Кіріспе

Джон Стерджес режиссерлік еткен 1960 жылғы фильм.

Сюжет

Кальвера бастаған қарақшылар тобы мексикалық кедей ауылға азық-түлік пен қажетті заттар үшін үнемі шабуыл жасайды. Соңғы шабуылдан кейін, Кальвера ауыл тұрғынын өлтіргеннен кейін, ауыл басшылары қарсы тұруға шешім қабылдайды. Олар үш ауыл адамын, өте бағалы заттарымен бірге, қару-жарақ алу үшін сауда жасауға жібереді. АҚШ шекарасына жақын қалада ауылдықтар тәжірибелі каджун қарушысы Криспен кездесіп, оған жүгінеді. Крис оларға ауылды қорғау үшін жалдамалы қарулыларды жалдауға кеңес береді, себебі "адамдар қарудан арзан". Басында тек жалдамалыларды табуға көмектесуге келіскен Крис, ақырында топты жетекшілік етеді. Аз төлегеніне қарамастан, Крис бес қарулы адамды табады. Олардың арасында құмар ойнап барлық ақшасын жоғалтқан Вин Таннер; Кристің досы Гарри Лак, Крис жұмысы үшін үлкен сыйлық жасырған деп ойлайды; қиын жағдайға түскен ирланд-мексикалық Бернардо О’Рейли; пышақ пен қаруды жақсы білетін Бритт, ол тек қиындыққа қызығады; және іздеп жүрген қарулы Ли, өткен шайқастардың түсіне кіріп, соғысқа деген қайратын жоғалтқан. Ауылға бара жатқан жолда, оларды ызалы Чико ілесіп келеді, ол бұрын Криспен бірге жұмыс істеуге тырысқан, бірақ сәтсіз болған жас қарушы. Оның табандылығына таң қалған Крис оны топқа қабылдайды. Ауылға келген соң, олар ауыл тұрғындарымен бірге бекініс құрып, оларды жауынгерлік дағдыларға үйретеді. Олар ауылда әйелдердің жоқтығына назар аударады, бірақ Чико Петраға тап болып, әйелдердің қарулы адамдар зорлап шабуыл жасайды деп қорқып жасырылғанын біледі. Қарулы адамдар ауыл тұрғындарымен жақындасады, ал Петра Чиконы қуалайды. Бернардо қарулы адамдарға жақсы тамақ берілгенін айтса, олар оны ауыл балаларымен бөліседі. Кальвераның үш адамы ауылды барлауға жіберіледі; Чиконың қателігінен кейін, жеті адам оларды өлтіруге мәжбүр болады. Бірнеше күннен кейін Кальвера және оның қарақшылары күшпен келеді. Жеті адам мен ауыл тұрғындары он бір қарақшыны өлтіріп, қалғандарын қаладан қуады. Ауыл тұрғындары тойға толады, Кальвера қайта оралмайды деп сендіреді. Алайда, Чико Кальвераның лагеріне кіріп, азық-түлік жетіспеушілігінен Кальвераның қайтып келетінін біледі. Кейбір ауыл тұрғындары жазадан қорқып, қарулы адамдардың кетуін талап етеді. Тіпті жеті адамның арасында да күмән туады, бірақ Крис олардың қалуын талап етеді. Жеті адам Кальвера лагеріне алдын ала шабуыл жасауға аттанады, бірақ лагерьті тастап кеткенін көреді. Ауылға оралғанда, оларды Кальвера мен оның адамдары тұтқындап, ауыл тұрғындарымен бірігіп билікті өз қолына алады. Кальвера жеті адамның өмірін сақтап қалады, бір жағынан олардың сатқындыққа ұшырағанын сеніп, екінші жағынан шекарадан тыс достарынан кек алудан қорқады. Крис пен Вин жолға шығуға дайындалып, ауылға эмоционалды түрде байланысқандарын мойындайды. Бернардо да достасқан балалары оның ата-анасын қорқақ деп атағанда ашуланады. Чико ауыл тұрғындарын жек көретінін айтады; Крис өзінің де фермер болып өскенін айтса, Чико ашуланып, ауыл тұрғындарын Кальвера мен Крис сияқты адамдар осылай еткенін айтады. Қарулы топ жеті адамды ауылдан шығарып, қаруларын қайтарып береді. Жеті адам келесі қадамды ойластырады. Барлығы қайтып оралып күресуге келіседі, тек Гарри ғана бұл күш-жігердің бекер екенін және өлімге алып баратынын айтады. Қарулы топ ауылға кіргенде, атыс басталады. Жүрек өзгерген Гарри Кристің өмірін құтқару үшін уақытында оралады, бірақ өзі қаза табады. Гарри олар не үшін күрескенін білуді өтінеді, ал Крис оған жасырылған алтын туралы өтірік айтып, Гарри байлық үшін өлді деп сендіреді; Гарри өлер алдында күлімсірейді. Ли бірнеше ауыл тұрғындары ұсталып отырған үйге шабуыл жасап, оларды ұстап алғандарды атып, тұтқындарды босатады, бірақ үйден шыққанда атып өлтіріледі. Бернардо достасқан балаларын қорғап атып өлтіріледі, ол өлер алдында оларға әкелерінің қаншалықты батыл соғысқанын көруді айтады. Бритт көптеген қарақшыларды өлтіріп, жасырынғаннан кейін өзін ашыққа шығарады. Крис Кальвераны атып өлтіреді, ол ауылға не үшін келгенін білуді талап етеді. Қалған қарақшылар қашады. Чико Петрамен бірге қалуға шешім қабылдағаннан кейін, Крис пен Вин ауыл ақсақалымен қоштасады. Ақсақал оларға ауыл тұрғындары ғана жеңгенін, ал қарулы топтың "жел сияқты, жер бетінен өтіп бара жатқанын" айтады. Олар қаза тапқан жолдастарының қабірінен өтіп бара жатқанда, Крис ақсақалдың дұрыс айтқанын мойындайды.

Даму

Лу Моргейм АҚШ-та фильмді қайта түсіру құқығын 2500 долларға сатып алды. Кейін ол Юл Бриннердің өндіріс компаниясымен келісім жасасты, ол Моргеймнен құқықтарды 10 000 доллар көлемінде алдын ала төлеммен, сондай-ақ өндіруші ретінде аптасына 1000 доллар және таза пайданың 5% үлесімен сатып алды. Энтони Квинн Бриннердің режиссерлікте ойнауына келісілді, бірақ кейін режиссерлікке Мартин Ритт тағайындалды, ал Бриннер актер ретінде қатысты. Бриннер продюсер Уолтер Миришке Куросаваның танымал самурай фильмін қайта түсіру туралы идеямен жүгінді. Алайда, Мириш құқықтарды сатып алып, United Artists компаниясымен келісімге келгеннен кейін, Квинн Бриннерге келісімшартты бұзғаны үшін сотқа шағым түсірді, ол Бриннермен бірге концепцияны жасағандарын және фильмнің көптеген мәліметтерін әзірлегендерін алға тартты, бірақ екеуі арасында дау туды. Квинн ақыры талабын жоғалтты, себебі жазбаша дәлелдемелер болған жоқ. Фильмнің атауы алғашқы американдық локализацияланған "Seven Samurai" атауынан алынған, ол 1955 жылы АҚШ-та "The Magnificent Seven" деген атпен шыққан.

Жазу

Сценарий авторлығы дау тудырды. Ассоциацияланған продюсер Морхайм, «қара тізімде» тұрған сценарийші Уолтер Бернштейнге Шинобу Хашимото, Хидео Огуни және Акира Куросава жазған түпнұсқа сценарийден «адал» бейімделген алғашқы нұсқаны жасауды тапсырды; Мириш пен Бриннер өндірісті өз қолына алғанда, олар Уолтер Ньюманды шақыртты, оның нұсқасы «көбінесе экранда көрінеді». Ньюман Мексикада фильмнің түсірілімі кезінде қатыса алмағандықтан, Уильям Робертс жалданып, мексикалық цензура талап еткен өзгерістер енгізілді. Робертс Америка Жазушылар Гильдиясынан бірлескен авторлық құқығын сұрағанда, Ньюман өзінің есімін титрлерден алып тастауды өтінді.

Кастинг

Стерджес бұл суретке Стив Маккуинды түсіруге ынталы болды, өйткені ол 1959 жылғы «Never So Few» фильмінде онымен жұмыс істеген еді, бірақ Маккуин актер және продюсер Дик Пауэллден рұхсат ала алмады, ол Маккуиннің «Wanted Dead or Alive» телесериалын бақылап отырды. Агентінің кеңесімен, тәжірибелі автокөлік жүргізушісі Маккуин автокөлік апатын жасап, мойынға соққы алғанын айтты, сондықтан сериясында жұмыс істей алмайтынын және мойынға тірек тағуға мәжбүр болғанын мәлімдеді. «Қалпына келтіру» үшін қажетті үзіліс кезінде ол «Ұлы жетілік» фильмінде түсуге мүмкіндік алды. Джеймс Кобёрн жапондық «Жеті самурай» фильмінің жанкүйері болды, оны 15 рет көрген, ал актерлер Стерлинг Хейден мен Джон Ирландия пышақ лақтыру шеберінің рөлінен бас тарқаннан кейін, ол әріптесі және бұрынғы сыныптасы Роберт Вонның көмегімен жұмысқа алынды.

Түсірілім

Фильмді оператор Чарльз Ланг Panavision линзаларын қолдана отырып, 35 мм анаморфтық форматта түсірді. Фильмнің түсірілімдері 1960 жылдың 1 наурызында Мексикада басталды, онда фильм үшін ауыл да, АҚШ шекарасындағы қала да салынған еді. Түсірілімдер Куернавака, Дуранго, Тепостлан және Чурубуско студияларында өтті. Алғашқы сахналар – алты мылтықшының Чико топқа қосылмас бұрын Мексика ауылына жасаған сапарының басы (режиссер Стерджес кейінірек берген сұхбаттарында осыны «алты примадоннаны» таңдаған сәт деп атады және актерлерді әдеттегіден қатаң бақылау қажет екенін айтты). Түсірілім барысында Бриннер мен Маккуин арасында үлкен шиеленіс болды, Маккуин бастапқы сценарийде оның кейіпкеріне тек жеті ғана сөз берілгеніне наразы болды. (Стерджес Маккуинге «сенің камераңа мүмкіндік беремін» деген еді.) Бұған өтемақы ретінде Маккуин Бриннердің назарын өзіне аудару үшін көптеген мүмкіндіктерді пайдаланды, оның ішінде шляпасымен көзін жасырып, Бриннер сөйлеп тұрғанда монета лақтырып, мылтық патрондарын дырқыратады. Бриннер көбінесе Маккуинмен бірдей бойға ие болу үшін кішкентай топырақ үйіндісін жасап, бірақ Маккуин оның жанынан өткенде топырақты лақтырып жіберетін. Газеттер бәсекелестік туралы жаза бастағанда, Бриннер баспасөз мәлімдемесі жасап: «Мен актерлермен дауласпаймын. Мен студиялармен дауласамын» деді.

Басқа медиада

Бернштейннің музыкасы бұқаралық ақпарат құралдарында және танымал мәдениетте жиі сілтеме жасалады. 1963 жылдан бастап, бұл тақырып АҚШ-та көп жыл бойы Marlboro темекісінің жарнамасында қолданылды. Австралияда Victoria Bitter сырасы үшін осыған ұқсас (бірақ өзгеше) үнмен, сондай-ақ National Geographic телешоуының кіріспесі үшін де ұқсас (бірақ өзгеше) үнмен музыка пайдаланылды. Бұл тақырып Джеймс Бондтың "Moonraker" фильмінің бір көрінісіне енгізілді. Басқа қолданыстары: 2004 жылғы "Fahrenheit 9/11" деректі фильмінде; 2005 жылғы "The Ringer" фильмінде; 2015 жылғы "Hardcore Henry" фильмінде; британдық James тобының сахнаға шығу музыкасы ретінде, сондай-ақ "Батыс" тақырыбы бар "The Simpsons" эпизодтарында (әсіресе "Dude, Where's My Ranch?" атты эпизодта). Артур Конлидің 1967 жылғы "Sweet Soul Music" хитіндегі алғашқы мүйіз рифі осы тақырыптан алынған. Канадалық Kon Kan тобы "I Beg Your Pardon" синглінде осы тақырыптың алғашқы тақтарын пайдаланды. Селтик футбол клубы (Глазго, Шотландия) Хенрик Ларссон гол соққан сайын осы тақырыптық музыканы қолданды. 2008 жылғы J-pop әні "Ōgoe Diamond" AKB48 тобының негізгі тақырыбының бір бөлігін пайдаланды. "Cheers" телесериалының "Diane Chambers Day" эпизоды (4 маусым, 22-эпизод) бар тұрғындарының "Ұлы жетілік" фильмін көруге шақырылуымен аяқталады, содан кейін олар тақырыптың а капелла нұсқасын орындайды. Мик Джонстың 1980-ші жылдардағы Big Audio Dynamite тобы осы әнді "Keep off the Grass" деп каверледі (бірақ бұл кавер ресми түрде жарық көрген жоқ). 1995 жылы KLF тобы бас тақырыптың "The Magnificent" атты drum and bass каверін жасады; ол One World Orchestra тобының атынан The Help Album қайырымдылық жинағында шығарылды. 1992 жылы "Ұлы жетілік" фильмінің негізгі тақырыбы Disneyland Paris-тегі Disneyland теміржолының бір бөлігінде қолданыла бастады. Тақырыптың бөліктері пойыз Phantom Manor-дың артындағы Grand Canyon диорамалық туннелінен шығып, Frontierland-ке кіргенде және Far West өзендерінің жағалауымен жүргенде ойнатылады. "Main Title" Брюс Спрингстиннің 2012 жылғы Wrecking Ball турнесінің көптеген түндерінде кіріспе музыкасы ретінде қолданылды. E Street Band сахнаға шыққанда, тақырып ойнатылып, стадиондағы атмосфераны күшейте түсті.

Театрлық

Фильм 1960 жылдың 12 қазанында АҚШ-тың оңтүстік және оңтүстік-батыс аймақтарындағы мың кинотеатрларда көрсетілді.

Кассалық жинақ

АҚШ пен Канадада фильм 2,25 миллион долларлық прокатқа түсіп, кассада сәтсіздікке ұшырады, бірақ Еуропада үлкен табысқа ие болды. Шетелдегі прокат АҚШ-тағыдан үш есе артық болды, жалпы сомасы 7,5 миллион долларға жетті, бұл әлемдік прокатты 9,75 миллион долларға жеткізді. Ұлыбританияда 7,7 миллион билет сатылды, соның арқасында фильм Ұлыбритания мен Франциядағы ең табысты 100 фильмнің қатарына енді. Германияда да сәтті болды. Совет Одағында (Бриннердің туған жері) фильм 67 миллион билет сатылып, Совет Одағындағы ең көп көрермен жинаған Голливуд фильмі атанды (ол ондағы блокбастерге айналған санаулы голливудтік фильмдердің бірі болды). Оңтүстік Кореяда Сеул қаласында 80 870 билет сатылды, ал Жапонияда да сәтті көрсетілді. Variety журналының мәліметінше, "Әйелдер мен балалар пайда болғанша, "Ұлы жетілік" – керемет әзіл-қалжыңға толы, қарқынды батыс фильмі. Соңғы үштен бірі – көңіл көшіретін, ұзақ және шатасқан антиклимакс, онда "Ұлы жетілік" тым керемет болып көрінеді". The Washington Post газетінің Ричард Л. Коу фильмді "көп бөлігінде қатал, күлкілі және жарқын" деп сипаттады. Соңғы үштен бірінде қарқын төмендегенімен, Киттің жаңа кейіпкері шеберлікпен ойналған, өте ұнатуға лайық рөл болды. Harrison's Reports фильмді "тамаша вестерн, жақсы актерлік ойынмен және әрекетке, адамдық қызығушылыққа, қайғыға, күдікке, сондай-ақ романтика мен юморға толы" деп мақтады. Лос-Анджелес Таймс газетінде Чарльз Стинсонның жазған пікірінде диалог "керемет, әзіл-қалжыңға толы, кейде ойлы, тіпті мейірімді" деп бағаланды. Джон Стерджестің режиссерлік шешімдері "керемет түрде нақты, тынығу мен үндеулерді тиімді пайдаланып, оқиғаның әзілін де, қайғысын да, жақсылық пен жамандықты да ашып көрсетеді". The Monthly Film Bulletin Юл Бриннер мен Хорст Бухольцтің таңдалуын "қызықты" деп атады және Чиконың қалу шешімін "фильмнің ең сенімсіз элементі" деп санайды, бірақ фильмнің "әсерлі және ұнайтын" екенін мойындады. Акира Куросава фильмге қатты әсерленіп, Джон Стерджеске қылыш сыйлаған деген аңыз бар. Фильмнің беделі шығуына актерлік құрамы (олардың кейбіреулері фильмнен кейін жұлдыздарға айналды) мен музыкасы, сондай-ақ сценарийдің сапасы да ықпал етті. Rotten Tomatoes сайтында фильмге 44 рецензия негізінде 89% жағымды баға берілген, орташа бағасы 8.00/10. Сыни пікірлерде "Ұлы жетілік" фильмі "Жеті самурай" туындысын Батысқа көшіріп, Голливуд жұлдыздарының керемет актерлік шеберлігін көрсеткен, бірақ оқиғаның мағыналық тереңдігінен айырылмаған" деп айтылады. АҚШ теледидары тарихында бұл фильм "Оз сиқыршысынан" кейін екінші орында тұр. Фильм AFI-ның "Америка киносының ең қызықты 100 фильмі" тізімінде 79-шы орында саналады.

Жалғасы

Соңында үш жалғасы түсірілді: «Жетіліктің қайтысы» (1966), «Ұлы жетіліктің қарулары» (1969) және «Ұлы жетіліктер шабады!» (1972). Юл Бриннер «Жетіліктің қайтысына» Крис Адамс рөлінде оралды, бірақ келесі фильмдерде оны Джордж Кеннеди және Ли Ван Клиф ауыстырды. Ол жалғастардың біріне де қайтып келген актерлердің жалғыз мүшесі болды. Ешқайсысы түпнұсқа фильмдей сәтті болған жоқ.

Телехикая

Фильм сонымен қатар "Ұлы жетілік" телесериалын тудырды, ол 1998 жылдан 2000 жылға дейін көрсетілді. Роберт Вон эпизодтық рөлде, судья болып пайда болды, ол жесір қалған келіні мен немересі тұратын қаланы қорғау үшін жетілікті жалдады.

Музыка

1981 жылы The Clash тобы "The Magnificent Seven" әнін шығарды, бұл олардың төртінші альбомы Sandinista! альбомынан шыққан үшінші сингл болды және ол 1960 жылғы фильмнің атауымен байланысты.

Бейресми қайта жасау

1980 жылы шыққан "Жұлдыздар артындағы шайқас" ғылыми-фантастикалық фильмі – ғарыштағы оқиғаларға көшirilген "Ұлы жетілік" фильмінің жаңа нұсқасы болды. Джордж Пеппард ("Ғарыш ковбойы" деп белгілі бір ғана кейіпкер) және Роберт Вон (іс жүзінде "Ұлы жетілік" фильміндегі рөлін қайталаған) сияқты жалдамалы сарбаздар тобы Акир планетасындағы фермерлерді ғарыш қарақшыларынан қорғайды. Акир планетасы – Акира (жеті самурай режиссері Акира Куросаваның құрметіне аталған) халқының мекені.

Танымал мәдениетте

1980 жылдардағы "The A Team" әрекет-қимыл сериясы бастапқыда "The Dirty Dozen" және "The Magnificent Seven" фильмдерінің қосындысы ретінде жоспарланған. Шоудың пилоттық фильмі "Ұлы жетілік" сюжетіне көп сүйенді, және әртүрлі эпизодтарда да осыған ұқсас сюжеттік қайталаулар бар. Джеймс Кобёрнге бастапқыда команда жетекшісі Джон "Ганнибал" Смит рөлі ұсынылған, бірақ бұл рөл сериалда Джордж Пеппардқа бұйырды. Ал Роберт Вон рейтингтерді жаңғырту әрекетінің бөлігі ретінде соңғы маусымда актерлік құрамға қосылды. 1980 жылдары британдық "Auf Wiedersehen, Pet" телесериалы, әсіресе екінші сериясы, фильмге айқын сілтемелер жасайды. Бірінші екі эпизод "Жетіліктің қайта оралуы (1 және 2 бөлімдер)" деп аталады, ал актерлер автокөлік жолының сервистік аймағында тоқтағанда, фильмнен өздерін ең жақсы бейнелейтін актерді таңдау туралы пікір алмасады. Саундтректе де басты тақырыпқа сілтеме бар. Стивен Спилбергтің 2022 жылғы жартылай автобиографиялық "Фабелман" фильмі Бернштейннің музыкасынан үзінділерді бастапқы музыка ретінде пайдаланады, олар граммофонда ойнатылып, басты кейіпкер Сэмми Фабелманның 8 мм қысқаметражды фильмі "Гунсмог" (1962 жылғы "The Man Who Shot Liberty Valance" фильмінен алынған) оның құрбылары мен скауттар алдында көрсетілгенде, көріністің мәнділігін арттырады.

Қайта жасау

"Ұлы жетілік" фильмі, сол аттас фильмнің қайта түсірілімі, 2016 жылы Антуан Фукуаның режиссерлігімен шықты. Басты рөлдерде Дензел Вашингтон, Крис Пратт, Итан Хоук, Винсент Д’Онофрио, Ли Бьюнгхун, Мануэль Гарсия Рулфо, Мартин Сенсмайер және Питер Сарсгард ойнады. 2023 жылдың 14 сәуірінде MGM өзінің көптеген фильмдер франшизаларын жаңартпақ, оның ішінде "Ұлы жетілік" телесериалына бейімдеу жасалатыны хабарланды.