Кіріспе
1993 жылы Джордж П. Косматос түсірген фильм, ал 1942 жылы түсірілген фильм.
the 1942 film
"Томбстоун" – 1993 жылы Джордж П. Косматос режиссерлік еткен американдық вестерн фильмі. Сценарийін Кевин Джарр жазған (алғашқы режиссері де ол болған, бірақ түсірілім барысында ауыстырылды). Басты рөлдерді Курт Рассел мен Вал Килмер сомдаған, сондай-ақ, Сам Эллиотт, Билл Пэкстон, Пауэрс Бут, Майкл Биэн және Дана Деланилер де түскен. Фильмде Роберт Митчемнің дауысымен баяндама бар. Фильм 1880 жылдардағы Оңтүстік-Шығыс Аризонада болған оқиғаларға негізделген, оның ішінде О.К. Корралдағы атыс және Эрптің кек алу сапары да бар. Фильмде Уайетт Эрп, Уильям Броциус, Джонни Ринго және Док Холлидей сияқты батыс заңсыздықтары мен құқық қорғаушылары бейнеленген. "Томбстоун" фильмі Голливуд Pictures компаниясы 1993 жылдың 25 желтоқсанында АҚШ-та кеңінен көрсетіліп, бүкіл әлем бойынша 73,2 миллион долларлық табыс әкелді. Фильм қаржылық жағынан сәтті болды және 1979 жылдан берігі вестерн жанрындағы ең табысты фильмдер тізімінде 16-орында тұр. Алты айдан кейін ұқсас тақырыптағы "Уайетт Эрп" фильмі шықты, бірақ ол бұрынғыдай коммерциялық сәттілікке жете алмады. Фильмге сыншылардың пікірі көбінесе оң болды, сюжеті, режиссурасы және актерлік шеберлігі жоғары бағаланды. Әсіресе Вал Килмердің Док Холлидей рөліндегі есімдеріне сақталатын ойыны мақтауға ие болды. Фильм шыққаннан бері культты классикаға айналды.
Сюжет
1879 жылы "Кері Билл" Броциус басшылығымен қызыл лента тағып жүретін заңсыз топ – "Каубойлар" Мексика қаласына кіріп, жергілікті полиция офицерінің үйлену тойын тоқтатады. Олар екі топтасы өлтірілгені үшін жаза ретінде жиналған полицейлерді қырғынға ұшыратады. Оққа ұшқанға дейін жергілікті дін қызметкері оларға Киелі кітаптағы төртінші атты туралы еске салып, жасаған қылмыстары мен қатыгездіктері үшін кек алатынын ескертеді. Зейнеткерлікке шыққан, бірақ беделі зор полиция офицері Уайатт Эрп Тусон қаласында Аризона штатында ағалары Вирджил мен Морганмен қайта қосылады, содан кейін Томбстоунға қоныстануға бет түзеді. Олар Уайаттың көп жылдық досы Док Холлидеймен кездеседі, ол нашарлап бара жатқан туберкулезінен құрғақ климатта ем іздейді. Жозефина Маркус пен мырза Фабиан да саяхаттап жүрген театр труппасымен бірге жаңадан келген. Ал Уайаттың заңды емес әйелі Мэтти Блэйлок лауданумға тәуелді болып барады. Уайат пен оның ағалары алғаш рет "Каубойлармен" кездескенде құмар ойын үйі мен салоннан пайда көре бастайды. Қаладан "Каубойларды" қууға Уайатты қысым көрсетсе де, ол енді полиция қызметкері емес. Керлі Билл опиум орнынан келген соң аспанға оқ атып, маршал Фред Уайт оған қаруын тастауды бұйырады. Керлі Билл маршалды өлтіріп, Уайатт оны күштеп ұстайды. Бұл тұтқындау Айк Клэнтонды және басқа "Каубойларды" ашуландырады. Керлі Билл сотқа тартылады, бірақ куәгерлердің жетіспеуіне байланысты кінәсіз деп танылады. Заңсыздыққа шыдамаған Вирджил жаңа маршал болып, қала шегінде қару-жарақ тасуға тыйым салады. Бұл О.К. Корралдағы атысқа әкеледі, онда Билли Клэнтон мен Маклори ағайындылары қаза табады. Вирджил мен Морган жараланады, округ шерифі Джонни Беханның "Каубойларға" деген адалдығы анық көрінеді. "Каубойлардың" өліміне жаза ретінде Уайаттың ағалары тұзаққа түседі; Морган қаза табады, ал Вирджил мүгедек болып қалады. Көңілі құлаған Уайатт отбасымен бірге Томбстоунды тастап, пойызға отырады, ал Айк Клэнтон мен Фрэнк Стилвелл оларды тосқауылға алуға дайындалып, артынан келеді. Уайатт отбасының қауіпсіз кеткенін көріп, содан кейін шабуылдаушыларды тосқауылдайды. Ол Стилвеллді өлтіреді, бірақ Клэнтонды тірі қалдырады: Уайатт өзінің АҚШ маршалы екенін және қызыл лента тағынған кез келген адамды өлтіруге ниеттенгенін жариялайды. Уайатт, Док, реформаланған "Каубой" Шерман Макмастерс, Техас Джек Вермиллион және Түркия Крикі Джек Джонсон өш алу үшін жасақ құрады. Уайатт пен оның жасағын өзен жағалауындағы орманға "Каубойлар" шабады. Уайатт өзенге секіріп, жаудың оқтарынан керемет түрде аман қалады, Керлі Биллді және оның көптеген адамдарын өлтіреді. Керлі Биллдің оң қолы Джонни Ринго "Каубойлардың" жаңа басшысы болады. Доктың денсаулығы нашарлағанда, топты Генри Хукер өзінің ранчосында орналастырады. Ринго Макмастерсті келіссөздерге шақырып, "Каубойлардың" құшағына түсіреді, содан кейін Уайатқа жаулықты тоқтату үшін жекпе-жекке шақыру үшін хабаршыны (Макмастерстің мәйітін сүйреп) жібереді; Уайатт келіседі. Уайатт Доктың оқиға орнына келгенін білмей, жекпе-жекке шығады. Док Уайатты күтіп тұрған таңғалған Рингоға қарсы шығып, оны "ойынды" аяқтау үшін жекпе-жекке шақырады, оны Ринго қабылдайды (Док пен Ринго Томбстонда бірнеше рет қарсыласып, ақыры ажырасып кеткен). Уайатт оқ атылғанды естігенде қашады, тек Рингоны өлтірген Докпен кездеседі. Олар кейін "Каубойларды" жою міндетін аяқтауға кіріседі, бірақ Клэнтон қызыл лентасынан бас тартып, олардың кек алуынан құтылады. Док Колорадодағы санаторийге жіберіледі, онда ол ауруынан қайтыс болады. Доктың тілегімен Уайатт Жозефинаның артынан жаңа өмір бастауға барады.
Өндіріс
Фильм негізінен Аризона штатында түсірілді. Түсірілім 1993 жылдың мамыр айында басталды. Бірақ Косматос келген кезде барлық актерлер қатысты. Жаңа режиссер түсірілім алаңына қатал талаптар мен принципиалды көзқарас әкелді, бұл кейбір топ мүшелерімен (әсіресе оператор Уильям Фрейкермен) қақтығыстарға әкелді. Осы уақытта Курт Рассел продюсер Джеймс Джекпен бірге Джаррдың кең көлемді сценарийін қысқарту үшін жұмыс істеді, қосалқы сюжеттерді жойды және Уайет пен Док арасындағы қарым-қатынасқа баса назар аударды. Рассел фильмді Косматос емес, өзі түсіргенін айтты, себебі Джаррдың кеткені студияның сұранысын тудырды. Расселдің сөзіне қарағанда, Косматос Расселдің режиссерлік еткенін жасыру үшін "көлеңке режиссер" ретінде шақырылған. Биен Расселдің өзіне ешқашан тікелей нұсқау бермегенін мәлімдеді. Косматос костюмдер, реквизиттер, салты және декорацияларды қоса, тарихи нақтылыққа ерекше мән берді, оларды шынайылыққа жеткізу үшін. Фильмдегі барлық миықтар нағыз болды, тек Джон Теннидің (Шериф Бехан) миығы бұрынғы жобасы үшін қырқылғандықтан, жалғыз жалған миық болды. Вал Килмер ұзақ уақыт бойы жылдам қолмен салу дағдысын жетілдірді және кейіпкеріне әдемі оңтүстік акцентін қосты. Томбстоун қаласын үлкен көрсету үшін екі локация пайдаланылды. Уайеттің қатыгез карточка сатушыны (Билли Боб Торнтон) салоннан шығарып жіберуі, Уайеттің психологиялық тәсілдермен қорқытуға бейім екенін көрсету үшін түсірілді. Торнтонның сахнадағы сөздері импровизацияланған, оған тек "қатыгездік көрсету" деп айтылған.
Саундтрек
Tombstone фильміне арналған түпнұсқа кино саундтрегі 1993 жылғы 25 желтоқсанда Intrada Records компаниясымен шығарылды. 2006 жылғы 16 наурызда Intrada Records компаниясы фильмнің кеңейтілген екі дискілік нұсқасын да шығарды. Музыка авторы және продюсері – Брюс Броутон, орындаушылары – Лондон симфониясы. Дэвид Снелл музыканың көп бөлігін дирижерлік етті (әдетте Броутон өзінің музыкасын дирижерлік ететін болса да, кәсіби одақтардағы мәселелер осы жолы басқа дирижерді тағайындауға мәжбүр етті), ал Патрисия Карлин фильмнің музыкасын өңдеді. Музыкада Макс Штайнердің Джон Фордтың "The Searchers" (1956) фильміне жазған музыкасының айқын ықпалы байқалады, Форд фильмінің ортасында қолданылған "Индиялық саудагерлер" тақырыбының вариациялары да бар. Альбом Джерри Голдсмит жазған және Броутон дирижерлік еткен Cinergi логотипімен басталады.
Үй медиасы
Кинотеатрларда көрсетілгеннен кейін фильм 1994 жылғы 11 қарашада VHS видео форматында шықты. Фильмнің Region 1 Code кең экранды нұсқасы АҚШ-та 1997 жылғы 2 желтоқсанда DVD форматында жарық көрді. DVD-нің қосымша мүмкіндіктері тек түпнұсқа кинотеатр трейлерлерін қамтиды. "Томбстоун" фильмінің режиссерлік кесімі 2002 жылғы 15 қаңтарда DVD-де ресми түрде шықты. DVD нұсқасы екі дискілік жинақтан тұрады және "Томбстоунның жасалуы" атты деректі фильм үш бөлімнен тұрады: "Ансамбль актерлік құрамы"; "Нағыз батыс фильмін жасау"; және "О.К. Корралдағы атыс". Басқа мүмкіндіктерге режиссер Джордж П. Косматостың аудио түсіндірмесі, интерактивті Томбстоун уақыт жолағы, режиссердің О.К. Коррал сахнасы үшін түпнұсқа эскиздері, Томбстоунның "Эпитафиясы" – нақты газет мақаласы, DVD ROM мүмкіндігі "Фаро Ориентал: Кездейсоқ ойын" және Томбстоун картасы кіреді. Бұл DVD шығарылымы THX сертификатына ие және DTS 5.1 аудио трегімен жабдықталған. Сонымен қатар, фильмді талап бойынша бейне форматында көруге қосымша мүмкіндік бар.
Кассалық жинақ
"Томбстоун" фильмінің тұңғыш көрсетілімі Лоуренс Касданның "Уайетт Эрп" фильмінен алты ай бұрын, 1993 жылдың 24 желтоқсанында АҚШ-та кең экрандарда өтті. Премьералық аптасында фильм АҚШ кассасында "The Pelican Brief" және "Mrs. Doubtfire" фильмдерінен кейін үшінші орынға шықты, 1504 кинотеатрда $6,454,752 табыс тапты. Екінші аптасында фильмнің кірісі 35% өсіп, $8,720,255 құрады. Сол демалыс күндері фильм 1955 кинотеатрда көрсетіліп, үшінші орында қалды. Фильм АҚШ және Канадада барлығы $56,505,065 билет сатудан түсім алды. 1993 жылы шыққан фильмдердің арасында 20-шы орында тұр. Халықаралық саудада $16.7 миллион табыс етсе, жалпы әлемдік кірісі $73.2 миллионды құрады.
Сыни жауап
Rotten Tomatoes сайты 47 сыншының 72% фильмге оң баға бергенін, орташа бағасы 6.30/10 екенін хабарлады. Сайттың сын пікірінде: "Егер сіз мықты оқиғасы бар және жақсы таңдалған актерлік құраммен стильді заманауи вестернді іздесеңіз, Tombstone сіздің іздегеніңіз." 1993 жылы кинотеатрларда жарық көргеннен кейін True West журналы "Томбстоунды" "қазіргі кезде жасалған 5 ең керемет вестерннің бірі" деп атады. Сондай-ақ, фильм Лос-Анджелестегі KCOP телеарнасының хабарлауынша, "жылдың ең үздік 10 фильмінің бірі" деп аталды. CinemaScore сауалнамасы бойынша фильмге A+ мен F шкаласы бойынша орташа баға "A−" берді. Гин Сискель және Роджер Эберт бастапқыда фильмді қарау мүмкіндігі болмады, бірақ Эберт түсіндіргендей, "қызық жағдай орын алды. Адамдар маған Вал Килмердің "Томбстондағы" ойыны ұнағанын айта бастады, мен мұны қайда болсам да естідім. Бір-екі рет естігеніңіз қызық, бірақ онша рет естігеніңіз – тренд. Білл Клинтонның осы рөлді жақсы көргенін оқығанда, фильмті көру керек деп ойладым". Ақырында Эберт фильмді ұсынды, ал Сискель ұсынбады. Кейін Эберт болашақ шолуларында "Томбстоунды" Кевин Костнердің "Уайт Эрп" фильмімен салыстырып ("Бұл мені салыстыруға мәжбүр етті") және "Жабайы Билл" романының рецензиясында Вал Килмердің рөлін "заманымыздың ең үздік ковбойы" деп атап көрсетті. Курт Расселдің "Қара көк" фильмін қарап жатып, ол: "Рассел немесе Вал Килмерді рөлде көрген сайын, мен олардың жыл соңындағы мерекелік шайқаста жоғалып кеткен және ешқашан лайықты танылуды алмаған "Томбстоун" фильмін еске түсіремін" деп мәлімдеді. Осы дәстүрлі құрылымға сіңген фильмнің медитативтік аспектілері көбінесе тым өзін-өзі сезінеді, сондықтан ыңғайлы бола алмайды. Әсіресе фильмде Ескі батыстағы әйелдердің көбірек ағартылған рөлін елестетуге тырысқан кезде сценарий қысылады. The New York Times газетінде жазған Стивен Холден: "Дезерет Ньюс газетінде жазған Крис Хикс «Рассел мен Вал Килмердің ұрлық, ауру, алкогольдік Док Холлидей сахнасынан басқа, көптеген кейіпкерлер келіп-кетеді, олардың ешқайсысына жеткілікті экран уақыты берілмейді, олардың барлығын бақылау қиынға соғады» деді. Бірақ ол «Расселдің естен кетпес мықты жігіт ретімен» өте қызықты сәттер бар екенін айтты. Жалпы, ол «өз шарттарына сай, кейбір төменгі күтулермен, батыс жанкүйерлері көңіл көтереді» деп ойлады. Variety басылымының Эммануэль Леви фильмді «қатал сөйлеу, бірақ жұмсақ жүректі әңгіме» деп сенді, ол «көбею, ескі үлгідегі ойын-сауық» болды. Сценарист Джаррдың диалогтары туралы ол: «Эмоционалдық орталық пен баяндаудың болмауына қарамастан, оның сценарийде фильмді жандандыруға жеткілікті қосалқы сюжеттер мен түрлі-түсті кейіпкерлер бар және ақыр соңында оны қызықты, тіпті қызықты емес тәжірибеге айналдырады» деді. Ол сондай-ақ Вал Килмерді ерекше өнер көрсетуші ретінде атап өтті. Фильмнің де сыншылары болды. Джеймс Берардинелли ReelViews үшін жағымсыз пікір жазып, «Томбстоунның бірінші жартысы керемет кино түсірудің үлгісі емес, бірақ ол қызықты. Оқиғалар "ОК-Коррал" атты атысқа дейін өрбіген сайын, бұл оқиғаның болмай қалмайтыны байқалады. Мелодрамалық "қате" сәттер барынша аз сақталады, ал әртүрлі атыс-жарақтар стиль мен шиеленістікпен хореографиялық түрде жасалады. Содан кейін, бір сағат он минуттан кейін, Клэнтондар мен Ерптер тобын теңестіреді. Содан кейін жағдай нашарлай бастайды. Соңғы сағат қана емес, сонымен қатар, бұл өте жайсыз. Көптеген көріністерде ұзақ сегменттер бар, олар нашар сценарийленген диалогтар, ал кей жағдайларда кейіпкерлердің мотивациясы түсініксіз болады. Оқ атыс қызықты емес, қайталанатын. Нәтижесінде «ақымақ желілер мен атыс-шабуылдардың бір-біріне қосылған саздары» жақсы жұмыс істемейді». The New York Times газетінде жазған Стивен Холден фильмді «көптеген заманауи әсерлері бар, Аризонаның гүлденген қаласы және аңыз О. К. Корралдың орны Лас-Вегастың тікелей алғысы болатын әсем, вадевильдік ұлылыққа ие» деп тапты. Ол қосалқы актерлік өнерге деген қанағаттануын білдіріп, «ең заманауи психологиялық әсер – бұл Джозефиннің (Дана Делани) бейнесі, Вайатт бірінші қараштан ғашық болған саяхатшы актриса, 1880-ші жылдардағы Аризонаға аяқ басқан ең ыңғайлы және ыңғайлы бостандық алған әйел». Entertainment Weekly басылымының Оуэн Глейберман киноға C - бағасын беріп, оны «135 минут» деп «әдепсіз көбейтілген» деп атады. Ол фильмді «Курт Расселдің күлкілі мачизмінің арқасында фильмді біріктіретін барлық нәрсе» «үш сағаттық іріктеуден кейін сәл қысқартылған» деп сипаттады. Time Out журналының авторы Джефф Эндрю: «Килмер таңқаларлық түрде тиімді және әдемі Холлидейді сомдайды» деп мәлімдеді. Ол «жаңсақ романдық сюжет және соңы біраз созылған» екенін мойындады, бірақ ақырында фильмді «көңілді, көптеген нағыз сақалдары бар ойын-сауық» деп атады. The Washington Post газетінің Ричард Харрингтон фильмнің кемшіліктерін атап көрсетіп, «Томбстоунның көп бөлігі бос естіледі. Кері перспективада, көп нәрсе болмайды және болған нәрселердің көп бөлігі негізделмеген. Көптеген жүзеге аспаған қарым-қатынастар бар, сіз ұзақ видео нұсқасында кешірім табуға үміттеніп қаласыз. Бұл нұсқа қанағаттандырмайды және толық емес». Журнал & Courier газетінің бағанашысы Боб Блум ашық түрде фильмнің «тарихи дәлдік болмауы мүмкін, бірақ ақшаға көп нәрсе ұсынады» деп мәлімдеді. Ол «қатал, кінәлі ләззат вестерні» деп қорытындылады. Вал Килмердің Док Холлидей рөлі мақталып, ол «Үздік қосалқы актер» номинациясына ие болмады. Ол MTV Movie Awards сыйлығында «Ең жағымды ер адам» және «Ең жағымды ер адам» номинацияларына ие болды.
In a mixed review, Chris Hicks writing in the Deseret News said, "aside from Russell and Val Kilmer's scene stealing, sickly, alcoholic Doc Holliday, there are so many characters coming and going, with none of them receiving adequate screen time, that it becomes difficult to keep track of them all." But he did comment, "some very entertaining moments here, with Russell spouting memorable tough guy lines". Overall, he felt, "Taken on its own terms, with some lowered expectations, Western fans will have fun." Emanuel Levy of Variety believed the film was a "tough talking but soft hearted tale" which was "entertaining in a sprawling, old fashioned manner." Regarding screenwriter Jarre's dialogue, he noted, "Despite the lack of emotional center and narrative focus, his script contains enough subplots and colorful characters to enliven the film and ultimately make it a fun, if not totally engaging experience." He also singled out Val Kilmer as the standout performance. The film was not without its detractors. James Berardinelli writing for ReelViews offered a negative review, recalling how he thought, "The first half of Tombstone isn't an example of great filmmaking, but it is engaging. There's a sense of growing inevitability as events build to the shoot out at the OK Corral. The melodramatic "serious" moments are kept to a minimum, and the various gunfights are choreographed with style and tension. Then, at the one hour ten minute mark, the Clanton gang and the Earps square off. From there, things get progressively worse. Not only is the last hour anticlimactic, but it's dull. Too many scenes feature lengthy segments of poorly scripted dialogue, and, in some cases, character motivation becomes unclear. The gunplay is more repetitious than exciting. The result—a cobbled together morass of silly lines and shoot outs—doesn't work well." Stephen Holden writing in The New York Times saw the film as being a "capacious Western with many modern touches, the Arizona boom town and site of the legendary O. K. Corral has a seedy, vaudevillian grandeur that makes it a direct forerunner of Las Vegas." He expressed his satisfaction with the supporting acting, saying, "[the] most modern psychological touch is its depiction of Josephine (Dana Delany), the itinerant actress with whom Wyatt falls in love at first sight, as the most casually and comfortably liberated woman ever to set foot in 1880s Arizona." Owen Gleiberman of Entertainment Weekly gave the film a C− rating, calling it "preposterously inflated" at "135 minutes long". He observed the film as being a "three hour rough cut that's been trimmed down to a slightly shorter rough cut" with "all that holds the film together is Kurt Russell's droll machismo." Author Geoff Andrew of Time Out commented, "Kilmer makes a surprisingly effective and effete Holliday". He negatively acknowledged that there was "a misguided romantic subplot and the ending rather sprawls" but ultimately exclaimed the film was "'rootin', tootin' entertainment with lots of authentic facial hair." Richard Harrington of The Washington Post highlighted the film's shortcomings declaring, "too much of Tombstone rings hollow. In retrospect, not much happens and little that does seems warranted. There are so many unrealized relationships you almost hope for redemption in a longer video version. This one is unsatisfying and unfulfilling." Alternately though, columnist Bob Bloom of the Journal & Courier openly remarked that the film "May not be historically accurate, but offers a lot of punch for the buck." He concluded by saying it was "A tough, guilty pleasure Western." Although Val Kilmer’s performance as Doc Holliday was praised, he did not get an Oscar nomination for Best Supporting Actor. He was nominated for Best Male Performance and Most Desirable Male at the MTV Movie Awards.