1984 жылғы ливиялық елшілігінен полиция қызметкеріне жасалған шабуыл

Кіріспе

1984 жылы британдық полиция қызметкерін атқан оқиға

1984 жылдың 17 сәуірінде Лондонның Сент-Джеймс-скверіндегі Ливия елшілігінен жасалған оқтан белгісіз қарулы адам метрополитен полиция қызметкері Ивон Флетчерді өлтірді. Флетчер Ливия басшысы Муамар Каддафиға қарсы демонстрацияны бақылау үшін жіберілген еді және одан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Оның өлімі елшіліктің он бір күндік қоршауына әкелді, соңында елшілік ішіндегілер елден қуылды және Ұлыбритания Ливиямен дипломатиялық қарым-қатынасын үзіп тастады. 1980-1984 жылдар аралығында Каддафи өзінің режиміне қарсы бірнеше эмигранттарды өлтіруге бұйрық берді; Ливиялық диссиденттерге бағытталған бомбалаулар мен атыстар Манчестер және Лондонда болды. Осы шабуылдарға қатысы бар деген күдікпен бес ливиялық азамат Ұлыбританиядан депортацияланды. 1984 жылдың 17 сәуірінде Каддафиға қарсы наразылық кезінде екі қарулы адам елшіліктің бірінші қабатынан «Стерлинг» автоматтарымен атыс ашты. Флетчердің қанынан басқа, он бір ливиялық наразылыққа қатысушы жараланды. Флетчердің өлімі бойынша жүргізілген тергеу нәтижесінде ол «Ливия халық бюросының бірінші қабатындағы батыс жағындағы екі терезеден келген оқтан қаза тапты» деген үкім шығарылды. Дипломатиялық қарым-қатынас үзілгеннен кейін Ливия алты британдық азаматты тұтқындады, олардың соңғы төртеуі тоғыз ай тұтқындықтан кейін босатылды. Флетчердің өлімінен екі жыл өткен соң, бұл оқиға Ұлыбритания премьер-министрі Маргарет Тэтчердің Ұлыбританиядағы базалардан Ливияны бомбалауға рұқсат беруіне ықпал етті. 1999 жылы Ұлыбритания мен Ливия арасындағы қарым-қатынастардың жақсаруы Ливия үкіметінің Флетчерді атқанда кінәлі екенін мойындауына және өтемақы төлеуіне әкелді. Британ полициясы 2017 жылға дейін тергеуді жалғастырды. Қылмыстың қозғаушы күштерінің бірін сотқа тартуға жеткілікті дәлелдер болғанымен, ұлттық қауіпсіздік мәселелеріне байланысты кейбір дәлелдерді сотта қарастыру мүмкін болмағандықтан ешқандай айып тағылмады. Флетчердің өліміне ешкім кінәлі деп табылған жоқ, бірақ 2021 жылы Жоғары сот Каддафидің одақтасы Салех Ибрагим Мабрукты Флетчердің өліміне бірлесіп жауапты деп шешті.

The murder of Yvonne Fletcher, a Metropolitan Police officer, occurred on 17 April 1984, when she was fatally wounded by a shot fired from the Libyan embassy on St James's Square, London, by an unknown gunman. Fletcher had been deployed to monitor a demonstration against the Libyan leader Muammar Gaddafi, and died shortly afterwards. Her death resulted in an eleven day siege of the embassy, at the end of which those inside were expelled from the country and the United Kingdom severed diplomatic relations with Libya. Between 1980 and 1984 Gaddafi had ordered the deaths of several exiled opponents of his regime; bombings and shootings, targeted at Libyan dissidents, occurred in Manchester and London. Five Libyans thought to be behind the attacks were deported from the UK. During the anti Gaddafi protest on 17 April 1984, two gunmen opened fire from the first floor of the embassy with Sterling submachine guns. In addition to the murder of Fletcher, eleven Libyan demonstrators were wounded. The inquest into Fletcher's death reached a verdict that she was "killed by a bullet coming from one of two windows on the west side of the front on the first floor of the Libyan People's Bureau". Following the breaking of diplomatic relations, Libya arrested six British nationals, the last four of whom were released after nine months in captivity. Two years after Fletcher's murder, the event became a factor in the decision by the British prime minister, Margaret Thatcher, to allow the US bombing of Libya from bases in the UK. In 1999, a warming of diplomatic relations between Britain and Libya led to a statement from the Libyan government admitting culpability in Fletcher's shooting, and the payment of compensation. British police continued their investigation until 2017. Although sufficient evidence existed to prosecute one of the co conspirators, no charges were brought as some of the evidence could not be raised in court due to national security concerns. As at no one has been convicted of Fletcher's murder, although in 2021 the High Court of Justice determined that Gaddafi's ally Saleh Ibrahim Mabrouk was jointly liable for Fletcher's murder.

Ивон Флетчер

Ивонн Джойс Флетчер 1958 жылғы 15 маусымда Уилтширдегі Семли ауылында Майкл Флетчер мен оның әйелі Квини (Трок) отбасында дүниеге келді. Ивонн олардың төрт қызының үлкені еді. Үш жасында ол ата-анасына полицияға қосылғысы келетінін айтқан. Ол он сегіз жарымға толғанда – Метрополитен полициясына қабылдаудың ең төменгі жасы – бойы 5 фут (2 метр) болды, бірақ талап етілетін 5 футтан (2 метр) қысқа еді. Ол бірнеше полиция мекемесіне өтініш берді, бірақ бойының жетіспеуіне байланысты қабылданбады және Гонконг Корольдік полициясына түсуді қарастырды. Биіктік шектеуіне қарамастан, 1977 жылдың наурыз айында Флетчер Метрополитен полициясының 20 апталық оқу курсына қабылданды. Ол емтиханды сәтті тапсырып, 4257 нөмірлі жарлықпен екі жылдық тәжірибелік мерзімге жіберілді. Ол Боу-стрит полиция бөліміне орналастырылды, онда тәжірибелік мерзімін аяқтады және ресми әйел полиция констеблі (WPC) болып бекітілді. Әріптестері оны "Супер Флетч" деп лақап қойды және ол Боу-стритте жұмыс істейтін ПК Майкл Лиддлмен кездесіп, үйленуге келісті.

Ұлыбритания мен Ливия арасындағы қарым-қатынастар

1979 жылдан бастап Ливияның Ұлыбританияға аккредиттелген елшісі тағайындалған жоқ. Лондондағы Ливия елшілігін «Революциялық комитет» басқарды, ол 5 St James's Square мекенжайында орналасқан; елшілік «Халық бюросы» деп аталды. 1980 жылы Ливияның басшысы Муамар Каддафи – Революциялық командалық кеңестің төрағасы – Ливиядан қуылған көптеген адамдарды сатқын деп санады және олардың бірнешеуін өлтіруге бұйрық берді. Оның тапсырмасы бойынша Лондонның газет оқу орындарына Каддафиге сын айтқан газеттер сататын жерлерге бомбалар орналастырылды. Мұса Кусса 1979 жылы Лондондағы Ливия Халық бюросының хатшысы болып тағайындалды. 1980 жылы ол The Times газетіне берген сұхбатында Ливия үкіметінің Ұлыбританияда тұратын Каддафи үкіметінің екі қарсыласын өлтіруді жоспарлап отырғанын айтқаннан кейін Ұлыбританиядан қуылды. Лорд-приви Гилмор Парламентке үкіметтің «Ливиямен жақсы қарым-қатынас сақтауға» ниеттенгенін, бірақ «ливиялық билік Ұлыбритания заңдары шегінде не істеуге болатынын және не істеуге болмайтынын түсінуі керек екенін, сондай-ақ Ұлыбританиядағы қылмыстық әрекеттер тоқтатылуы тиіс екенін» мәлімдеді. 1980 жылы Ұлыбританияда Каддафидің саяси қарсыластарына қатысты бірнеше құқық бұзушылықтардан кейін, Ливияның Бас Халық Конгресі – елдің заң шығару органы – 1983 жылға дейін белсенділік азайды, ол кезде бірнеше Халық бюроларындағы, әсіресе Лондондағы кеңседегі қызметкерлердің буржуазиялық мінез-құлқына қарсы науқан бастады. 1983 жылдың ақпан айында бюро басшысы мен мәдени атташе Ливияға қайта шақырылды және олардың орнына Ливиядағы революциялық қозғалысқа қатысқан студенттерден құралған төрт адамнан тұратын комитет тағайындалды. Тағайындалғаннан кейін олар баспасөз мәслихатында Ливиялық диссиденттерге қарсы шаралар қолданылатынын мәлімдеді. 1984 жылдың 10 және 11 наурызында Лондон мен Манчестерде Каддафи режимін сынағандарға қарсы бомбалық шабуылдар жасалды. Ливия үкіметі қатысы бар екенін жоққа шығарды, бірақ 16 наурызда британ үкіметі шабуылдармен байланысы бар деген күдікпен бес ливиялықты елден шығарып жіберді.

From 1979 there had been no Libyan ambassador appointed to the United Kingdom. A "Revolutionary Committee" was in control of the Libyan embassy in London, located at 5 St James's Square; the embassy was renamed the "People's Bureau". In 1980 Libya's leader Muammar Gaddafi—the Chairman of the Revolutionary Command Council—saw many exiles from Libya as traitors and had given orders for several of them to be murdered. On his instructions, bombs were planted in London newsagents that sold newspapers critical of Gaddafi. Moussa Koussa was appointed as Secretary of the Libyan People's Bureau in London in 1979. He was expelled from the UK in 1980, after stating in an interview with The Times that the Libyan government planned to murder two opponents of Gaddafi's government living in the UK. The Lord Privy Seal, Sir Ian Gilmour, told the House of Commons that the government wished "to maintain good relations with Libya", but that "we are making it clear that the Libyan authorities must understand what can and cannot be done under the law of the United Kingdom, and that criminal actions in the United Kingdom must cease". After several murders of Gaddafi's political opponents in the UK in 1980, there was a decrease in activity until 1983, when the Libyan General People's Congress—the country's legislature—began a campaign against what they saw as the bourgeois habits of staff at several of the People's Bureaux, particularly the office in London. In February 1983 the bureau chief and cultural attaché were recalled to Libya and replaced with a four man committee of students who had all been involved in revolutionary activities in Libya. Soon after they were appointed, they gave a press conference at which they threatened action against Libyan dissidents. On 10 and 11 March 1984 there were a series of bomb attacks in London and Manchester targeted at critics of the Gaddafi regime. The Libyan government denied being involved, but on 16 March the British government deported five Libyans said to be connected to the attacks.

Вена конвенциясы және дипломатиялық қорғау

Дипломаттар мен олардың ресми ғимараттарын қорғау 1961 жылғы Дипломатиялық қатынастар жөніндегі Вена конвенциясына негізделген, бұл – халықаралық шарт. Оған Ұлыбритания мен Ливияны қоса алғанда, 141 ел қол қойды. Бұл конвенция 1964 жылғы Дипломатиялық артықшылықтар туралы заң арқылы Ұлыбритания заңнамасына енгізілді. Аталған заңның басқа да шараларымен қатар, дипломаттар өз елдері иммунитеттен бас тартса ғана қылмыс үшін сотталудан қорғалады. Кез келген мемлекет басқа мемлекеттің дипломатын persona non grata деп жариялап, оның елден кетуін талап ете алады, бірақ оған қарсы басқа шаралар қолданылмайды. Дипломатиялық ғимараттарға елшінің рұқсаты болмаса полиция немесе қауіпсіздік қызметтерінің кіруіне тыйым салынады.

Атыс: 1984 жылдың 16-17 сәуірінде

1984 жылғы 16 сәуірде Триполи университетінде екі студент – Каддафи үкіметінің белсенді қарсыластары – ашық жерде дарға асылды. Ливияның Ұлыбританиядағы оппозициялықтары, Ливия Ұлттық құтқару майданының (LNSF) мүшелері, Сент-Джеймс алаңындағы Халық бюросының алдында наразылық акциясын ұйымдастыруға шешім қабылдады. 16 сәуір күні кешке Халық бюросы Триполиге наразылықты басудың үш жолын ұсынды: бюродан тысқарыдан наразылармен тікелей қақтығысу, бюро ішінде оларға оқ ату немесе дипломатиялық жолмен оқиғаның алдын алу. Бюро үшінші нұсқаны таңдады. 16-17 сәуір түнде Халық бюросының өкілдері Сыртқы істер және Достастық кеңсесіндегі кездесуге қатысып, жоспарланған наразылыққа наразылық білдірді және оны тоқтатуды сұрады. Ливиялық тарапқа қалалық полицияға хабарланатыны, бірақ наразылықты болдырмау мүмкін емесі айтылды. Түнде Триполи бюроға наразылық білдірушілерге оқ атуға рұқсат берді. Бұл хабарламалар Ұлттық байланыс қызметі (GCHQ) тарапынан ұсталып, шифрланған, бірақ оқ атуды болдырмау үшін жеткілікті уақыт болмады. MI5 тарихында ұйым ақпаратты қайдан алғаны нақты көрсетілмеген, бірақ «17-сі күні өткен наразылықтан кейін ғана қызмет Халық бюросы Триполиге ұсынған үш нұсқа туралы білді» делінген. 17 сәуір күні таңертең полиция қызметкерлері наразылыққа дайындық мақсатында Сент-Джеймс алаңында көлік қозғалысын реттеу кедергілерін орнатты. Халық бюросының бір қызметкері жұмысшыға бюрода қару бар екенін және сол күні қақтығыс болатынын айтты. Жұмысшы бұл хабарды полицияға жеткізді, бірақ олар шара қабылдамады. Наразылықты бақылау үшін 30 полиция қызметкерінен тұратын топ Сент-Джеймс алаңына жіберілді; олардың арасында Флетчер және оның күйеуі болды. Оларды Дипломатиялық қорғау тобының өкілдері сүйемелдеді. LNSF-тің 75-ке жуық наразысы елдің түкпір-түкпірінен, әсіресе Англияның солтүстігінен келді. Наразылық шамамен сағат 10:00-де басталды. Наразылардың көпшілігі, Халық бюросының фотографтары олардың жеке басын анықтай алмауы үшін маска немесе балаклава киді, бюроға қарама-қарсы қойылған кедергілердің артында тұрды; олар Каддафиге қарсы ұрандарды айқайлады және баннерлер мен плакаттарды ұстады. Халық бюросы Каддафи жақтастарының қарсы наразылық акциясын ұйымдастырды, ол ғимараттың сыртында өтті. Наразылықты ливиялықтар шақырған бірнеше халықаралық телеарналар тікелей эфирде көрсетті. Сағат 10:18-де Халық бюросының екі терезесінен Каддафиге қарсы наразылыққа қарай автоматты оқ атылды. Оқтар 11 наразыны жарақаттады. Сарапшылардың қорытындысына сәйкес, Флетчердің арқасына бір оқ тиді, «оң иықтың үстінен төмен, омыртқаның оң жағына және оң қолтық астының артқы жағына». Оқ кеуде қуысы, бауыр және өт қабы арқылы сол жаққа дейін өтіп, содан кейін сол жақ шынтаққа тиді. Наразылар Чарльз II көшесіне көшірілген кезде, Флетчерге әріптестері көмектесті; ол Халық бюросының сыртындағы жолда жатқанда, оларға «тынышта болуды» кеңес берді. Ол Чарльз II көшесіне көшірілді, есінен танып, тыныс алуын тоқтатты, ал әріптесі оған жандандыру жасады. Сағат 10:40-да жедел жәрдем оны Вестминстер ауруханасына жеткізді. Жедел жәрдем машинасынан аурухана төсегіне көшірілген кезде, оның киімінен бір бос оқ түсіп қалды. Оған операция жасалды, бірақ шамамен түскі сағат 12-де қайтыс болды. Полиция алаңның айналасындағы кеңселерден азаматтарды эвакуациялады және оларды кордонмен қоршады; қарулы полиция Халық бюросына қарама-қарсы және төңіректегі шатырларда орналасты. Халық бюросының артқы жағындағы гараж кіреберісі оқ атылғаннан кейін кем дегенде он минуттан соң жабылмады, ал сол уақытта ішіндегілердің кейбіреулері сол есік арқылы кетіп қалды. Премьер-министр Маргарет Тэтчер Португалияға ресми сапармен, ал Сыртқы істер министрі Джеффри Хоу Қытайда болғандықтан, дағдарысты басқару жауапкершілігі Ішкі істер министрі Леон Британға жүктелді. Оқиға оқ атылғаннан кейін көп ұзамай Ливияға тарады, өйткені Революциялық гвардияның шамамен 60 өкілі Триполидегі британдық елшілігін қоршап алды және ғимаратты қоршауға алды, елші Оливер Майлзті қоса алған 25 қызметкерді қамауға алды. Триполиде жұмыс істейтін үш британдық азамат белгісіз айыптар бойынша тұтқындалды. Флетчердің мәйітін қарау 17 сәуір күні кешке сот медициналық сарапшысы Иэн Уэст жүргізді. Оқ тиген жерін тексерген ол былай деп жазды: «Оқтың бұрышы оның арқасына жоғарырақ тұрған адам атқандығын көрсетеді. Егер ол атылған кезде тік тұрған болса, оқ жолы оны көрші ғимараттың бір қабатынан атқан адамнан келгенін көрсетеді». Оқтың кірген бұрышы мен Флетчердің көшедегі орны – оқ атылған сәттен аз уақыт бұрын жаңалықтар камераларына түскенін ескере отырып, Уэст оқтың елшіліктің бірінші қабатынан келгенін анықтады.

On 16 April 1984 two students—active opponents of Gaddafi's rule—were executed in public hangings at the University of Tripoli. In response Libyan dissidents in Britain—members of the Libyan National Salvation Front (LNSF)—decided to stage a demonstration outside the People's Bureau on St James's Square. During the evening of 16 April, the People's Bureau proposed three options to Tripoli on how to deal with the demonstration: to clash directly with the demonstrators from outside the bureau, to shoot at them from inside or to prevent the event by diplomatic means. The bureau tried the third option. During the night of 16–17 April a delegation from the People's Bureau attended a meeting at the Foreign and Commonwealth Office to complain about the forthcoming demonstration, and ask that it be stopped. The Libyans were told that the Metropolitan Police would be informed, but would be unable to prevent the demonstration from going ahead. During the night, Tripoli authorised the bureau to open fire on the protestors. It has been reported that these messages were intercepted and decrypted by the Government Communications Headquarters (GCHQ), but not in time to avoid the shooting. The authorised history of MI5, while not specifying from where organisation received the information, says that "it was not until after the demonstration on the 17th that the Service learned" of the three options proposed by the People's Bureau to Tripoli. On the morning of 17 April, police workmen placed crowd control barriers in St James's Square in preparation for the demonstration. One of the Libyans from the People's Bureau told a workman that there were guns in the bureau and there would be fighting that day. The workman passed the message on to police, who decided not to take action. A detachment of around 30 police officers was sent to St James's Square to monitor the demonstration; among them were Fletcher and her fiancé. They were accompanied by members of the Diplomatic Protection Group. About 75 LNSF protestors arrived from across the country, particularly northern England; the demonstration began at around 10:00 am. The demonstrators—many wearing masks or balaclavas, to ensure photographers from the People's Bureau could not record their identities—stayed behind barriers placed opposite the Bureau; they chanted anti Gaddafi slogans and carried banners and placards. A counter demonstration by Gaddafi supporters had been arranged by the People's Bureau and took place outside the building. The demonstrations were filmed by several international television crews invited by the Libyans. At 10:18 am automatic gunfire was discharged from two windows of the People's Bureau in the direction of the anti Gaddafi demonstration. The shots wounded eleven protestors; according to the post mortem examination report, one round entered Fletcher's back, " below the top of the right shoulder, to the right of the spine and behind the back fold of the right armpit". The bullet travelled right to left, through her thoracic diaphragm, liver and gall bladder before it was deflected by the spinal column out through the left side of the body, and then into the left elbow. While the demonstrators were moved into Charles II Street, Fletcher was aided by her colleagues; as she lay in the road outside the People's Bureau, she advised them to "keep calm". She was moved to Charles II Street; she became unconscious and stopped breathing and a colleague gave her resuscitation. At 10:40 am an ambulance took her to Westminster Hospital. As she was being transferred from the ambulance to a hospital trolley, a single spent round of ammunition fell from her uniform. She was operated on, but died at approximately midday. The police evacuated members of the public from the offices around the square, which they sealed off with a cordon; armed police took up positions facing the People's Bureau and on the surrounding rooftops. The garage entrance at the rear of the People's Bureau was not sealed off until at least ten minutes after the shooting, and in that time some of those inside departed the premises through that exit. With Margaret Thatcher, the Prime Minister, on an official visit to Portugal, and Geoffrey Howe, the Foreign Secretary, in China, responsibility for handling the crisis fell to Leon Brittan, the Home Secretary. Events spread to Libya soon after the shooting, as around 60 members of the Revolutionary Guard Corps surrounded the British embassy in Tripoli, and put the premises under siege, trapping the staff of 25—including Oliver Miles, the ambassador. Three British nationals working in Tripoli were arrested on unspecified charges. The post mortem on Fletcher was undertaken in the evening of 17 April by the forensic pathologist Iain West. Examining the entry of the shot, he wrote that:

The angle of the bullet wound indicates that she was shot in the back by a person who was situated at a considerably higher level. Assuming that she was standing upright at the moment she was shot, the track would indicate that she had been shot from one of the adjacent floors of an adjacent building. From the angle of the entry wound, and Fletcher's position in the street—captured on news cameras seconds before she was shot—West established that the shot had come from the first floor of the embassy.

Қоршау: 1984 жылдың 18-27 сәуірінде

18 сәуірде Майлз британдық елшіліктен Ливия үкіметінің өкілдерімен кездесуге рұқсат алды; Триполидегі қоршау сол күні алынып, күні бұрын тұтқындалған бір адам босатылды. Келесі күні Каддафи Ливия теледидарында сөйлеп, шабуылға британдық полиция мен қауіпсіздік күштерін кінәлады; ол: «Англия сияқты жауапты мемлекеттің осы қылмысты қалай жасағанына таңғаламыз» деді. Келесі аптада Лондонда бес бомба орнатылды, олардың төртеуі залалсыздандырылды; 20 сәуірде бесінші бомба Хитроу әуежайының 2-терминалының багаж аймағында жарылды, полиция ливиялық бомбалаушыларды күдіктенеді. Бомбалаудан кейін британ үкіметінің Ливияға қатысты ұстанымы қатаңдады, бірақ бұрынғы дипломатиялық дағдарыстарда Ливияның мінез-құлқына да назар салды, яғни режим бір елдің азаматтарын тұтқындап, қарым-қатынастар жақсарғанға дейін ұстап отырды. Ливияда 8 мың британдық жұмысшы болды, олардың көп бөлігі мұнай және құрылыс салаларында еңбек етті. Британ үкіметі Ливия үкіметімен келіспеген жағдайда Халық бюросына кіруге рұқсат сұрады. Атыс кезінде елшілікте болмаған екі ливиялық дипломат полиция келіссөзшілері мен ғимарат ішіндегілер арасында делдалдық жасады. Үкімет Арнайы Әуе күштерін дайындыққа келтірді; олар Стирлинг Лайнзден, Херефордширдегі Креденхиллдегі базаларынан Лондонға аттанды. Келіссөздер нәтиже бермеді, 22 сәуірде Ұлыбритания Ливия үкіметіне дипломатиялық қарым-қатынас үзілгенін хабарлады; елшіліктегі дипломаттарға 29 сәуірге дейін елден кетуі бұйрық етілді, ал британдық елшілік қызметкерлеріне сол күні Триполиден кетуге тапсырма берілді. Флетчердің бас киімі мен тағы төрт офицердің шлемдері қоршау кезінде алаңда қалды. Кейінгі күндері британдық БАҚ олардың суреттерін көп рет көрсетті. 27 сәуірде таңертең полиция қызметкері бұйрыққа бағынбай, бас киімді алаңнан алып кетті. Ол сол күні Солсбери соборында өткен жерлеу рәсімінде Флетчердің табытына қойылды. 600 полиция қызметкерімен қатар Леон Британ, полицияның бас инспекторы Лоренс Байфорд және Метрополитен полициясының комиссары Кеннет Ньюман да қатысты. Флетчердің жерлеу рәсімі күні елшілікті эвакуациялау басталды – дипломатиялық багаж, яғни дипломатиялық мөрмен таңбаланған және британдық полицияның іздеуінен немесе тәркілеуінен қорғалған төрт кенептен тігілген сөмкелер жөнелтілді. Сауд Арабиясы, Сирия және Түркиядан келген бейтарап делдалдар тауарлар мен қызметкерлердің шығуын қадағалады. Елшіліктің 30 қызметкері бес адамнан тұратын топтарға бөлініп шығарылды, олар бір қатарда, араларында бір метрдей қашықтықпен жүруге міндеттелді; әр топтың арасында 15 минуттық үзіліс болды. Әр адам тексерілді, суретке түсірілді және сұраққа жауап берді, бірақ ер адамдардың саусақ іздерін алуға тырысқанда, олар қарсылық көрсетті және бейтарап делдалдар полицияға мұндай әрекетке рұқсат жоқ екенін хабарлады. Ливиялықтар күндізгі уақытта ұсталып, сұраққа тартылды, ал кешкі сағат 8-ге дейін Триполиге ұшақпен жіберілді. Сол күні британдық елшіліктің қалған қызметкерлері, оның ішінде елші де Лондонға оралды.

On 18 April, Miles was allowed to leave the British embassy to meet representatives of the Libyan government; the siege in Tripoli was lifted that day and one of the men arrested the previous day was also released. The following day Gaddafi appeared on Libyan television and blamed the British police and security forces for the attack; he said that "we are surprised how a responsible state like England carry on committing this crime". Over the next week five bombs were planted in London, four of which were defused; on 20 April the fifth bomb exploded in the baggage area of Terminal 2 at Heathrow Airport, for which police suspected Libyan bombers. The British government's attitude towards Libya hardened as a result of the bombs, although they were also sensitive to Libya's behaviour in previous diplomatic impasses, whereby the regime would arrest citizens of a country and hold them until the normalisation of formal relations. There were 8,000 British workers in Libya, mostly working in the oil and construction industries. The British government requested access to the People's Bureau, which was denied by the Libyan government. Two Libyan diplomats who were not in the embassy at the time of the shooting acted as intermediaries between police negotiators and those inside the building. The government also put the Special Air Service on standby; they flew from Stirling Lines, their base in Credenhill, Herefordshire, to London in preparation. Negotiations did not progress well, and on 22 April Britain informed the Libyan government that diplomatic ties were broken; the diplomats in the embassy were given until midnight on 29 April to leave the country, and Britain instructed its embassy staff to leave Tripoli by the same time. Fletcher's hat and four other officers' helmets were left lying in the square during the ensuing siege. In the days that followed, images of them were repeatedly shown in the British media. In the early morning of 27 April a policeman acted against orders and retrieved the hat from the square. It was placed on Fletcher's coffin for her funeral, which took place the same day at Salisbury Cathedral. In addition to 600 police officers, Leon Brittan attended, as did Lawrence Byford, the Chief Inspector of Constabulary and Kenneth Newman, the Commissioner of the Metropolitan Police. On the same day as Fletcher's funeral the evacuation of the embassy began with the dispatch of diplomatic luggage—four canvas bags, marked with a diplomatic seal, and immune from search or seizure by the British police. Neutral intermediaries from Saudi Arabia, Syria and Turkey oversaw the exit of goods and staff. The 30 staff in the embassy were allowed out in groups of five, instructed to walk in single file with a gap between each of them; there was a 15 minute pause between each group exiting the building. Each person was frisked, photographed and questioned, but when attempts were made to fingerprint the men, they objected and the neutral intermediaries advised the police that this was not allowed. After being taken to the Civil Service College at Sunningdale where they were held for the day and questioned, the Libyans were put on a flight to Tripoli just before 8:00 pm. The same day, the remaining members of staff from the British embassy, including the ambassador, returned to London.

Соңынан: 1984 жылғы 27 сәуір 1985 жылғы 5 ақпан

Ливиялықтар Халық бюросынан шыққаннан кейін полицияның криминалистикалық топтары алаңға және елшілік ғимаратына кіріп, іздестіру жүргізді. Ішінде – олар төрт күн іздестірген ғимараттың – бірінші қабатындағы екі терезеден оқ қалдықтары мен бір жұмсақ оқ табылды. Осы мәліметтерге және алаңдағы оқтардың орналасуына сүйеніп, полиция екі Стерлинг тапаншасынан оқ атылғанын анықтады: біреуі митингке қатысушыларға, екіншісі алаң бойымен көлбеу бағытта атылған. Бюроны тінткен кезде 4 367 оқ-дәрі, үш жартылай автоматты тапанша, төрт .38 калибрлі револьвер және Стерлинг тапаншаларына арналған дүңгіршектер табылған. Елшілікті полицияға жұмысқа алынған азаматтық сарапшылар, Сауд Арабиясынан келген бақылаушылармен бірге тінтті. Флетчердің өлімі бойынша сот отырысы 25 сәуірде ашылды, бірақ полицияға қосымша тергеу жүргізуге мүмкіндік беру үшін кейінге шегерілді. Отырыс қайта басталғанда, полиция кісі өлтіру ісі бойынша 400 бағыт бойынша тергеу жүргізіліп жатқанын, бірақ елшіліктегі 30 ливиялықтан күдіктілер шеңбері тарылмағанын хабарлады. Иэн Уэст Флетчердің денесіне оқ 60-70 градус бұрышпен кіргенін мәлімдеді. Сот тергеушісі Пол Кнапман бұл бұрыштың бірінші қабаттан атылған оқ үшін тым тік екенін айтты және Уэсттен осы мәселе бойынша сұрақ қойды. Патолог Флетчер оқ аталған кезде бұрылып тұрған болуы керек екенін, бұл бұрыштың кішіреюіне әкелгенін айтты. Қазылар алқасы Флетчердің «Ливия Халық бюросының алдыңғы жағындағы бірінші қабаттағы екі терезенің бірінен келген оқтан қаза тапқаны» деген қорытындыға келді. 1984 жылдың сәуір және мамыр айларында Ливияда жұмыс істеген алты британдық азамат Революциялық комитет тарапынан тұтқынға алынып, кепілге алынды. Ливиялықтар дипломатиялық қатынастарды қалпына келтіруді және терроризм айыбымен тұтқындалған ливиялықтарды босатуды талап етті. Екі адам қыркүйек айында босатылды, ал қазан айында Кентербери архиепискобының арнайы өкілі Терри Уэйт қалған азаматтардың босатылуы үшін келіссөздер жүргізу мақсатымен Ливияға барды, бұл оның төрт сапарының біріншісі болды. Кепілдегілер тоғыз айлық қамауда болғаннан кейін 1985 жылдың 5 ақпанында босатылды.

Once the Libyans had left the People's Bureau, police forensics teams entered and searched the square and the embassy building. Within the building—where they spent four days searching—gunshot residue was found at two windows on the first floor and a spent cartridge. With that evidence, and from the location of the bullets in the square, the police ascertained that two Sterling submachine guns had been fired, one pointing down at the demonstrators and one on a flatter trajectory across the square. The police search of the bureau found 4,367 rounds of ammunition, three semi automatic pistols, four .38 revolvers and magazines for Sterling submachine guns. The search of the embassy was made by civilian experts employed by the police, accompanied by observers from Saudi Arabia. The inquest into Fletcher's death opened on 25 April but was adjourned to allow for the police to undertake further investigations. When it reconvened, police reported that they had 400 lines of enquiry open into the murder, but had not narrowed the field of suspects down from any of the 30 Libyans in the embassy. Iain West stated that the bullet entered Fletcher's body at an angle of between 60 and 70 degrees. Paul Knapman, the coroner heading the inquest, considered the angle too steep to have been fired from the first floor and questioned West on the point. The pathologist stated that Fletcher must have been turning when she was shot which, he said, would have reduced the angle. The jury concluded that Fletcher "was killed by a bullet coming from one of two windows on the west side of the front on the first floor of the Libyan People's Bureau". In April and May 1984 six British men working in Libya were rounded up and detained as hostages by a Revolutionary Committee. The Libyans demanded the restoration of diplomatic relations and the release of Libyans arrested on terror offences. Two of the men were freed in September, and in October Terry Waite—special envoy for the Archbishop of Canterbury—visited Libya in an attempt to negotiate the release of the remaining men, the first of his four visits. The hostages were freed on 5 February 1985, after nine months in detention.

Қаддафи дәуірі: 1985-2011

Ливияға оралған төрт елшінің өлім жазасы алғанын күдікпен қарағанмен, британ үкіметі бұл хабарларды сенімді деп санамады. Үкімет Ливиямен дипломатиялық қатынастарды бірнеше жыл бойы қайта жаңғыртуға тырыспады, екі үкімет арасындағы байланыс нашар қалды. 1986 жылы Тэтчер Ливияны бомбалауға қатысқан американдық ұшақтарды қабылдау үшін Корольдік әуе күштерінің базаларын пайдалануға келісті; ол Парламентте Флетчердің өлімі оның шешіміне әсер еткенін айтты. 1991 жылы 1988 жылғы Локербидегі жарылысқа қатысқан екі ливиялыққа қатысты сот ордерлері британ-ливия қарым-қатынасын одан әрі уландырды. 1992 жылы Ливияның қоғамдық қауіпсіздік министрі Абдул Фаттах Юнис, Британияның Мысырдағы елшісі Кристофер Лонгпен кездесті. Юнис Флетчердің өліміне елінің қатысқанын мойындап, оның өлтірушілерін экстрадициялауға көмектесуді ұсынды; ұсыныс қабылданбады, бірақ екі ел арасында құпия сақталған пікірсайыстарға әкелді. 1996 жылғы сәуірде көрсетілген Channel 4 Dispatches деректі фильмінде оқтар МИ5 жалға алған жоғарғы қабаттан, басқа ғимараттан атылғаны, ал оқтарды МИ5 немесе американдық ЦРУ агенттері Ливия режимін қаралау үшін атқан деген болжам жасалды. Бағдарламаның мазмұны Парламентте Там Дейлл көтерді, ал Ішкі істер министрі Дэвид Маклин былай деп жауап берді: "Бұл бағдарлама WPC Флетчерді британдық немесе американдық барлау қызметкері өлтірді немесе оған көмектесті деп сенуді талап етеді. Егер бұл қаншалықты қорлаушы және ұятты болмаса, күлкілі болар еді". Ол бюродағы ливиялықтардың кісі өлтіру тергеуіне ынтымақтасуы керек деген қорытындыға келді. 1999 жылдың шілдесінде Ливия үкіметі кісі өлтіруге жауапкершілікті мойындады, Флетчердің отбасына 250 000 фунт стерлинг өтемақы төлеуге және Флетчердің өлімін тергеуге қолдау көрсетуге келісті. Сыртқы істер министрі Робин Кук Парламентте: "Ливия атыс кезінде Ливия Халық бюросының іс-әрекеттеріне толық жауапкершілікті мойындайды. Ол WPC Флетчердің отбасына осы оқиға үшін терең өкініш білдіреді және отбасына дереу өтемақы төлеуді ұсынады. Ливия полицияның жалғасатын тергеуіне қатысуға және онымен ынтымақтасуға, сондай-ақ оның нәтижелерін қабылдауға келіседі" деді. 2004 жылдың 24 ақпанында BBC Radio 4-тегі Today бағдарламасында Ливияның премьер-министрі Шукри Ганем өзінің елі Флетчердің өліміне немесе Локербидегі жарылысқа жауапты емес екенін мәлімдеді. Ганем Ливияның бейбітшілік орнату және халықаралық санкцияларды тоқтату үшін мойындау жасағанын және өтемақы төлегенін айтты. Келесі күні Ливия радиосы Ганемнің сөзін "дәл емес және өкінішті" деп мәлімдеді; Ливия үкіметі Метрополитен полициясына Триполиде тергеу жүргізу үшін Ливияға кіруді ұсынды. Төрт күндік тергеу кезінде олар кейбір қадамдарды жасаса да, ешкімді тұтқындауға рұқсат алмады. Олардың оралуымен британдық полиция мен ливиялық судьяның бірлескен тергеуі ливиялық заң бойынша ресми тергеу жүргізетіні туралы хабарланды. Британ детективтері 2007 жылдың маусым айында Ұлыбритания мен Ливия арасындағы дипломатиялық қатынастардың жақсарғаннан кейін кісі өлтірудегі басты күдіктімен сұхбаттасты. Детективтер Ливияда жеті апта бойы куәгерлер мен күдіктілерді сұраққа алды. Флетчердің анасы Квин бұл оқиғаларды "құбалаңды" деп сипаттады. Сол жылы Канаданың аға заңгері Корольдік прокуратура қызметі үшін қолжетімді дәлелдерді қарады. Ол Халық бюросының кіші дипломаты Абдулмагид Салах Америдің елшілік терезесінен қару атып жатқанын куәгерлер анықтағанын хабарлады. Сондай-ақ, екі адам – Матук Мохаммед Матук пен Абдулқадыр әл-Бағдадиге адам өлтіруге қатысты сөз байласуда айыптау үшін жеткілікті дәлелдер бар екендігі айтылды. Екеуі де оқтар атылған күні елшіліктің гараж есігінен қашып шықты; екеуінің де дипломатиялық статусы болмағандықтан сотталуы мүмкін. Бұл есептің көшірмесі 2009 жылы The Daily Telegraph газетіне түсті. 2009 жылы Каддафи Sky News телеарнасына берген сұхбатында Флетчердің өлімі үшін кешірім сұрады. Сол жылы 2006 жылы Ұлыбритания мен Ливия арасындағы сауда келіссөздерінде Флетчердің өлтірушісі Ұлыбританияда сотталу үшін экстрадицияланбайтыны туралы келісімге қол жеткізілді. Полиция федерациясы премьер-министр Гордон Браунға жазған хатында бұл шешімге "қатты наразы екенін" білдірді. Сыртқы істер министрлігінің өкілі құпия келісімнің бар екенін жоққа шығарып, "Ливия заңдары басқа елде сотталу үшін экстрадициялауға рұқсат бермейді, сондықтан Ливияда сотталу ғана әділеттілікті қамтамасыз етуге бағытталған біздің ниетті көрсететін нәтиже болар еді" деді.

Although there were rumours that four members of the embassy had been executed on their return to Libya, the reports were not considered reliable by the British government. The government did not try to re open diplomatic relations with Libya for several years, and interaction between the two governments remained poor. In 1986 Thatcher agreed to the use of Royal Air Force bases by American aircraft involved in the bombing of Libya; she said in the House of Commons that the murder of Fletcher weighed in her decision. In 1991 the warrants issued to two Libyan men for the 1988 Lockerbie bombing further damaged British–Libyan relations. Abdul Fatah Younis, Libya's Minister for Public Security, met Christopher Long, Britain's ambassador to Egypt in 1992. Younis apologised for his country's role in Fletcher's murder, and offered to assist with the extradition of her killers; the offer was not accepted, but led to discussions between the two countries, which were kept secret. The Channel 4 Dispatches documentary, broadcast in April 1996, posited that the shots were fired from a different building, from an upper floor that had been rented by MI5, and that the shots had been from agents of MI5 or the American CIA, to discredit the Libyan regime. The contents of the programme were raised in question in the House of Commons by Tam Dalyell, and answered by David Maclean, the Minister of State for Home Affairs, who stated that "The programme asks us to believe that WPC Fletcher was murdered by, or with the connivance of, a British or American intelligence officer. If it were not so offensive and obscene, it would be laughable." He concluded that it was the Libyans in the bureau who should co operate with the murder investigation. In July 1999 the Libyan government publicly accepted responsibility for the murder, agreed to pay compensation of £250,000 to Fletcher's family and agreed to support the investigation into Fletcher's murder. In a statement to the House of Commons, the Foreign Secretary, Robin Cook announced:

Libya accepts general responsibility for the actions of those in the Libyan People's Bureau at the time of the shooting. It expresses deep regret to the family of WPC Fletcher for what occurred and offers to pay compensation now to the family. Libya agrees to participate in and co operate with the continuing police investigation and to accept its outcome. On 24 February 2004 the Today programme on BBC Radio 4 reported that Shukri Ghanem, the Libyan prime minister, had claimed his country was not responsible for Fletcher's murder or for the Lockerbie bombing. Ghanem said that Libya had made the admission and paid compensation to bring peace and an end to international sanctions. The following day a statement on Libyan radio said that Ghanem's comment was "inaccurate and regrettable"; the Libyan government offered entry to Libya for the Metropolitan Police to undertake its investigation in Tripoli. Although they were able to undertake some steps during their four day investigation, they were not allowed to arrest anyone. On their return it was announced that a joint investigation by British police and a Libyan magistrate would undertake a formal investigation under Libyan law. British detectives were able to interview their main suspect for the murder in June 2007, following the normalisation of diplomatic relations between the UK and Libya. Detectives spent seven weeks in Libya interviewing both witnesses and suspects. Queenie, Fletcher's mother, described the developments as "promising". That year a senior Canadian lawyer undertook a review of the available evidence for the Crown Prosecution Service. He advised that Abdulmagid Salah Ameri, a junior diplomat in the People's Bureau at the time of the shooting, had been identified by witnesses who had observed him firing a weapon from the embassy window. The report also suggested that there was sufficient evidence for two men, Matouk Mohammed Matouk and Abdulqadir al Baghdadi, to face charges of conspiracy to murder. Both had escaped out of the garage door of the embassy on the day of the shooting; neither had diplomatic status and could, therefore, face prosecution. The report was not publicly released, but a leaked copy was obtained by The Daily Telegraph in 2009. In 2009 Gaddafi was interviewed by Sky News and apologised for the killing of Fletcher. The same year it was established that during trade negotiations between Britain and Libya in 2006, an agreement was reached that Fletcher's killer would not be extradited for trial in the UK. In a letter to Gordon Brown, the Prime Minister, the Police Federation said they were "appalled and disgusted" by the decision. A spokesman for the Foreign Office denied that there was a secret deal, and stated that "Libyan law did not allow for the extradition for trial in other countries so a trial in Libya was the only outcome that would reflect our determination to see justice done".

Каддафиден кейінгі дәуір: 20112021

2011 жылғы Ливиядағы азаматтық соғыс және сол жылдың тамызында Каддафи режимінің құлауынан кейін, қастандықтардың бірі – Абдулқадыр әл-Багдади Каддафиге адал жандар арасындағы қақтығыста қаза тапқан деген хабар тарады. Келесі жылдың маусым айында екі полицей Ливияға барып, іс бойынша жаңа ақпаратты талқылады. Одан кейін, шілде айында The Sunday Telegraph газеті бұрынғы режимнің жоғары лауазымды өкілі Салах Эддин Халифаны Флетчерді атқан Каддафиді қолдаған студент деп көрсетті. Ол оқ атып шабуыл жасағаннан бірнеше минут өткен соң, полиция қоршауына түспей, елшіліктен артқы есік арқылы қашып кетті. Халифаның азаматтық соғыстан кейін Солтүстік Африканың тағы бір қаласына көшкені айтылды. 2015 жылдың қараша айында Метрополитен полициясы Каддафи үкіметінің бұрынғы мүшесі және Каддафидің жақын серігі, сол күні елшілікті бақылаған революциялық комитеттің маңызды мүшесі Салех Ибрагим Мабрукты қамауға алды; ол 2011 жылы Ұлыбританияда саяси пана сұраған болатын. Алғашқыда ол ақша жылыстыру қылмысы бойынша ұсталғанмен, Флетчерді өлтіруге қатысқандығы айыбымен босатылды. 2017 жылдың мамыр айында оған тағылған айыптар алынып тасталды, себебі ұлттық қауіпсіздікке қатысты мәселелерге байланысты сотқа қарсы дәлелдер ұсынылмады. 2019 жылдың қараша айында Флетчердің бұрынғы әріптесі Джон Мюррей әлі де кісі өлтірушіні табуға тырысып жатқанын мәлімдеді; 2021 жылдың қараша айында ол Мабрукқа қарсы қозғаған азаматтық іс Лондонның Корольдік соттарында қарастырылды. Сот Мабрукты Флетчердің өліміне бірлесіп жауапты деп таныды.

Мұра

1984 жылдың сәуірінде кинорежиссер Майкл Виннер The Times газетіне жазған хатында, "осы батыл жас қыздың қасіретті өлімін ғана еске алу үшін емес, сонымен қатар оның өлтірушілеріне британ халқының сезімдерін үнемі еске түсіру үшін" Сент-Джеймс-скверінде ескерткіш орнатуды ұсынды. Көптеген үлкен қаржылай көмектерден кейін, 3 мамырда Уиннер Полиция Мемориалдық қорын құрды. Флетчер Полиция Мемориалдық қорының құрмет көрсеткен алғашқы полиция қызметкері болды. 1985 жылдың 1 ақпанында оның ескерткіші Тэтчердің қатысуымен, Ұлыбританияның басқарушы саяси партияларының жетекшілерінің куәгерлігімен салтанатты түрде ашылды. Өз сөзінде Тэтчер былай деді:

«Полиция Мемориалдық қоры» орнатқан осы қарапайым ескерткіш лондондықтарға және келушілерге Ивон Флетчер мен оның полициядағы барлық әріптестеріне деген қарызымызды еске салады. Олар болмаса, заң сақталмас еді. Олар болмаса, шын мәнінде заң да, бостандық та болмас еді. Гранит пен Портленд тасынан жасалған ескерткіш бағанасы Сент-Джеймс-сквердің солтүстік-шығыс бұрышында, бұрынғы Ливия елшілігіне қарап тұр. Вестминстер қалалық кеңесі адамдардың оның алдында тұруы үшін жолдың бір бөлігін дөңгелектей кеңейтіп, өзгертіп жасады. 1984 жылы Флетчерді еске алу үшін Сент-Джеймс-скверіне вишня ағашы отырғызылды, ал Лондонның Чаринг-Кросс полиция бөлімінде мемориалдық тақта орнатылды. 1988 жылы Солсбери епископы Джон Бейкер Семлидегі Сент-Леонард шіркеуіне Флетчерге арналған әйнек суреттерін (витраж) орнатты; бұл суретті суретші Генри Хейг жасаған. Дипломатиялық мекемелердің қолдануға тиіс емес екендігі туралы заңды қарастырған үкіметтік тексеруден кейін 1987 жылғы Дипломатиялық және консулдық мекемелер туралы заң қабылданды. Басқа шаралармен қатар, бұл заң үкіметке дипломатиялық мәртебені олардың теріс пайдаланылғанын санайтын мекемелерден алуға мүмкіндік береді.