Кіріспе

МакКейб және Миссис Миллер – Роберт Алтманның 1971 жылы түсірген американдық ревизионисттік вестерн фильмі. Алтман мен Брайан МакКей жазған сценарий Эдмунд Ноттонның 1959 жылғы «МакКейб» романына негізделген. Алтман бұл фильмді «анти-вестерн» деп атады, себебі ол көптеген вестерн қағидаларын елемеуге немесе бұзуға тырысады. Фильм 1970 жылдың күзі мен қысында Британдық Колумбияда түсірілді және 1971 жылдың 24 маусымында көрсетілді. Фильм шыққаннан бері сыншылар тарапынан жоғары бағаланды және Кристи «Оскар» сыйлығының «Ең үздік әйел актер» номинациясына ие болды. 2008 жылы Америка кино институтының «10 үздік 10» тізімінде бұл фильм барлық уақыттағы ең ұлы вестерн фильмдердің арасында 8-орынды иеленді, ал 2010 жылы Конгресс кітапханасы оны «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызға ие» деп АҚШ Ұлттық кино реестріне енгізуге қаулы етті.

Сюжет

1902 жылы Джон Маккейб есімді құпия құмар ойыншы Вашингтон штатындағы Пресвитериан шіркеуінің шағын қаласына келеді. Қаланың аты, оның жалғыз ерекше ғимараты – биік, бірақ көбінесе қолданылмаған шіркеуінен шыққан. Маккейб қаланың қарапайым және жалқау тұрғындарына тез арада үстемдік етеді, себебі оның агрессивті мінезі және ол "Паджи" Маккейб деген атпен танымал қатыгез қаскөй екені туралы қауесеттер таралады. Көріну үшін Маккейб жақын жердегі Bearpaw қаласынан 200 долларға үш әйел сатып алып, уақытша жыныс сату орнын ашады. Британдық кокни мадам Констанс Миллер келіп, Маккейбті оның жыныс сату орнын басқаруға көндіреді, ал ол өзі ойын үйін басқаруға белсенділік етеді. Екеуі қаржылық тұрғыдан табысты серіктес болып, кішкентай бизнесін қаладағы ең ірі кәсіпке айналдырады. Сонымен қатар, олардың арасында романтикалық қарым-қатынас туады, бірақ ол оған жыныстық қызмет үшін ақы алады. Қала байыған сайын, Харрисон Шоунесси тау-кен компаниясының екі өкілі, Сирс пен Холландер, Маккейбтің бизнесін, сондай-ақ айналасындағы мырыш кендерін сатып алу үшін келеді. Харрисон Шоунесси сатуға келіспегендерді өлтірумен танымал. Маккейб бастапқыда 5500 долларға сатуға ниетті емес, бірақ келіссөздерде тым жоғары баға талап ету арқылы өзін асыра бағалайды. Өкілдер ашуланып кетеді, ал Миллер олар қайта оралмайтынын ескертеді. Маккейбті өлтіру үшін жалданып келген қарулы адамдар – Батлер, Брид және Кид қалаға келеді. Қорқынышпен үркіп, Маккейб сатуға келіседі. Батлер Маккейбті алаяқ деп айыптап, өмірінде ешкімді өлтірмегенін мәлімдейді. Маккейб агенттерді табу үшін Bearpaw-ға қайта оралады, бірақ олардың енді онда жоқ екенін білгеннен кейін, дауды бейбіт жолмен шешуді үміттене отырып, адвокат Клемент Сэмюэлске барады. Адвокат, болашақ саясаткер, Маккейбтің сенімін арттырып, Харрисон Шоунессиге қарсы тұрып, үлгі көрсетуге болатынын айтып, оны мойынсұнбауға көндіреді. Маккейб қалаға оралып, шіркеуде жасырынуға тырысады, бірақ пастор оның мылтығын тартып алып, Батлер оны атып өлтірер алдында қуады. Жанап жатқан шам шіркеуде өрт шығарады, ал қала тұрғындары оны сөндіруге асығады. Маккейб Брид пен Кидті шабуылдап өлтіруге тырысады, бірақ Кид оны өлмей тұрып жаралайды. Қала тұрғындары шіркеудегі өртпен күресуге жиналғанда, Маккейбті Батлер аңшылық мылтығымен атып өлтіреді. Батлер өлтіруді растауға тырысқанда, Маккейб деррингерді тартып, оны өлтіреді. Қала тұрғындары өртті сөндіргенін тойлап жатқанда, Маккейб қарда жалғыз өледі, ал Миссис Миллер опиум орнында мас күйінде жатыр.

Даму

МакКейб пен Миссис Миллер Эдмунд Ноттонның 1959 жылғы «МакКейб» романы негізінде жасалған. Фильмнің продюсерлерінің бірі Дэвид Фостер 1968 жылы романның киноқұқығын сатып алған; ол осы роман туралы Симон де Бовуардың «Мандариндер» романының құқықтары үшін Эллен Райтпен (жазушы Ричард Райттың жесірі) келіссөздер жүргізу кезінде білген. Райт сол кезде Парижде тұрып, «International Herald Tribune» газетінде жұмыс істейтін Ноттонның агенті болып жұмыс істеді. Содан кейін өзінің серіктесі Митчелл Бровардпен бірге Фостер Fox студиясымен екі фильмге келісім жасады. 1968 жылдың қазанында Фостер танымал ақын және сценарист Бен Мэддоудан сценарий тапсырды. 1969 жылы Олтман «M*A*S*H» фильмін пост-өндіріс кезеңінде аяқтады және Фостерді көрсетілімге шақырды; Фостерге фильм ұнады және Олтманмен «МакКейб» романы бойынша фильм түсіруге келісті. Олар «M*A*S*H» киносы табысты болғанша күтуге келісті, содан кейін «МакКейб» жобасын студияға қаржыландыру үшін ұсынуға дайын болды. Мэддоудың сценарийінен тәуелсіз, екінші сценарийді Брайан МакКейге тапсырды, ол оны бес апта ішінде аяқтады. 1970 жылдың шілдесінде қайта қаралып жазылған сценарий фильмнің «түсірілім сценарийі» болды. Фостер Уоррен Биттиге Англияда фильм туралы хабарласты; Битти «M*A*S*H» фильмін көру үшін Нью-Йоркке ұшып барды, содан кейін «МакКейб» фильміне қол қою үшін Калифорния штатының Лос-Анджелес қаласына ұшты. Бастапқыда фильм «The Presbyterian Church Wager» деп аталатын, себебі шіркеудің аз ғана қатысушылары арасында МакКейб өзінің мүлкін сатудан бас тартқаннан кейін аман қала ма деген тіл тіккен. Олтманның мәлімдеуінше, Пресвитериан шіркеуінің өкілі Warner Bros. компаниясына шағымданып, фильмде олардың шіркеуінің жезөкшелер мен құмар ойындар туралы айтылғанына наразылық білдірген. Бұл шағымнан кейін фильмнің атауы «Джон МакКейб» деп өзгертілді, бірақ ол «МакКейб пен Миссис Миллер» деген атпен шықты.

Түсірілім

Фильм Батыс Ванкуверде және Сквамиш қаласында түсірілді, бұл фильм жасаушылар үшін сирек кездесетін жағдай. Труппа түсірілімге қолайлы орынды тауып, фильмдегі Маккейб қалашықты салғандай, "декорацияны" құрды. Миссис Миллер 1912 жылғы 80 атты күшті бу машинасымен қалаға жеткізілді; бу машинасы нағыз және жұмыс істейді, және труппа оны ағаш өңдеу фабрикасына келгеннен кейін қуат беру үшін пайдаланды. Фильмдегі ағаш шеберлері – жергілікті тұрғындар және Вьетнам соғысына қарсы тұру үшін АҚШ-тан қашқан жас жігіттер болды; олар сол дәуірге тән киім киіп, сол дәуірдің құралдарын қолданды, осылайша олар көріністің фонында өз жұмыстарын істей алды, ал сюжет алға жылжыды. Труппа қаланың ішінде жасырын шлангтарды тартып, жаңбыр жауып тұрғандай көріну үшін орналастырды. Ванкувер қаласында көбінесе жаңбыр жауатындықтан, жаңбыр жаумаған күндерде түсірілген көріністерге сәйкес ету үшін шлангтарды қосу жеткілікті болды. Суретке түсіру соңына қарай қар жауа бастады, шіркеудегі өрт пен қақтығыс көріністері ғана қалды. Бити қарда түсіруді бастағысы келмеді, себебі бұл қаржылық тәуекелге толы еді: сабақтастықты сақтау үшін фильмнің қалған бөлігін де қарда түсіруге тура келер еді. Олтман оған қарсылық көрсетіп, түсірілуге қалған жалғыз көріністер осы екенін, сондықтан бастаудың дұрыс екенін айтты. "Қақтығыс" көрінісі – шын мәнінде, жауды артынан атып тастаудан тұратын "мысық пен тышқан" ойыны – және осымен бірге шіркеудегі өрт көрінісі тоғыз күн бойы түсірілді. Жердегі бірнеше "қосымша" бөліктерді қоспағанда, қардың өзі шынайы болды; труппа мүшелері қардан адамдар жасап, түсірілімдер арасында қар шарымен ойнады. Фильм, әсіресе соңғы көрінісі, батыс жанрына тән емес. Басты кейіпкер мен оның жауы арасындағы төбелес "түске" емес, таңғы сағаттарда қарда өтеді. Қала тұрғындары іштен жасырынып, шайқасты бақыламай, көшеде әрекетте болады және олардың арасында болып жатқан атыс-шабысқа көңіл бөлмейді. Ерекше көрініс беру үшін Альтман мен Зигмонд фильмнің негативін көрсетуге дейін "жарықтандырып" (тұманды алдын ала қою), сондай-ақ камераларда бірнеше сүзгілерді қолданды, фильмді пост-өндірісте өңдеудің орнына; осылайша студия оны фильмнің ерекшелігін өзгертуге мәжбүрлей алмайды.

Леонард Коэннің әндері

Пресвитериан шіркеуінің күнделікті өмірінде орындалатын музыкадан басқа, фильмдегі жалғыз музыка – 1967 жылы алғашқы альбомын шығарған канадалық ақын Леонард Коэннің өзі жазған және орындаған үш ән. Олардың маңыздылығын 2014 жылы Скотт Тобиас былай атап өтті: «Коэн әндері болмаса, бұл фильмінің өзіне елестету мүмкін емес, олар бүкіл фильмді біріктіретін қайғылы аралықтар ретінде қызмет етеді». Олтман Коэннің тұңғыш альбомын, «Леонард Коэннің әндері» (1967) альбомын өте ұнатып, әрбір винилдік пластинка тозығы жеткен соң қосымша даналарын сатып алған. Ол кейін бұл альбомды ұмытып кеткен. Бірнеше жылдан соң Олтман «МакКейб пен Миссис Миллер» фильмін түсіргеннен кейін Парижге сапар шегіп, Коэннің альбомын қайта табады. Ол фильмнің монтажшысы Лу Ломбардодан фильмнің ырғағын сақтау үшін осы музыканы пайдалануды сұрайды (фактически, оны «уақытша» трек ретінде қолданады). Кейін ол былай деді: «Менің ойымша, олардың нәтижелі болуының себебі – сол өлеңдердің мәтіні мен санама терең сіңіп кеткен, сондықтан мен сахналарды түсіргенде, оларды әндерге сай келтірдім, олар олар үшін жазылғандай». Олтман «МакКейб» Warner Brothers компаниясының фильмі болғандықтан және Коэннің альбомы Columbia Records арқылы шығарылғандықтан Коэннің музыкасына құқық алуға үміттенбеген. Ол Коэнге қоңырау шалып, «M*A*S*H» фильміндегі соңғы жетістігімен алмасуды ойлады, бірақ Коэн бұл туралы ештеңе білмейтінін анықтады. Керісінше, Коэн Альтманның кем танымал «Брюстер МакКлауд» фильмін ұнатыпты. Коэн өзінің жазбалар компаниясымен музыканы арзан бағамен лицензиялауға келісті, тіпті келісімшартқа «МакКейб» фильмінен кейін осы альбомның сатылуынан түскен авторлық гонорардың бір бөлігі Альтманға берілетінін жазды (ол кезде мұндай келісімдер өте сирек кездесетін). Фильмде Коэннің үш әні қолданылды: «The Stranger Song», «Sisters of Mercy» және «Winter Lady». Олар 1971 жылы Францияда, ал 1972 жылы басқа Еуропа елдерінде 7 дюймдік сингл ретінде жарық көрді.

Қазіргі уақыттағы АҚШ шолулары

Фильм Нью-Йорктегі Criterion және Loew's Cine кинотеатрларында алдын ала көрсетілімсіз шықты және New York Times газетінің Винсент Канби сияқты сыншылардың арасында, соның ішінде New York күнделікті газеттерінен көбінесе жағымсыз пікірлер алды. Канби фильмнің сюжетін "ешқандай жаңалықсыз, тоқыраған символизммен" тым созғанын жазды, "соның салдарынан повестволық драйв және фильмнің көркемдік құндылығы төмендеп кетті". Рекс Рид та фильмді сынап, оны "ұйқысыз, әуесқой, ақымақ, жалықтыратын және мүлдем құндысыз қоқыс" деп атады, тіпті "осы фильмді көруге батыл немесе мазохистік көзқарасы бар адамның ақылына тікелей нұқсан келтіреді" деді. Ол "сәрсенбі күні кешке өткен көрсетілімде, экранға көптеген ысқырықтар, ұсыныстар мен билеттер лақтырылды, тіпті көрермендер театрды өртеп жібермек болды деп ойладым. Оларды кінәламас едім". Алайда, апталық сыншылар фильмге жоғары баға берді, соның ішінде The New Yorker-дің Джудит Крис және Полин Каэл оны "шекаралық өмірдің қандай болуы мүмкін екендігі туралы әдемі арман" деп сипаттап, "фильмнің әсері соншалықты күшті, адамды шатастырып тастайды" деді. New York Daily News-тің Кэтлин Кэрролл фильмге төрт жұлдыздың үш жарым жұлдызын берді және "Алтман ешқашан түсіндірмейді немесе ашып көрсетпейді. Ол уақыттың өтуін ұсынады және оның ишараларын түсіну керек. Оның мақсаты сюжетті ашу емес, атмосфераны немесе сезімді бейнелеу, және ол мұны өте жақсы жасайды, тіпті түстерді салқындатып, фильмге көне, антикалық көрініс береді". Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыз берді және "бұл ешқашан жасалмаған басқа батыс фильмдерінен өзгеше, және Роберт Альтман осы фильм арқылы қазіргі заманғы ең жақсы режиссерлердің бірі ретінде танылды" деп жазды. Кейін ол осы фильмді өзінің "Ұлы фильмдер" тізіміне қосты, онда "Роберт Альтман оннан астам ұлы фильмдер жасады, бірақ олардың бірі кемелді, ал ол – «МакКейб пен миссис Миллер» (1971)" деді. Джин Сискел де фильмге төрт жұлдыз берді және оны "керемет фильм" деп атады, "оқиғасы үшін емес, оның айтылу жолы үшін. Мұндай нәзік көріністерді құру – жақсы кино жасаудың белгісі және Альтман, әрине, шебер". Los Angeles Times газетінің тілшісі Чарльз Шамплин фильмді "қызықты" деп атады, бірақ "арзан айнаның бейнесі сияқты біркелкі емес" деді. The Washington Post газетінің Гари Арнольд "Алтман қайтадан өмір салтын бейкүндеу, бірақ жарқын түрде бейнелейді. «МакКейб» – бұл көрінетін, техникалық мағынада қиялдың жемісі – шекаралық қаланың мұқият, дәстүрлі түрде шынайы қайта құрылуы, бірақ, ең бастысы, эмоционалды мағынада – шекаралық қоғамның терең сезімтал және қозғаушы романтикалық көрінісі" деп жазды.

Қазіргі уақыттағы канадалық шолулар

Ванкувердің «The Sun» газетіндегі Лес Ведман: «Жергілікті тұрғындардың алғашқы қызығушылығы фильмнің өткен қыста Батыс Ванкувер мен Сквамиш қалаларында түсірілгеніне байланысты, бірақ одан да көп нәрсе қажет – Вильмос [Зигмонд] түсірген әдемі және көрікке толы кадрлар мен жергілікті актерлердің экранда болуының өзі бұл жердегі көрермендерді ұстап тұруға жеткіліксіз. Өкінішке орай, актерлардың әртүрлі деңгейдегі шеберлігіне және Уоррен Битти мен Джули Кристи сияқты жұлдыздардың тартымдылығына қарамастан, «МакКейб пен Миссис Миллер» фильмнің өзінде көп нәрсе ұсынбайды». Бірақ Джеймс Спирс «The Province» газетінде фильм «әдемі арман және Ванкувер арманының маңызды бөлігі» деп жазды. «The Toronto Star» газетінің тілшісі Дэниел Стоффман оны «Уоррен Биттидің жарты сағат бойы дөңгелектеп сөйлеуі, Джули Кристидің қабағын шытып қарауы және Леонард Коэннің саундтректе монотонды ән салуы. Басқа ештеңе де жоқ» деп сипаттады. Монреаль газетінің Дэйв Ланкен: «Режиссер Роберт Альтман үшін «МакКейб» қанағаттандыру көзі болуы керек. Ол «M*A*S*H» немесе «Brewster [McCloud]» фильмінен мүлдем өзгеше, бірақ тағы бір шағын шедевр» деді. Монреаль «Star» газетіндегі сыншы фильмді «әдемі, бірақ кейде мақтанға бой алдыратын тарихи фильм» деп атады.

Ретроспективті тексерулер

Rotten Tomatoes шолулар жинағыш сайтында фильм 60 шолу негізінде 85% мақұлдау рейтингісіне ие, орташа бағасы 8.70/10. Сайттың сын тұжырымы: "МакКейб пен Миссис Миллер ревизионисттік вестерн жанрының маңызды туындысы болып табылады және режиссер Роберт Альтманның шығармашылығындағы биік белесін көрсетеді". Metacritic сайтында фильм 17 шолу негізінде 93 ұпай алды, бұл "көпке танылған" дегенді білдіреді. "МакКейб пен Миссис Миллер" британдық кино институтының 2012 жылғы Sight & Sound сауалнамасында бес дауыс жинады, ал кейіннен BBC сауалнамасында барлық американдық фильмдердің арасында 16-шы орынға ие болды. 2009 жылғы сұхбатында киносыншы А.О. Скотт оны өзінің бес сүйікті фильмінің бірі деп атады.

Марапаттар

Джули Кристинің актерлік жұмысы «Оскар» сыйлығының «Ең үздік әйел рөлі» номинациясына ие болды. Вилмос Зсигмондтың операторлық жұмысы Британ кино академиясының сыйлығына ұсынылды, ал фильмнің сценарийі Америка жазушылар гильдиясының номинациясын алды. 2008 жылдың маусым айында Америка кино институты өзінің AFI-дың 10 үздік фильмін – он «классикалық» американдық кино жанрындағы ең жақсы он фильмді – 1500-ден астам шығармашылық қауым өкілінен сауалнама өткізгеннен кейін жариялады. «МакКейб пен Миссис Миллер» фильмі «вестерн» жанрындағы ең жақсы сегізінші фильм деп танылды. 2010 жылы «МакКейб пен Миссис Миллер» фильмі Конгресс кітапханасы тарапынан «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызға ие» деп танылып, АҚШ Ұлттық кино реестріне сақтау үшін енгізілді.

Кассалық жинақ

Бастапқы сын-пикирлер нашар болғандықтан, фильм Нью-Йорктегі кассада жақсы көрсетпеді, бірақ елдің басқа аймақтарында табысты болды. Уорнер Брос., Беттидің ынталандыруымен, 1971 жылдың тамызында Нью-Йорктегі Коронет театрында фильмді жаңа жарнамалық кампаниямен бірге қайта экранға шығарды, нәтижесінде кассалық көрсеткіштері алғашқы көрсетілімнен жақсарды. Фильм АҚШ және Канададағы кинотеатрларда шамамен 4 миллион долларлық табыс әкелді.

Үй медиасы

Warner Home Video 2002 жылы 1-ші аймақ DVD-ін шығарды. The Criterion Collection 2016 жылдың 11 қазанында Blu-ray және DVD форматында фильмнің 4K сандық нұсқасын шығарды. Criterion-нан жаңа 4K UHD физикалық дискісі 2024 жылдың ақпан айында жарық көрді.