Кіріспе

10 ғасырдағы Уэльс патшасы Hywel ap Cadell, көбінесе Hywel Dda деп аталады, ағылшын тілінде Howel the Good деп аударылады, Оңтүстік Уэльс патшалығы Дехьюбартты басқарған және ақырында Уэльстің көп бөлігін билеген Уэльс патшасы болды. 920 жылы ол Сейзильвтің жалғыз патшасы атанды, көп ұзамай Дехьюбартты құрып, Престатиннен Пемброкқа дейінгі барлық аймаққа билік жүргізді. Родри Маурдың ұлы Каделл арқылы туған Hywel, Динефур әулетінің мүшесі болды. Ол Камбрия және Ольстер жылнамаларында Британия патшасы ретінде тіркелген. Hywel басқа ортағасырлық Уэльс билеушілерінің арасында ерекше құрметке ие. Оның есімі ең алдымен Уэльстің дәстүрлі заңдарын жүйелеумен байланысты, ол кейін Hywel Dda заңдары деп аталды. Оның есімінің соңғы бөлігі (Dda, "Жақсы" деген мағынада) оның заңдарының әділ және жақсы болғанын көрсетеді. Тарихшы Даффид Дженкинс оларда жазалау емес, мейірімділік, салауаттылық және әйелдер құқықтарын мойындауды көреді. Hywel Dda тіпті қазіргі заман стандартымен де білімді адам болды, Уэльс, латын және ағылшын тілдерін жақсы білді. Сенаттың кеңсесі мен бастапқы үйі Hywel Dda құрметіне Tŷ Hywel ("Hywel үйі" немесе "Hywel-дің үйі") деп аталды. Алғашқы жиналыс залы, қазір "Сиамбр Hywel" ("Hywel палатасы") деп аталады, білім беру курстары мен балалар мен жастардың пікірталастары үшін пайдаланылады. Оңтүстік-батыс Уэльстің жергілікті денсаулық сақтау кеңесі, Hywel патша болған Дифед және Сейзильв патшалықтарының аумағына жуық аймақты қамтиды және оның есімін алып жүреді.

Ерте өмір

Хайвел Сейзильв патшасы Каделлдің ұлы еді. Оның Клайдог деген інісі болған, ол екеуінің арасында кіші болған болуы мүмкін. Кейін Хайвел Дифед патшасы Лливархтың мұрагері саналған Эленге үйленген деген қауесет тарады, және бұл туыстық байланыс оның әулетінің сол патшалықта билік етуін ақтау үшін кейіннен пайдаланылды. Хайвелдің әкесі Каделл 872 жылы Гвинендтің соңғы патшасы Гвгонның суға батып қайтысынан кейін, оның әкесі, Гвинендтің Ұлы Родри, Сейзильв патшасы етіп тағайындалды. Гвгонның өлімінен кейін Родри, оның қарындасы Ангарадтың күйеуі болғандықтан, оның патшалығының уәкілі болды. Бұл Родриге Сейзильв патшалығын өзіне талап етуге құқық бермеді, бірақ ол өзінің ұлы Каделлді тәуелді патша ретінде орната алды. Каделл шамамен 911 жылы қайтыс болды, ал оның Сейзильвтегі жерлері екі ұлы Хайвел мен Клайдогқа бөлінген болуы мүмкін.

Билік

Хайвел әкесі Сердигион жерін иеленген кезде Дифедті басқарған болуы мүмкін. 904 жылы Лливарх қайтыс болғаннан кейін ешқандай патша тіркелмеген, ал Хайвелдің Лливархтың жалғыз тірі мұрагерімен үйленуі патшалықтың оның қолына өтуін қамтамасыз етті. Хайвел мен Клайдог әкелерінің қайтысынан кейін Сейзильвгті бірлесіп билеген сияқты көрінеді және 918 жылы Англияның Эдуард Ескісіне бірлесіп мойынсұнды. Алайда, 920 жылы Клайдог қайтыс болып, бүкіл патшалықты Хайвелге қалдырды. Көп ұзамай Хайвел Сейзильвг пен Дифедті біріктіріп, Дехьюбарт деп аталатын бір мемлекет құрды. Бұл оның билігінің алғашқы маңызды оқиғасы болды. 928 жылы Хайвел Римге қажылық сапар жасап, мұндай сапарға шығып, қайтып келген алғашқы Уэльс князі болды. Хайвелдің әйелі Елен (шамамен 948 немесе 951 жылы қайтыс болды), Лливархтың қызы (903 жылы қайтыс болды) және Дифед Корольдігінің королі Гифайдтың немересі, сол жылы қайтыс болды. Отанына оралғаннан кейін ол Англияның Этельстан патшасымен тығыз қарым-қатынас орнатты. Этельстанның ниеті – Британиядағы барлық патшалардың мойынсұнуын қамтамасыз ету еді; ерекше жағдайларда, Хайвел Англияға мойынсұнуды қабылдады және оны мүмкіндігінше өзінің пайдасына пайдаланды. 934 жылы Хайвел Этельстанның Шотландияға жасаған жорығын қолдады. Кейін ол Этельстанмен және ағылшын тәжімен тығыз байланысын Уэльстегі амбицияларын іске асыру үшін тиімді пайдаланды. 942 жылы Гвинед патшасы Идвал Фоел ағылшын үстемдігінен құтылуға бекініп, жаңа ағылшын патшасы Эдмундқа қарсы қару көтерді. Идвал мен оның інісі Элисед 942 жылы Эдмундтың әскерімен болған шайқаста қаза тапты. Әдет бойынша Идвалдың тәжі оның ұлдарына берілуі керек еді, бірақ Хайвел араласты. Ол Яго мен Иуафты жер аударып, Гвинедтің билеушісі болды, бұл оны Гвинед билігінде болған Повис Корольдігін басқаруға мүмкіндік берді. Осылайша Хайвел Оңтүстіктегі Морганнуг пен Гвенттен басқа, Уэльстің барлық аймақтарының патшасы болды. Хайвелдің атынан соғылған бір ғана монета белгілі. Оны шамамен 946 жылы Честердегі монета соғушы Гиллис жасаған. Бір ғана болғандықтан, ол Уэльс монеталарының жалғыз сақталған мысалы болуы екіталай, және оны ағылшындар Уэльс патшасына деген құрмет ретінде жасаған болуы мүмкін.

Мұра

949 немесе 950 жылы Хайвел қайтыс болғаннан кейін оның патшалығы үшке бөлінді. Гвинедті Идвал Фоелдің ұлдары Яго мен Иеуаф қайтарып алды, ал Дехьюбарт Хайвелдің ұлдары арасында бөлісті. Хайвелдің есімі ортағасырлық Уэльстің заңдарымен байланысты, олар көбінесе Хайвел Дда заңдары (Уэльс тілінде: Cyfraith Hywel) деп аталады. Заң қолжазбаларының ешқайсысы Хайвелдің заманына жатпайды, бірақ Хайвелдің есімі заңға арналған кіріспелерде айтылады және бұл Дифед кодексі ретінде де белгілі. Онда Хайвелдің Уэльстің барлық аймақтарынан сарапшы заңгерлер мен дін қызметкерлерін жинап, Уэльс заңдарын қайта қарау және жүйелеу үшін Дифедтегі Ақ үйге (Tŷ Gwyn ar Daf) шақырғаны сипатталған. Кіріспедегі оқиға уақыт өте келе толысып, кейінгі нұсқаларында көбірек егжей-тегжейлі болады. Бұл кездесудің шынымен болғаны күмәнді көрінеді, кіріспелердің мақсаты – заңдардың патшалық және христиандық тамырларын көрсету, сондай-ақ Уэльстен тыс, әсіресе Джон Пекхэм Кантербери архиепископы кезінде заңдарға қатысты сынды еске салу. Дегенмен, оның есімі Уэльс заңымен байланысты болып қала берді, ол Англия королі Генрих VIII-нің 1535–1542 жылдардағы Уэльс заңдары актісі күшке енгенге дейін Уэльсте қолданыста болды. Бұл актіде король Генрих VIII Родри Маурдан Hywel Dda арқылы қандық байланыс бойынша патшалық тегін растады. Хайвелдің Этельстан сарайымен тығыз байланыста болу себептері туралы пікірлер әртүрлі. Дж. Е. Ллойд Хайвелдің Вессекстің жақтасы болғанын алға тартса, Д. П. Кирби бұл 10 ғасырдың ортасындағы Британиядағы билік тепе-теңдігін таныған саясаткердің әрекеті болуы мүмкін деп санайды. Сэр Ифор Уильямс Хайвелдің өмірінде Дехьюбартта жазылған деп санайтын «Armes Prydein» атты уэльс тіліндегі поэмада уэльстер Англия мен Ирландияның ағылшын емес халықтарының конфедерациясына қосылып, саксондықтарға қарсы күресуге шақырылған. Бұл поэма 937 жылғы Брунанбур шайқасында Этельстанға қарсы тұрған норвег және келттік мемлекеттердің одағымен байланысты болуы мүмкін. Уэльс күштері бұл одаққа қосылмады, бұл Хайвелдің ықпалынан туындауы мүмкін. Алайда, ол Этельстанға қолдау көрсету үшін әскер де жіберген жоқ.