephen and Robert held prisoner, negotiations were held to try to come to agreement on a long term peace settlement, but Queen Matilda was unwilling to offer any compromise to the Empress, and Robert refused to accept any offer to encourage him to change sides to Stephen. Instead, in November the two sides simply exchanged the two leaders, Stephen returning to his queen, and Robert to the Empress in Oxford. Henry held another church council, which reversed its previous decision and reaffirmed Stephen's legitimacy to rule, and a fresh coronation of Stephen and Matilda occurred at Christmas 1141. Stephen then spent the summer attacking some of the new Angevin castles built the previous year, including Cirencester, Bampton and Wareham. During the summer of 1142 Robert returned to Normandy to assist Geoffrey with operations against some of Stephen's remaining followers there, before returning in the autumn. Matilda came under increased pressure from Stephen's forces and was surrounded at Oxford. Once on the other side, the King and his men stormed into the town, trapping Matilda in the castle. Matilda and her companions reportedly wore white to camouflage themselves against the snow.

Қақтығыстар

Винчестерден шегінуден кейін Матильда Вилтширдегі Девиз қамалында өз сарайын қайта құрды, бұл Стивен тәркілеген Солсбери епископының бұрынғы меншігі еді. Ол фламанд жалдамалы әскерлерінің қолдауымен, жергілікті шерифтер мен басқа да лауазымды тұлғалар желісі арқылы билік жүргізе отырып, айналасындағы иеліктерде үй шаруасының рыцарьларын орналастырды. Патшаның билігіндегі аймақтардан жерін жоғалтқан көптеген адамдар Матильданың қолдауына ие болу үшін батысқа бет бұрды. Ғұлама Глостерлік Роберттің қолдауымен Матильда ұзаққа созылған күреске түсуге дайын болды, соғыс тез арада тоқтап қалды. Алғашқыда, күштер тепе-теңдігі Матильданың пайдасына сәл ауысты. 1143 жылы Глостерлік Роберт Херефордширдегі патша әскерлерінің жиналатын орны болған Уилтон қамалын Стивенге қарсы қоршады. Стивен қашып құтылуға тырысты, нәтижесінде Уилтон шайқасы болды. Анжу әскерінің атты әскері тағы да күштірек болды және Степан екінші рет тұтқындалуы мүмкін болды, бірақ соңында қашуға үлкерді. Кейін сол жылы Эссекс графы Джеффри де Мандевилл Шығыс Англияда Стивенге қарсы көтеріліске шықты. Джеффри Эли аралынан негіз құрып, Лондонға қарай оңтүстікке қарай жылжу ниетімен Кембриджге қарсы әскери науқан бастады. 1144 жылдың жазында Честерлік Ранулф тағы да көтерілді. Осы уақытта Анжулық Жеффри Нормандияның оңтүстігін толық бақылауға алды, ал 1144 жылдың қаңтарында герцогтықтың астанасы Руанға басып кірді, соның нәтижесінде науқаны аяқталды. Осы жетістіктерге қарамастан, Матильда өзінің жағдайын бекіте алмады. Оның ең талантты әскери қолбасшыларының бірі, Глостерлік Майлз, өткен Рождествода аң аулау кезінде қайтыс болды. Джеффри де Мандевиллдің шығыстағы Стивенге қарсы көтерілісі 1144 жылдың қыркүйегінде Кембриджширдегі Бервелл қамалына шабуыл жасағанда оның өлімімен аяқталды. Соның салдарынан, 1145 жылы Стивен Матильданың батыстағы әскерлеріне қарсы ілгеріледі, Оксфордширдегі Фарингдон қамалын қайтарып алды.

In the aftermath of the retreat from Winchester, Matilda rebuilt her court at Devizes Castle in Wiltshire, a former property of the Bishop of Salisbury that had been confiscated by Stephen. She established her household knights on the surrounding estates, supported by Flemish mercenaries, ruling through the network of local sheriffs and other officials. Many of those that had lost lands in the regions held by the King travelled west to take up patronage from Matilda. Backed by the pragmatic Robert of Gloucester, Matilda was content to engage in a drawn out struggle, and the war soon entered a stalemate. At first, the balance of power appeared to move slightly in Matilda's favour. Robert of Gloucester besieged Stephen in 1143 at Wilton Castle, an assembly point for royal forces in Herefordshire. Stephen attempted to break out and escape, resulting in the Battle of Wilton. Once again, the Angevin cavalry proved too strong, and for a moment it appeared that Stephen might be captured for a second time, before finally managing to escape. Later in the year Geoffrey de Mandeville, the Earl of Essex, rose up in rebellion against Stephen in East Anglia. Geoffrey based himself from the Isle of Ely and began a military campaign against Cambridge, with the intention of progressing south towards London. Ranulf of Chester revolted once again in the summer of 1144. Meanwhile, Geoffrey of Anjou finished securing his hold on southern Normandy, and in January 1144 he advanced into Rouen, the capital of the Duchy, concluding his campaign. Despite these successes, Matilda was unable to consolidate her position. Miles of Gloucester, one of the most talented of her military commanders, had died while hunting over the previous Christmas. Geoffrey de Mandeville's rebellion against Stephen in the east ended with his death in September 1144 during an attack on Burwell Castle in Cambridgeshire. As a result, Stephen made progress against Matilda's forces in the west in 1145, recapturing Faringdon Castle in Oxfordshire.

Соғыстың аяқталуы

Англиядағы қақтығыстың сипаты біртіндеп өзгеріп бастады; 1140-шы жылдардың соңында соғыстағы негізгі шайқастар аяқталды, осымен жаңа шайқастардың кездейсоқ болуымен шешілмейтін тоқырауға жол ашты. Матильданың бірнеше маңызды қолдаушылары қайтыс болды: 1147 жылы Глостердің Роберті бейбіт қайтыс болды, ал Брайан Фиц Каунт біртіндеп қоғамдық өмірден шығып, ақырында монастырға кірді; 1151 жылы ол қайтыс болды. 1145 жылы Екінші крест жорығы жарияланғанда Матильданың көптеген басқа да ізбасарлары аймақты бірнеше жылға тастап кетті. Матильданың үлкен ұлы Генрих соғыста жетекші рөлді біртіндеп иелене бастады. Императрица алғаш рет Англияға келгенде ол Францияда қалды. 1142 жылы Англияға өтіп, 1144 жылы Анжуға оралды. 1147 жылы Генрих Англияға шағын жалдамалы әскермен кірді, бірақ экспедиция сәтсіз аяқталды, себебі Генрихтің өзінің әскеріне жалақы төлеуге жеткілікті қаражаты болмады. Соңында Стивен Генрихтің жалдамалы әскеріне төлеп, оның қауіпсіз үйіне оралуына мүмкіндік берді; оның мұны не үшін жасағаны әлі анық емес. Бір мүмкін түсіндірме – Стивеннің өзінің туыстарына деген жалпы сыпайылығы; екіншісі – соғысты бейбіт түрде аяқтау қалай болатынын ойлап, Генрихпен қарым-қатынас орнатудың жолын қарастырды. Матильда алдымен уақытты пайдаланды, содан кейін 1148 жылдың басында Нормандияға кетіп, қаланы Генрихке қалдырды, ол көп жылдар бойы оның қайтаруын кейінге шегерді. Матильда Руандағы сарайын қайта құрды, онда ол ұлдарымен және күйеуімен кездесіп, мүмкін, Нормандиядағы болашақ өмірі және Генрихтің Англияға келесі жорығы үшін дайындық жасады. Матильда Руанның оңтүстігінде орналасқан Нотр-Дам-дю-Пре монастырында тұруды жөн көрді, ол монастырға жақын жеке бөлмелерде және Генрих салған сарайда тұрды. Матильда Англиядағы соғысқа қарағанда Нормандияны басқаруға көбірек күш жұмсады. 1148 жылы Джеффри Генрихтің Англия тағына ие болу құқығын қорғау үшін Римге Тераун епискобын жіберді, ал ағылшын шіркеуіндегі пікір Генрихтің пайдасына біртіндеп өзгерді. Матильда мен Джеффри Людовик VII-мен келісімге келді, ол Генрихтің Нормандияға деген құқығын қолдады. 1151 жылы Джеффри күтпеген жерден қайтыс болды, ал Генрих отбасылық жерлерді иеленді. Генрих 1153 жылдың басында Англияға шағын әскермен қайта оралды, соның арқасында кейбір маңызды аймақтық барондардың қолдауын алды. Алайда, екі тараптың да әскері соғысуға құштар емес еді, сондықтан шіркеу бітімге келісімге келді; одан кейін Генрих Стивенді патша ретінде мойындап, бірақ Стивеннің асырап алған ұлы және мұрагері болды. Осы уақытта Нормандияда тәртіпсіздік пен барондық көтеріліс қаупі болды, бірақ Матильда оны толығымен басып таба алмады. Келесі жылы Стивен қайтыс болды, ал Генрих таққа отырды; оның таққа отыруында Матильда 1125 жылы Германиядан әкелген екі императорлық тәждің үлкені қолданылды. Генрих патша таққа отырғаннан кейін Нормандиядағы Матильдаға төнетін қиындықтар аяқталды. Бастапқыда Матильда мен оның ұлы Англия мен Нормандиядағы жер дауына қатысты мәселелерді шешетін бірлескен жарлықтар шығарды. Матильда 1160 жылдары Генрих пен оның канцлері Томас Беккет арасындағы дауды таратуға тырысты. Фридрих I, Киелі Рим императоры, қолды императорлық регалияның бір бөлігі деп санады және Генрихтің оны Германияға қайтаруын сұрады. Матильда мен Генрих оны Рединг аббаттығында қалдыруды талап етті, себебі ол паломниктердің танымал орнына айналды. 1164 жылы Франция королі Людовик VII де оған жүгінді және крест жорығының қаражатын басқаруға байланысты дипломатиялық жанжалды реттеуге көмектесті. Матильданың кіші ұлы Уильямға ерекше көңілі болған сияқты. Ол Генрихтің 1155 жылы Ирландияға басып кіру және жерді Уильямға беру ұсынысына қарсы болды, мүмкін, жобаның практикалық еместігіне байланысты, соның орнына Уильям Англияда үлкен жерлер алды.

The character of the conflict in England gradually began to shift; by the late 1140s, the major fighting in the war was over, giving way to an intractable stalemate, with only the occasional outbreak of fresh fighting. Several of Matilda's key supporters died: in 1147 Robert of Gloucester died peacefully, and Brian Fitz Count gradually withdrew from public life, probably eventually joining a monastery; by 1151 he was dead. Many of Matilda's other followers joined the Second Crusade when it was announced in 1145, leaving the region for several years. Matilda's eldest son Henry slowly began to assume a leading role in the conflict. He had remained in France when the Empress first left for England. He crossed over to England in 1142, before returning to Anjou in 1144. In 1147, Henry intervened in England with a small mercenary army but the expedition failed, not least because Henry lacked the funds to pay his men. In the end Stephen himself ended up paying off Henry's mercenaries, allowing him to return home safely; his reasons for doing so remain unclear. refn|One potential explanation is Stephen's general courtesy to a member of his extended family; another is that he was starting to consider how to end the war peacefully, and saw this as a way of building a relationship with Henry. Matilda first played for time, then left for Normandy in early 1148, leaving the castle to Henry, who then procrastinated over its return for many years. Matilda re established her court in Rouen, where she met with her sons and husband and probably made arrangements for her future life in Normandy, and for Henry's next expedition to England. Matilda chose to live in the priory of Notre Dame du Pré, situated just south of Rouen, where she lived in personal quarters attached to the priory and in a nearby palace built by Henry. Matilda increasingly devoted her efforts to the administration of Normandy, rather than to the war in England. Geoffrey sent the bishop of Thérouanne to Rome in 1148 to campaign for Henry's right to the English throne, and opinion within the English Church gradually shifted in Henry's favour. Matilda and Geoffrey made peace with Louis VII, who in return supported Henry's rights to Normandy. Geoffrey died unexpectedly in 1151, and Henry claimed the family lands. Henry returned to England once again at the start of 1153 with a small army, winning the support of some of the major regional barons. Neither side's army was keen to fight, however, and the Church brokered a truce; a permanent peace followed, under which Henry recognised Stephen as king, but became Stephen's adopted son and successor. Meanwhile, Normandy faced considerable disorder and the threat of baronial revolt, which Matilda was unable to totally suppress. Stephen died the next year, and Henry assumed the throne; his coronation used the grander of the two imperial crowns that Matilda had brought back from Germany in 1125. Once Henry had been crowned, the troubles facing Matilda in Normandy died away. Early on, Matilda and her son issued charters in England and Normandy in their joint names, dealing with the various land claims that had arisen during the wars. Matilda was involved in attempts to mediate between Henry and his Chancellor Thomas Becket when the two men fell out in the 1160s. Frederick I, the Holy Roman Emperor, considered the hand to be part of the imperial regalia and requested that Henry return it to Germany. Matilda and Henry were equally insistent that it should remain at Reading Abbey, where it had become a popular attraction for visiting pilgrims. She was also approached by Louis VII of France, in 1164, and helped to defuse a growing diplomatic row over the handling of Crusading funds. Matilda appears to have had particular fondness for her youngest son William. She opposed Henry's proposal in 1155 to invade Ireland and give the lands to William, however, possibly on the grounds that the project was impractical, and instead William received large grants of land in England.

Өлім

1167 жылдың 10 қыркүйегінде Матильда Руанда қайтыс болды, ал қалған мүлігі шіркеуге берілді. Ол Бек-Хеллуин аббаттығының жоғары алтарының астына Руан архиепископы Ротру басқарған қызметте жерленді. refn|Бұл сөздің түпнұсқасы латын тілінде: Ortu magna, viro major, sed maxima partu, hic jacet Henrici filia, sponsa, parens. 1684 жылы Сент-Маур қауымы оның қалған сүйектерінің бір бөлігін анықтап, Бек-Хеллуинде жаңа табытқа қайтадан жерледі. Оның итальяндық басқару құрамында итальяндық канцлер және тәжірибелі әкімшілер болды. Англияның англосаксондық патшайымдары айқын билікке ие болған, бірақ нормандықтар кезінде бұл дәстүр азайды: ең көп жағдайда олар күйеулері саяхатта кеткенде олардың атынан уақытша регенттік қызметін атқарды, өз құқықтарымен емес. Германиядан Нормандия мен Анжуға оралғанда Матильда өзін императрица және король Генридің қызы деп жариялады. Императрица ретінде оның мәртебесі ортағасырлық әлеуметтік және саяси ой-пікірде Англия мен Франциядағы барлық ерлерден жоғары болды. Англияға келген кезде оның жарлықтарындағы мөрде Mathildis dei gratia Romanorum Regina деген жазу болды. Матильданың дөңгелек мөрдегі таққа отырған бейнесі оны ағылшын элитасының замандастарынан – әйелдерден (олардың мөрлері көбінесе тік тұрған портреттері бар сопақша пішіндес) және ерлерден (олардың мөрлері көбінесе атқа отырған портреттер) ерекшелендірді. Англия үшін азаматтық соғыс кезінде оның мәртебесі белгісіз болды; осы ерекшеліктер оның халқын қорқытуға арналған. Сонымен қатар, жаңа сайланған корольдер таққа отыруға дейін dominus атауын қолдануы дәстүрлі болды, ал осы аралық уақыт тақсыз кезең деп есептелді. Ол Вестминстерде таж кигізілмегендіктен, соғыстың қалған бөлігінде Англия патшайымы емес, осы атауды қолданған сияқты, бірақ кейбір замандастары оны патшалық атаумен атады. 1141 жылдың көктемі мен жазында Матильда де-факто патшайым болғандықтан, Гластонбери және Рединг аббаттықтарына берілген жерлерге қатысты кейбір патшалық жарлықтарында оны regina Anglorum деп сипаттады, ал тағы біреуінде coronae meae және regni mei деп атады. Дегенмен, domina Anglorum стилі, қазір "Англияның ханымы" деп аударылады, құжаттарда жиірек кездеседі. Матильда өзінің бақылауындағы округтердегі корольдік иеліктерінен кіріс жинады, әсіресе шерифтері оның ісіне адал болған негізгі аумақтардан. Ол Стивеннің тағайындаған графтарына қарсы графтарды тағайындады. Алайда ол корольдік соттар жүйесін құра алмады, және оның әкімшілік ресурстары өте шектеулі болды, бірақ оның кейбір хатшылары Нормандияда епископтар болды. Англияда болған кезінде Матильда Англияның батысында және Уэльсте қолданылған екі түрлі монета шығарды. Біріншісі бастапқыда Оксфордта болған кезде соғылды, ал оның дизайны Линкольн шайқасындағы жеңісінен кейін Бристоль, Кардифф және Уорхэмдегі ақша соғу орындарында қабылданды. Матильданың үйі кішірейді, және екеуі Руанда орналасқан кезде Генрихтің сарайымен бірікті. Ол Аргентан аймағының басқаруында ерекше рөл атқара берді, онда ол екінші некесі кезінде алған гранттардан феодалдық құқықтарға ие болды.

Matilda died on 10 September 1167 in Rouen, and her remaining wealth was given to the Church. She was buried under the high altar at the abbey of Bec Hellouin in a service led by Rotrou, the archbishop of Rouen. refn|The original Latin of the phrase runs Ortu magna, viro major, sed maxima partu, hic jacet Henrici filia, sponsa, parens. In 1684 the Congregation of St Maur identified some of her remaining bones and reburied them at Bec Hellouin in a new coffin. Her Italian administration included the Italian chancellor, backed by experienced administrators. The Anglo Saxon queens of England had exercised considerable formal power, but this tradition had diminished under the Normans: at most their queens ruled temporarily as regents on their husbands' behalf when they were away travelling, rather than in their own right. On her return from Germany to Normandy and Anjou, Matilda styled herself as empress and the daughter of King Henry. As an imperatrix, her status was elevated in medieval social and political thought above all men in England and France. On arrival in England, her charters' seal displayed the inscription Mathildis dei gratia Romanorum Regina. Matilda's enthroned portrait on her circular seal distinguished her from elite English contemporaries, both women – whose seals were usually oval with standing portraits – and men, whose seals were usually equestrian portraits. During the civil war for England, her status was uncertain; these unique distinctions were intended to overawe her subjects. Additionally, it was also conventional that newly elected kings use dominus until their coronation as rex, the interval being counted as an interregnum. Since she was never crowned at Westminster, during the rest of the war she appears to have used this title rather than that of the queen of England, although some contemporaries referred to her by the royal title. In spring and summer 1141, as Matilda was de facto queen regnant, some royal charters including titles of lands granted to Glastonbury Abbey and Reading Abbey described her as regina Anglorum, while another mentions coronae meae and regni mei. Nonetheless, the style domina Anglorum, now rendered as "Lady of the English", remained more common in documents. Matilda gathered revenues from the royal estates in the counties under her control, particularly in her core territories where the sheriffs were loyal to her cause. She appointed earls to rival those created by Stephen. She was unable to operate a system of royal law courts, however, and her administrative resources were extremely limited, although some of her clerks went on to become bishops in Normandy. Matilda issued two types of coins in her name during her time in England, which were used in the west of England and Wales. The first were initially minted in Oxford during her stay there, and the design was then adopted by her mints at Bristol, Cardiff and Wareham after her victory at the Battle of Lincoln. Matilda's household became smaller, and often merged with Henry's own court when the two were co located in Rouen. She continued to play a special role in the government of the area around Argentan, where she held feudal rights from the grants made at the time of her second marriage.

Чиркенемен қарым-қатынастар

Матильданың жеке діни сенімі қаншалықты терең болғаны белгісіз, бірақ замандастары оның өмір бойы Руанның әсем, бірақ дүниелік қаласынан гөрі Бек монастырында жерленуді артық көргенін мақтап, оның терең діни нанымы болғанына сенген. Англо-нормандық ақсүйектер сияқты, ол да шіркеуге жомарт демеушілік көрсетті. Өмірінің басында ол Клунидегі жақсы орналасқан Бенедикт монастырын, сондай-ақ Викториналар мен Премонстратанттар сияқты жаңа Августин ордендерін бағалады. Осы демеушіліктің бір бөлігі ретінде ол Шербургқа жақын орналасқан Нотр-Дам-дю-Вё аббаттығын қайта құрды. Уақыт өте келе Матильда көбірек назарын Цистерциан орденіне бұрды. Бұл орден сол кезеңде Англия мен Нормандияда өте танымал болды және Матильда үшін ерекше маңызды болған Құдай анаға арналған. Ол Нормандиядағы Цистерциандық Мортемер аббаттығымен тығыз байланыста болды және жақын жердегі Ла-Валасс негізін қалауға қолдау көрсеткен кезде, монастырьға монахтарды тарту үшін осы үйді пайдаланды. Ол Цистерциандарды Мортемерде кең ауқымда, әртүрлі дәрежедегі қонақтарды қабылдауға арналған қонақ үйлермен салуға ынталандырды және монастырьлік капеллаларға суреттер таңдауда белсенді рөл атқарған болуы мүмкін.

Тарихнама

Англия, Франция, Германия және Италиядағы заманауи жылнамашылар Матильданың өмірінің көптеген қырларын жазбаға алды, алайда оның жалғыз өмірбаяны, көрінеу, Арнульф Лизие жазған, қазірге дейін табылмай отыр. Жылнамашылар оған түрлі көзқараспен қарады. Генрих II таққа отырғаннан кейін, жылнамашылардың Матильдаға деген пікірі жақсарды. Матильда қайтыс болғаннан кейін жылдар бойы әңгімелер тарады, олардың ішінде оның бірінші күйеуі Генрих қайтыс болған жоқ, керісінше, жасырын түрде шүкіршілікке кетіп, Матильданың екінші некесін заңсыз деп жариялады, сондай-ақ Матильданың Стивенмен қарым-қатынасы болды, нәтижесінде Генрих II дүниеге келді деген болжамдар айтылды. Тюдор ғалымдары Матильданың мұрагерлік құқығына қызығушылық танытты. 16 ғасырдың стандарттары бойынша Матильданың Англия тағына толық құқығы болды, сондықтан ғалымдар Матильданың соғыс аяқталғанда ұлы Генридің патшалығына бағынуына, өзі тікелей билік етпеуіне не себеп болғанын түсіндіруге тырысты. 18 ғасырға келгенде, Дэвид Хьюм сияқты тарихшылар 12 ғасырдың заң және әдет-ғұрыптарының ерекшелігін жақсырақ түсінді, сондықтан бұл мәселе маңыздылығын жоғалтты. 19 ғасырда Матильданың өміріне қатысты мұрағаттық деректер, оның ішінде жарғылар, негіз тарихтары мен хаттар ашылып, талдана бастады. Тарихшылар Кейт Норгейт, сэр Джеймс Рамзи және Дж. Х. Раунд оларды пайдаланып Матильда мен азамат соғысы туралы жаңа, толымды мәліметтер жариялады; Рамзидің «Gesta Stephani» қолданып жазған еңбегі құптамаушылық тудырды, ал Норгейт француз дереккөздеріне сүйене отырып, бейтарап көзқарас ұсынды. Неміс ғалымы Оскар Рёсслердің 1897 жылғы өмірбаяны неміс жарғыларын кеңінен пайдаланды, олар ағылшын тіліндегі тарихшылар тарапынан көп қолданылмады. Матильда қазіргі ағылшын ғалымдарының назарын аз тартты, оны басқа замандастарымен, әсіресе өзінің қарсыласы Стивенмен салыстырғанда, маргиналды тұлға ретінде қарастырды, ал неміс ғалымдары оның империядағы уақыты туралы зерттеулер жүргізді. 1939 жылы Онслоу графы мен 1978 жылы Неста Пэйн Матильда туралы танымал, бірақ әрқашан да нақты емес өмірбаяндар жазды, алайда ағылшын тіліндегі жалғыз маңызды академиялық өмірбаян Марджори Чибналлдың 1991 жылғы еңбегі болып қала береді. Матильданың мінез-құлқы туралы түсініктер уақыт өте келе өзгерді, бірақ Чибналл айтқандай, «ол императордың жоғары мәртебесіне мақтан тұтқан немесе кем дегенде оны жақсы сезінген» деген жалпы пікір қалыптасқан. Генрих I мен Генрих II сияқты Матильда да белгілі бір автократиялық қадір-қасиетке ие болды, ол өзінің ісіне деген берік моральдық сеніммен үйлесім тапты; алайда, ол 12 ғасырдың саяси конвенцияларымен шектелді. Қазіргі тарихшылардың Матильдаға деген көзқарасын феминист ғалымдар, оның ішінде Фиона Толхерст сынға алды, олар оның рөлі мен тұлғасы туралы кейбір дәстүрлі болжамдарда гендерлік қиялық бар деп санайды. Бұл түсінікте Матильда өз замандастарының арасында мақтауға лайық қасиеттер танытқандығы үшін әділетсіз сынға ұшырады.

Contemporary chroniclers in England, France, Germany and Italy documented many aspects of Matilda's life, although the only biography of her, apparently written by Arnulf of Lisieux, has been lost. The chroniclers took a range of perspectives on her. Once Henry II assumed the throne, the tone of the chroniclers towards Matilda became more positive. Legends spread in the years after Matilda's death, including the suggestion that her first husband, Henry, had not died but had in fact secretly become a hermit – making Matilda's second marriage illegitimate – and a tale that Matilda had an affair with Stephen, resulting in the conception of Henry II. Tudor scholars were interested in Matilda's right of succession. According to 16th century standards, Matilda had a clear right to the English throne, and academics therefore struggled to explain why Matilda had acquiesced to her son Henry's kingship at the end of the war, rather than ruling directly herself. By the 18th century, historians such as David Hume had a much better understanding of the irregular nature of 12th century law and custom and this question became less relevant. By the 19th century, the archival sources on Matilda's life, including charters, foundation histories, and letters, were being uncovered and analysed. Historians Kate Norgate, Sir James Ramsay and J. H. Round used these to produce new, richer accounts of Matilda and the civil war; Ramsay's account, using the Gesta Stephani, was not complimentary, while Norgate, drawing on French sources, was more neutral in tone. The German academic Oskar Rössler's 1897 biography drew heavily on German charters, not extensively used by Anglophone historians. Matilda has attracted relatively little attention from modern English academics, being treated as a marginal figure in comparison to other contemporaries, particularly her rival Stephen, in contrast to the work carried out by German scholars on her time in the Empire. Popular, but not always accurate, biographies were written by the Earl of Onslow in 1939 and Nesta Pain in 1978, but the only major academic biography in English remains Marjorie Chibnall's 1991 work. Interpretations of Matilda's character have shifted over time, but there is, as Chibnall describes, a "general agreement that she was either proud or at least keenly conscious of the high status of an empress". Like both Henry I and Henry II, Matilda had a certain autocratic grandeur, which was combined with a firm moral belief in her cause; ultimately however she was limited by the political conventions of the 12th century. The treatment of Matilda by modern historians has been challenged by feminist scholars, including Fiona Tolhurst, who believe some traditional assumptions about her role and personality show gender bias. In this interpretation, Matilda has been unfairly criticised for showing qualities that have been considered praiseworthy when seen in her male contemporaries.

Танымал мәдениет

Матильданың өміріндегі азамат соғысы жылдары тарихи көркем әдебиеттерде кеңінен суреттелген. Матильда, Стивен және олардың жақтастары Эллис Питерстің 1137 мен 1145 жылдар аралығында өтетін, Бауырлас Кадфаел туралы тарихи детективтік сериясында бейнеленеді. Питерс императрицаны мақтаншақ әрі қашық суреттейді, ал Стефенді – төзімділік танытып, әділ билеуші ретінде көрсетеді. Матильданың әскери даңқы Альфред, Лорд Теннисонның 1855 жылғы шайқас жөніндегі өлеңін "Мод" деп атауына да ықпал еткен болуы мүмкін.