Кіріспе
1953 жылы Антони Манн түсірген фильм. Бастапқы музыканы Бронислав Капер жазса, операторлық жұмысты Уильям С. Меллор атқарды. "Жылаңаш тікен" Дуранго және Колорадодағы Сан-Хуан тауларында, сондай-ақ Калифорниядағы Лон Пайнде түсірілді. Фильм "Оскар" сыйлығына "Ең үздік түпнұсқа сценарий" номинациясына ие болды – бұл вестерн жанрындағы сирек құрмет. Бұл Энтони Манн мен Джеймс Стюарттың бірлескен үшінші вестерн фильмі болды. 1997 жылы "Жылаңаш тікен" "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар" деп танылып, АҚШ Ұлттық кино тізіліміне қосылды. 2021 жылы "Жылаңаш тікен" Солтүстік Америка аймағында Warner Bros. компаниясының "Архивтік жинақ" сериясымен Blu-ray форматында жарық көрді. Дискіге Питер Богдановичтің аудиокомментарийі қоса берілген, ол Маннмен жасалған аудиосұхбаттан алынған үзінділермен кезегімен алмастырылған.
The original music score was composed by Bronisław Kaper and the cinematography was by William C. Mellor. The Naked Spur was filmed on location in Durango and the San Juan Mountains in Colorado and in Lone Pine, California. The film was nominated for an Academy Award for Best Original Screenplay—a rare honor for a Western. This was the third Western film collaboration between Anthony Mann and James Stewart. In 1997, The Naked Spur was added to the United States National Film Registry, being deemed "culturally, historically, or aesthetically significant". In 2021, The Naked Spur was released on Blu ray in the North American region by Warner Bros. in their Archive Collection. The disc is supplemented by an audio commentary by Peter Bogdanovich, intercut with selections from an audio interview with Mann.
Сюжет
1868 жылы Колорадодағы Роки тауларында Говард Кемп Кензас штатының Абилин қаласында маршалдың өлтірілуіне байланысты іздестіріліп жатқан Бен Вандергротты іздеуге көмектесу үшін ақ шашы бар алтын іздеуші Джесси Тейтке 20 доллар ұсынады. Кемп оған жыртылған "WANTED" плакатын көрсетеді. Тейт Кемп шериф деп ойлайды. Олардың жолын тас тас бөгеді. Кемп өртеніп, тағы бір тас құлап түседі. Рой Андерсон, 6-ат әскерінен жақында босатылған, оның назарына оқ түсті. Кемп өзінің босатылуын көруді сұрайды: Андерсон "адамгершілік жағынан тұрақсыз". Андерсон жардан шығып, Вандергротты ұстап алады. Заңсыздықтың серігі Лина Пэтч кіріп келеді. Кемп пен Тейт жекпе-жекті тоқтатады. Линаның әкесі Абилиндегі банкті тонап өлтірілген. Вандергроат Кемптің заңгер емес екенін және оны ұстаған адамға 5000 доллар беретінін айтады. Тейт пен Андерсон өз үлестерін қалайды. Лина Вандергроттың кінәсіз екеніне сенеді. Жолда Вандергроат өзінің тұтқындарын әр түрлі тәсілдермен бір-біріне қарсы айналдыру үшін үнемі психологиялық науқан жүргізеді, бұл сыйақы екіге бөлінгенде үлкен болады деген байқаудан басталады. Тау асуын барлап, Кемп пен Тейт әдеттегі аумағынан алыс жерде оншақ Қара аяқтарды байқайды. Андерсон оны басшының қызын зорлағаны үшін іздегендерін мойындады. Кемп Андерсонға тез арада қашып кетуін айтады, қалғандары аман қалады. Қара аяқшылар Кемп тобының артынан жетеді, олар тоқтағанда, Андерсон басшыны жасырын жерден атып өлтіреді. Келесі шайқаста Кемп Вандергротты құтқарады, бірақ аяғына оқ тиді. Лина оған емделуге көмектеседі. Олар бәрі де жүреді. Кемп ұйқыға кеткенде, олар қоныстанды. Ол өзінің азаматтық соғысқа бара жатқанын, Лина оның қалыңдығы Мэри екенін ойлайды. "Қарапайым арманшыл" әні. Вандергроат Мэри Кемптің фермасын сатып, қашып кеткенін түсіндіреді. Ол Кемпке сыйлықтан түскен үшеуден бір бөлігі оның фермасын сатып алуға жеткіліксіз екенін айтады: олар уайымдауы керек. Лина Кемпке Вандергроатпен романтикалық қарым-қатынаста емес екенін айтады. Ол оның тек әділ күрескенін көріп, Калифорниядағы ранчо туралы уәдесіне сенеді. Кейін Вандергроат Кемптің ат үстіндегі тұтқасын босатып, оны тік таулы жолдың шетінен итеріп жібереді. Ағаш құлап, ол қайтадан көтеріледі. Сол түні Вандергроат Кемптің Линаның жамылғысын жұмсақ тартып жатқанын көріп, күлімсірейді. Олар дауылдан үңгірде пана табады. Вандергройт Линаға Кемп үңгірдің артқы жағынан қашып кету үшін оның назарын аударуды айтады. Ал, екіншісі - Кемпті өлтіреді. "Көрікті арманшы" тақырыбы Лина Калифорния туралы арманын сипаттағанда және Кемп өзінің ранчосын еске алғанда ойнайды. Олар өседі. Вандергроат өз мүмкіндіктерін пайдаланды. Кемп оны кері сүйреп әкеледі. Андерсон Вандергротты өлтіруді қалайды: сыйақы "өлі немесе тірі". Тейт Андерсонды тоқтатады, бірақ ашуланған Кемп Вандергротты жылдам жеребеге шығарады, ол одан бас тартады. Өзенде, қазір олар өзеннен төмен қарай бұрылуға тиіс, Андерсон "ақшалы қап" сүйретіп өтуді көздеп, Вандергроттың мойнын лазамен байлайды. Кемп пен Андерсон ұрысады. Кемп пен Андерсон сауығып, Лина отын іздеп жүргенде, Вандергроат Тейтке қарсы тұрмайтын азғыруды ұсынады: алтын кен орны. Тейт Вандергроат пен Линаның қашып кетуіне көмектеседі. Вандергроат пен Лина қос атпен жүреді, Тейт мылтық ұстап соңынан еріп жүреді. Вандергроат "Жылан!" деп айқайлайды. Ол бұзылып, мылтығын ұстап алады. Вандергроат Тейтті басқалар көретін жерде өлтіреді. Ақыры Лина ол туралы шындықты мойындайды. Вандергроат Кенп пен Андерсонға үстіміздегі жартастан оқ атып, бірақ Лина мылтық оқуынан ұстап алады. Андерсон Вандергроатпен атыс жүргізгенде, Кемп жардан шығып, Вандергроатты қоршауға алу үшін шұңқырларының бірін питон ретінде қолданады. Күдікті Вандергроат Кемпке оқ ату үшін көтеріледі. Кемп шұңқырды бетінен шауып жіберіп, Андерсон Вандергротты атып өлтіреді. Өлі дене өзенге құлап, қарама-қарсы жағалаудағы өлі ағаштардың түбіне сіңіп қалады. Андерсон тосқауыл мен қиылыстар арқылы жүреді. Ол арқанды Вандергроттың денесіне орады, бірақ оны ұшып бара жатқан үлкен ағаш діңгегі алып кетеді. Кемп Вандергроттың денесін өзеннен сүйреп өтіп, ашуланып, оны атына көтеріп, оны қайтарып алатынын уәде етеді. Лина оның таңдауы қандай болмасын, онымен бірге баратынын, үйленетінін және бірге өмір сүретінін айтады. Ол жылап, соңғы рет оны қайтарып алып жатқанын айтады. "Қарапайым арманшыл" тақырыбы өрбіді. Тынышталған Кемп одан әлі де Калифорнияға барғысы келетінін...
Каскадерлер
Вирджиния Бугас, Тед Мапес, Фрэнк Макграт, Чак Роберсон, Джек Уильямс, Джек Н. Янг.
Тарихи қателіктер
6-шы кавалериялық полк 1868 жылы Техас штатында орналасқан. Эллис форты іс жүзінде 2-ші кавалериялық полкінің басқаруында болған. Актерлер 1868 жылы болмаған 1873 жылғы Colt Model Peacemaker револьверін қолданып жүр. Мылтықтар да уақытына сай емес: Винчестердің темір/болаттан жасалған қабылдағышы 1873 жылға дейін қолжетімді болмаған (алдыңғы үлгілері мыс болған), ал Марлиннің бүйірден оқ шығаруы 1889 жылға дейін қолжетімді болмаған. Бозман жолы мен Эллис форты екеуі де Монтанада орналасқан, Колорадода емес. Қараяқты тайпасы Монтана және Канадада мекендеген, Колорадода емес.
Өндіріс
"Жылаңаш шұғыла" Джеймс Стюарт пен Энтони Маннның бірлесіп түсірген бес вестерн фильмінің үшіншісі және жалпы алты туындысының үшіншісі болды. Бұрынғы екі вестерн – "Винчестер '73" (1950) және "Өзендің иілімі" (1952). Стюартқа ашулы шаруа, кейіннен сыйлық аңшысы болған Говард Кемптің рөлі берілді. Фильмде тек бес сөйлейтін рөл бар. Андерсон шабуыл жасаған үндістердің бірнеше тобы болды. Роберт Райан, қатыгез жаулар мен қатал полицейлер рөлімен танымал, Канзас штатының шерифін өлтіргені үшін басына 5000 доллар "тірі немесе өлген" сыйлық белгіленген Бен Вандергроат рөлінде ойнады. Райан Маннмен "Соғыстағы адамдар" (1957) және "Құдайдың кішкентай егістігі" (1958) фильмдерінде қайта жұмыс істеді. Жанет Ли Вандергроаттың серігі, кейін Кемпке ғашық болатын Лина Патч рөлінде ойнады. Ли Фред Зиннеманның режиссерлік жұмысы болған "Зорлық әрекеті" (1948) фильмінде Райанмен бірге ойнаған. Ральф Микер армиядағы абыройын жоғалтқан Рой Андерсон рөлінде ойнады. Джесси Тейттің рөлін ойнаған, опысты алтын іздеуші Миллард Митчелл осы фильмнен кейін өкпе рагынан 50 жасында қайтыс болды. Бұл оның түсірген соңғы екінші фильмі болды, одан кейін Боб Хоуптың қатысуымен "Қыздар келеді" (1953 жылдың қазан айында шықты) фильмі түсірілді. Фильм Калифорниядағы Лон Пайнде, Сан-Хуан тауларында және Колорадо штатындағы Дурангода түсірілді. 1967 жылы өткен сұхбатында Манн оны "көркем жарасымды жер және барлығы импровизацияға мүмкіндік берді. Мен неге көптеген вестерндер шөлде түсіріледі деп түсінбедім! Мысалы, Джон Форд Монумент алқабын жақсы көреді, бірақ мен Монумент алқабын жақсы білемін және ол бүкіл Батыс емес. Шындығында, шөл Америка Батысының бір бөлігі ғана. Мен тауларды, сарқырамаларды, орманды аймақтарды, қарлы шыңдарды көрсетуді, қысқасы, Дэниел Бун атмосферасын қайта жаңғыртуды қаладым: кейіпкерлер осындай ортада толыққандырақ көрінеді. Осы тұрғыдан алғанда, "Жылаңаш шұғыла" фильмін түсіру маған шынайы қанағат әкелді". Жазушы және тарихшы Фредерик Б. Уайлдфангтың сөзіне сәйкес, түсіру кезінде Стюарт қалада ескерткіш орнатып, аймақты "Таулы аймақтың Голливуды" деп атады. Фильм түсіру жұмысы 1952 жылдың мамыр айының соңында басталып, маусым айында аяқталды.
Қабылдау
Фильмнің премьерасы 1953 жылдың ақпан айының бірінші күні өтті. Сол жылы Манн режиссерлік еткен және Стюарт түскен тағы екі фильм жарық көрді. Олар – "Тандер-Бэй" және "Гленн Миллер туралы оқиға". Джонатан Розенбаум кейін "Жылаңаш шұғыла" фильмін шедевр деп атап, "Маннның бұрышты және азапты туындыларында кездесетін ең қаһарлы психологиялық соғыс" деп жазды. Empire журналы да фильмді "көп назарсыз қалған шедевр" және "тамаша вестерн фильмдерінің арасындағы ең үздігі" деп бағалады. Фильм Rotten Tomatoes сайтында 100% рейтинг алған. MGM деректеріне сәйкес, фильм АҚШ және Канадада 2,423,000 доллар, ал шетелде 1,427,000 доллар табыс әкелді, нәтижесінде студияға 1,081,000 доллар пайда болды. Бұл сәттілік Стюарт пен Маннның тағы үш бірлескен жобасын қамтамасыз етті, оның ішінде тағы екі вестерн. Сценаристтер Сэм Рольф және Гарольд Джек Блум 1953 жылғы "Үздік сценарий" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығына ұсынылды. Ұзақ жылдар бойында фильм үздіксіз табысқа жетіп, алғашқы көрсетілімінен кейін сыншылардың одан да көп мақтауына ие болды. Леонард Мальтин "Жылаңаш шұғыла" фильмін "барлық уақыттағы ең жақсы вестерн фильмдерінің бірі" деп атады. Джеймс Стюарт пен Энтони Маннның ынтымақтастығы кеңінен танымал болғанымен, Роберт Райан да Маннмен "Жылаңаш шұғыла", "Соғыстағы адамдар" және "Құдайдың кішкентай учаскесі" фильмдерінде бірге жұмыс істеді.