Кіріспе

IPA-да qʼ арқылы көрсетілетін консонанттық дыбыс. Увулярлық эжектив – кейбір тілдерде қолданылатын консонанттық дыбыс түрі. Халықаралық фонетикалық әліпбиде осы дыбысты белгілейтін символ: ⟨qʼ⟩.

Пайда болуы

Бір ғана жай увулярлы экзектив солтүстік-шығыс Кавказ тілдерінің дерлік барлығында, Оңтүстік Кавказ тілдерінің барлығында және кейбір Атабаска тілдерінде, сондай-ақ ительмен, кечуа және аймара тілдерінде кездеседі. Салишан тілдерінің көпшілігі, тлингит тілі, адыге және кабардиан (солтүстік-батыс кавказ) тілдері лабиализацияланған және жай увулярлық экзективтер арасындағы екі түрлі айырмашылықты көрсетеді. Ахвах тілінде бос және кернеулі увулярлық экзективтер арасында айырмашылық бар сияқты: (бос) және (кернеулі). Абхаз тілінде жай, жұмсақ таңдайлық және лабиализацияланған увулярлық экзективтер қарама-қарсы келеді, мысалы, аҟаҧшь, ҵəҟьа, Аҟәа. Грузин тіліндегідей, абхаз тілінде де увулярлық экзектив емес дауыстар жоқ; тарихи түрде болған увулярлық демікпелер сәйкес үскірлермен бірігіп кеткен, бірақ демікпелер абаза тілінде сақталған. Қарапайым увулярлық экзектив убых тілінде ең көп кездесетін дауыстардың бірі, себебі ол өткен шақ жұрнағында болады. Бірақ лабиализацияланған, жұмсақ таңдайлық және лабиализацияланған увулярлық экзективтерден басқа, убых тілінде көмейлік экзектив және бір мезгілде лабиализацияланған және көмейлік экзектив болады, барлығы бес түрлі: , , , , .

Мысалдар

Тіл Сөз IPA Мағынасы Ескертулер Абаза [[кирилл жазуы/ 'қызыл' Абхаз [[кирилл жазуы/ Адыге Хакучи [[кирилл жазуы/ 'қол' Диалектілік. Басқа диалекттердегіге сәйкес келеді. Archi [[Кириллица/ 'алқызыл' Азербайжандық әліпби ' көне' Батсби [[Грузин әліпбиі/ 'жаңбыр' Чечен [[Кириллица/q̇iyg /ڨـییگ 'қарақас' Даргва Mehweb uqlaha 'терезе' қарама-қарсы , , және грузин [[Грузин әліпбиі/ 'гүл' Велярлық экзективтен айырмашылығы, ол дауысты немесе дауыссыз увулярлық аялдамаларға қарама-қарсы келмейді; Ежелгі грузин тіліндегі дауыссыз увулярлық аялдама қазіргі грузин тіліндегі дауыссыз увулярлық фрикативпен бірікті. Кейбір ғалымдар бұл грузин фонемасын увулярлық эжективтік фрикатив деп санайды. Haida qqayttas 'себет' Itelmen Klallam wəqə́q лабиализацияланған увулярлық эжективтік аялдамамен қарама-қарсы, мысалы, sq̕ʷúŋi(ʔ) Laz [[Грузин әліпбиі/[[Түрік әліпбиі 'сүйкімді' Лезгян кьакьан , лабиализацияланған нұсқамен қарама-қарсы, мысалы, кьвех Lushootseed [[Люшоцеед 'каноэ' Миңгрельдік [[Грузин әліпбиі/ 'белдік' Солтүстік тұйық салыш KEYOṮEN лабиализацияланған нұсқамен қарама-қарсы, мысалы, SK̴EḰĆES Кьючуа 'сары' Сван [[Грузин әліпбиі/ 'бала' Тахлтан Тлингит k̲ʼateil ‘құмыра’ Убых qʼeqʼe/qʼɜqʼɜ '(ол) айтты' немесе '(ол) деді'