Кіріспе

тегі бар адамдар

Шахматтағы қимыл

Кастинг – шахматтағы қимыл. Ол патшаны сол жақтағы мұнараға қарай екі шаршы жылжытудан және содан кейін мұнараны патша өткен шаршыға жылжытудан тұрады. Кастингке рұқсат тек қана патша мен мұнара бұрын жылжылмаса, патша мен мұнара арасындағы шаршылар бос болса, және патша жау фигурасы шабуылдаған шаршыға кетпесе, өтпесе немесе тоқтамаса ғана беріледі. Кастинг – шахматта екі фигураны бірден жылжытатын жалғыз қимыл. Король жағынан жасалатын кастинг «корольдік кастинг» деп, ал ферзь жағынан жасалатын кастинг «ферзьдік кастинг» деп аталады. Алгебралық және сипаттамалық нотацияда король жағынан жасалатын кастинг 0-0, ал ферзь жағынан жасалатын кастинг 0-0-0 деп жазылады. Кастингтің тамыры – корольдің секіруі, 14-15 ғасырлар аралығында еуропалық шахматқа қосылған екі шаршылық король қимылы, және ол 17 ғасырда қазіргі түріне ие болды. Дегенмен, кастинг ережелерінің жергілікті вариациялары кең таралған, Италияда 19 ғасырдың соңына дейін сақталған. Кастинг шоги, сянци және чангги сияқты шахмат отбасының азиялық ойындарында кездеспейді, бірақ батыс шахматының түрлерінде жиі кездеседі.

Сипаттама

Кастлинг кезінде патша бір түсті, бір қатарда тұрған мұнараға қарай екі шаршы жылжытылады, ал мұнара патша өткен шаршыға қойылады. Кастлингтің екі түрі бар:
Қысқа кастлинг – ақтар үшін патшаны g1-ге, ал мұнараны f1-ге, немесе қаралар үшін патшаны g8-ге, ал мұнараны f8-ге жылжыту. Ұзақ кастлинг – ақтар үшін патшаны c1-ге, ал мұнараны d1-ге, немесе қаралар үшін патшаны c8-ге, ал мұнараны d8-ге жылжыту.

Талаптар

Кастлингке келесі шарттардың барлығы орындалған жағдайда рұқсат етіледі: refn|FIDE шахмат ережелерінің 3.8.2-бабы Александр Белявский мен Виктор Корчной екеуі де турнирлер кезінде төрешімен кеңесіп, бұрыштың шабуылдан өткен алаңда тұрғанда немесе одан өткенде кастлингнің заңдылығын анықтауға мәжбүр болды. Юрий Авербах бірде b8 шабуылға ұшырағанда қараның хан қапталындағы кастлингінің заңсыз екенін қателесіп ойлады, ал Найджел Шорт бірде d8 шабуылға ұшырағанда қара ретінде хан қапталын қамалға тырысты (бұл рұқсат етілмеді). Заңсыз кастлинг кейде үздік ойыншылардың (Гата Камский, Виктор Корчной және Ричард Ретти сияқты) арасында патша немесе бұрыш бұрын жылжып, бастапқы орнына оралғандарын ұмытып орын алған, және қарсыластары оны әрдайым байқамайды. Яссер Сейраван бірде тіпті ханның б1-дегі бұрышымен (бұған рұқсат етілмеген) ақ түспен кастлинг жасады, ал Александр Алекхин бірде "ханды қамалдады" (ханын d1-ден b1-ге, бұрышын a1-ден c1-ге жылжытты, бұл да рұқсат етілмеді). Нақтылау үшін:
Бұрышқа шабуыл жасалуы мүмкін. Бұрыш шабуылдан өткен алаң арқылы өтуі мүмкін. (Ақ, қара b1-ге шабуыл жасаса да, қара, ақ b8-ге шабуыл жасаса да, хан қапталынан кастлинг жасауы мүмкін.) Патша ойын барысында бұрын шахта түсуі мүмкін.

Турнирдің ережесі

FIDE және USCF ережелері бойынша, сондай-ақ көптеген турнирлерде қабылданатын, кастинг патшаның жүргізілуі ретінде қарастырылады, сондықтан патшаға бірінші тиіс. Егер мұнараға бірінші тигізілсе, оның орнына мұнараны жүргізу керек. Көбінесе, ойыншы патшаны босатар алдында басқа да заңды алапқа жылжытуға құқылы. Алайда, екі тақтаны қозғалыс аяқталғаннан кейін, ойыншы, егер бұл мүмкін болса, кастинг жасауға міндетті, ал мұнара тиісінше жылжытылуы керек. Барлық қозғалыс бір қолмен жасалуы тиіс. Егер ойыншы заңсыз кастинг жасауға тырысса, патша мен мұнара бастапқы орнына қайтарылып, мүмкін болған жағдайда заңды патша қозғалысы жасалуы керек (осыған екінші жаққа кастинг жасау да кіруі мүмкін). Егер заңды патша қозғалысы болмаса, тигізу ережесі мұнараға қолданылмайды. Бұл турнир ережелері көбінесе кәдімгі ойыншылар тарапынан сақталмайды және оларға кеңінен таныс емес.

Кастингтік құқықтар

Қозғалмаған патшаның сол түстегі, сол қатардағы қозғалмаған мұнарамен бірге рокировка жасау құқығы болады. Үш рет және бес рет қайталау жағдайында, әртүрлі рокировка құқығы бар екі позиция әртүрлі позициялар деп есептеледі.

Стратегия

Кастлинг – бұл, әдетте, ашылудың маңызды мақсаты: ол патшаны тақтаның ортасынан қауіпсіз жерге жылжытады және мұнараны белсендірек орынға жылжытады (патша жағына кастлинг жасаса, f қатары; ханыша жағына кастлинг жасаса, d қатары). Қай жаққа кастлинг жасауды таңдау көбінесе патшаның қауіпсіздігі мен мұнараның белсенділігі арасындағы теңгерімге байланысты. Патша жағына кастлинг жасау әдетте сәл қауіпсіз, өйткені патша тақтаның шетіне жақын орналасады және әдетте кастлинг жасалған жақтан барлық пілдерді қорғай алады. Ханыша жағына кастлинг жасағанда, патша ортаға жақын орналасады және a қатарындағы пілді қорғамайды; осы себептермен, патша жиі b қатарына жылжытылады. Сонымен қатар, ханыша жағына кастлинг жасауға патша жағына кастлинг жасауға қарағанда көбірек фигуралар кедергі келтіреді, сондықтан оны орнатуға көбірек уақыт керек. Екінші жағынан, ханыша жағына кастлинг жасау мұнараны орталық d қатарына тиімдірек орналастырады, онда ол бірден белсенді болады; ал патша жағына кастлинг жасағанда, мұнараны тиімді орынға жылжыту үшін қосымша қимыл қажет болуы мүмкін. Ойыншылар түрлі себептермен кастлингтен бас тартуы мүмкін. Егер қарсылас орталықтандырылған патшаға қарсы шабуыл ұйымдастыра алмаса, кастлинг қажетсіз немесе тіпті зиянды болуы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір жағдайларда мұнара тақтаның шеттеріне жақын жерде орталықтан гөрі белсендірек болуы мүмкін; мысалы, егер ол ашық немесе жартылай ашық қатардың бақылауы үшін күресе алатын болса. Патша жағына кастлинг жасау ханыша жағына кастлинг жасауға қарағанда жиі кездеседі. Екі ойыншының да патша жағына кастлинг жасауы жиі кездеседі, бір ойыншы патша жағына, ал екіншісі ханыша жағына кастлинг жасауы сирек, ал екі ойыншының да ханыша жағына кастлинг жасауы өте сирек. Егер бір ойыншы патша жағына, ал екіншісі ханыша жағына кастлинг жасаса, бұл қарама-қарсы кастлинг немесе қарама-қарсы жаққа кастлинг деп аталады. Қарама-қарсы кастлинг жасау көбінесе қатал күреске әкеледі, өйткені әр ойыншының пілдері қарсыластың кастлинг жасаған позициясына қарсы шабуыл жасау үшін еркін жылжуға мүмкіндік алады, өз патшасын қауіпке тікелей ұрындырмай. Қарама-қарсы кастлинг көптеген ашылулардың, мысалы Югославиялық шабуылдың, әдеттегі ерекшелігі болып табылады.

Қамауға алуды қамтитын тактика

Тактикалық комбинациялар, ренжітуді қамтитын жағдайлар сирек кездеседі. Бір комбинацияда патшаның қанатын қорғау арқылы шабуыл жасауға болады: патша мұнараға шабуыл жасайды (ақ үшін b2 немесе қара үшін b7), ал мұнара екінші дұшпан фигурасына шабуыл жасайды (көбінесе патшаға). Мысалда, Маттисон – Миллерс, Кенигсберг 1926 ойынынан, қаралар 13…Rxb2 ойнады және 14.O-O-O+ соңынан мұнараны ұтып алғандықтан, ойынды доғарып тастады. Шахмат тарихшысы Эдвард Винтер бұл комбинацияға «Торнтон тұзағы» деген ат қосуды ұсынды, бұл атау 1884 жылы «Бруклин шахмат хроникасында» жарияланған Торнтон – Бултби ойынының ең алғашқы мысалына сілтеме жасайды. Кейіннен Гэри Лейн сияқты басқа шахмат жазушылары да бұл терминді қабылдады. Тактикалық ренжітудің тағы бір мысалы 1976 жылғы Гурвич – Пампин корреспонденциялық ойынының диаграммалық позициясында көрсетілген. 1.Qxd8+ Kxd8 2.O-O-O+ Ke7 3.Nxb5 соңынан ақ ренжіту арқылы шахматтық шабуыл жасап, сонымен бірге атты босатып, мұнараны ұтып алды. Мұндай қос шабуыл патшаның қанатын қорғау арқылы да жасалуы мүмкін, бірақ мұндай жағдайлар өте сирек кездеседі. Сергей Карякиннің 2007 жылғы есімнен ойнаған партиясындағы позицияда 19.O-O-O жүргізілісі h7-дегі мұнараны ұтып алу қаупін тудырады, сондай-ақ 20.Bxg5 мүмкіндігі де бар, онда ақтардың артқы қатардағы матқа қарсы қайтару мүмкіндігі болмайды. Сондықтан қаралар келесі жүргізілісте g5 атты ұтып алады; 20.Rh6 Bxg5 21.Rxg6+ Kh7 22.Rxg5 дұрыс болмайды, себебі 22…Rf1 болады.

Корчной Карповқа қарсы

Виктор Корчной 1974 жылы кандидаттар финалында Анатолий Карповпен өтетін матчта, қамал жасауға қатысатын ладья шабуыл астында болғанда қамал жасаудың заңдылығы туралы төрешіден сұрады. Төреші оған жауап берді, Корчной сол қимылды жасады, ал Карпов көп ұзамай жеңілісті мойындады.

Хайденфельд пен Кринс

Вольфганг Хайденфельд – Ник Керинс ойынында (Дублин, 1973) үш рет рокировка жасалды. Ақ фигуралар жасаған үшінші, екінші рокировка заңсыз болды, себебі ақ патша бұрыннан қозғалған еді. Ойынның барысы былай:

Авербах пен Пурди

Юри Авербах – Сесил Пурди ойыны, Аделаида, 1960 жыл, Пурди королева жағына қамалғанда, Авербах бұл қадамды сұраққа тартып, мұнараның шабуыл астындағы алаңнан өткенін көрсетті. Пурди e8 және c8 алаңдарын көрсетіп, "патша" деді, бұл ереже тек патшаға қатысты екенін түсіндіруге тырысты. Авербах: "Тек патша ғана ба? Мұнараға да қатысты емес пе?" Авербахтың әріптесі Владимир Багиров оған орыс тілінде қамал жасау ережелерін түсіндірді, сосын ойын жалғасты.

Эдвард Ласкер Томасқа қарсы

Эдвард Ласкер мен сэр Джордж Томас ойынында (Лондон, 1912), Ақ 18. 0-0-0 жүрегімен мат қоюға мүмкіндігі болған, бірақ ол 18. Kd2# жүргізді. (Эдвард Ласкердің есімді ойындарына қараңыз.)

Принс пен Дей

Диаграммада Лодвейк Принс – Лоуренс Дей (1968) ойынының соңғы позициясы көрсетілген, онда Ақ түстер жеңілісті мойындады. Егер ойын жалғасқанда, Қаралар рокада жасап шахмат қоюға мүмкіндік алған болар еді:

29. Kf6 Qf5+ 30. Kg7 Qg6+ 31. Kh8 0-0-0

(Лоуренс Дейдің атақты шахмат ойындарына қараңыз.)

Фейер О'Келлиге қарсы

1934 жылғы Бельгия чемпионатында Отто Фейер Альберик О'Келлиді Торнтонның торға түсіру қабағына түсірді. Диаграммадағы позицияда ойын 10. Rxb2 11. dxe5 dxe5?? 12. Qxd8+ Kxd8 13. O-O+, деп жалғасты, және О'Келли жеңілісті мойындады. Фейердің соңғы жүргізілісі бірден шах беріп, сонымен қатар b2-дегі мұнараға шабуыл жасады.

Фишер мен Найдорф

Диаграмма қамал құқығын жоғалтудың салдарларын көрсетеді. Фишер ақ түсті фигуралармен 16. Ng7+ Ke7, 17. Nf5+ Ke8 қозды. Барлық фигуралар бірдей квадраттарда болғанымен, екі позиция да толықтай бірдей емес еді, себебі қара патшасын жылжытқаннан кейін қамал құқығынан айырылды. Енді ақтардың қара патшаға қысым жасауға уақыты болды, патша қамал арқылы қашып кетуі мүмкін деген алаңдаусыз.

Жасанды қоршау

Жасанды рокировка, сонымен қатар қолмен рокировка деп те аталады, – бұл ойыншы рокировка жасамай-ақ рокировкалық позицияға қол жеткізу амалы.

Шахмат түрлеріндегі кастинг

Батыс шахматтың түрлері ережелеріне, кейде өзгертілген түрінде, қамал жасауды жиі қамтиды. Стандартты 8×8 тақтада ойналатын түрлерінде қамал жасау көбінесе стандартты шахматтағыдай болады. Бұл патшаны Knightmate-тегі жылқы сияқты басқа патшалық фигурамен алмастыратын түрлерін де қамтиды. Дегенмен, кейбір түрлерде басқа ережелер бар; мысалы, Шахмат 960-та, қамал жасағанда патша бастапқы орналасуға байланысты екіден кем немесе көп (мұнда ешқайсысы да болмайды) қозғалуы мүмкін. Бұрынғы әлем чемпионы, Фишер кездейсоқ шахматының (Fischer Random Chess) жеңімпазы Уэсли Со 2022 жылғы чемпионатта қамал жасау ережелерімен жаңылып, Иан Непомнящийге қарсы қамал жасауға тырысып, ереже бұзды. Қамал жасауды әртүрлі өлшемдегі және пішіндегі тақталарға да бейімдеуге болады. Кейбір түрлер, мысалы, Капабланка шахматы (10×8) немесе үлкен тақтадағы шахмат (16×16), мұнаралардың қозғалысын сақтайды, яғни патша мұнаралардың орнына жылжу арқылы қамал жасайды. Бірнеше түрде, әсіресе Wildebeest шахматында (11×10), ойыншы патшаны кез келген қашықтыққа жылжытуға және мұнараны сәйкес түрде жылжытуға мүмкіндік алады. Кейде қамал жасау, шахматтың квадраттық торда ойналмаған түрлерінде де кездеседі, мысалы, масондық шахмат, үшбұрышты шахмат, Шафран мен Брускидің алтыбұрышты шахматы және мыңжылдық 3D шахматы. 5D Шахматта көпөлшемді уақыт саяхатымен, қамал жасау кеңістіктік өлшемдерде мүмкін, бірақ уақыт немесе уақыт желілері арасында емес. Кейбір шахмат түрлерінде қамал жасау болмайды, мысалы, корольдің жоқ болған шахматында, және Гранд-шахматта, онда мұнаралардың бастапқыда қозғалу мүмкіндігі әлдеқайда жоғары. Қосымша мұнарадан кемшілікпен ойналатын партияда, кемшілік берген ойыншы жоқ мұнарамен қамал жасауға болады, тек патшаны жылжыту арқылы.

Шахматпен күрес

2019 жылы жазған мақаласында шахматтың бұрынғы әлем чемпионы Владимир Крамник кастингсіз шахматтың нұсқасын ұсынды. Бұл нұсқа патшаның қауіпсіздігін төмендетіп, теория бойынша, ойынды қызықтырақ етеді, себебі тең нәтижеге қол жеткізу қиындай түседі және фигуралар қақтығысқа түсуге мәжбүр болады. 2021 жылы бұрынғы әлем чемпионы Вишванатан Ананд классикалық уақыт бақылауымен өткен кастингсіз көрсету матчында Крамникты 2½–1½ есебімен жеңді.

Шахмат мәселелерін шешу

Шахматтың кейбір есептерінде рокировка кездеседі. Рокировканы қамтитын ең ерте белгілі зерттеуді 1843 жылы Юлиус Мендхайм жариялаған.

Ретроградты талдау

Кастинг ретроградты талдау мәселелерінде жиі кездеседі. Шахмат мәселесі бойынша, егер ойыншының патшасы мен торы бастапқы орналасқан жерлерінде болса, ойыншының қамал құру құқығы бар деп есептеледі, егер басқаша дәлелденбесе. Кейбір ретроградты талдау мәселелерінде шешуші (әдетте ақ түспен ойнайтын) қарсыласының бұрын патшасын немесе торын жылжытқандығын, демек қамал құру мүмкін еместігін дәлелдеуі қажет. Бұл кейде қамал жасау арқылы немесе en passant тұтқындау арқылы іске асырылады, соның арқасында басқа мүмкін ойын тарихтары жоққа шығарылады. Диаграммада екі қадаммен мат көрсетілген. 1. Rad1 0-0 жұмыс істемейді. Себебі 1. 0-0-0 мүмкін емес. Бұл ақ патшаның әлі жылжылмағанын және d4-тегі мұнараның міндетті түрде басқа фигурадан ауысқандығын көрсетеді. Демек, қара патша немесе қара мұнара бұрын жылжып, ақ мұнараның артқы қатардан шығуына мүмкіндік берген. Сондықтан қаралар қамал құра алмайды. Қаралардың кез келген қозғалысынан кейін 2. Rd8 – мат.

Жаңалық проблемалары

Кейбір әзілді шахмат мәселелерінде қарсыластың түсіне сәйкес жоғарылатылған тоқтымен құлақтау кездеседі. Дәстүрлі шахматта бұл заңсыз болар еді, себебі тоқты патшаға шақ берер еді, бірақ фантастикалық шахмат шартында бұл шын мәнінде шақ болмауы мүмкін. Диаграммадағы мәселе Коко шартында (әр фигура қозғалғанда басқа фигурамен іргелес болуы керек) қарсыластың тоқтымен құлақтауды қамтиды. Шешімі (қараның жүруі көмекші-мат конвенциясына сәйкес бірінші болып беріледі): 1. Bg7 h8=R 2. Bf6 Kg6 3. 0 0 Kh7#, мұнда 3.0 0-дан кейін ақ тоқты патшаға шақ бермейді; патшаны гипотетикалық түрде тұтқындау тоқтының ешбір фигурамен іргелес болмауына әкелер еді, бұл Коко шарты бойынша заңсыз. Мүмкіндігінше кемпестік ойындарда "көлеңке тоқтымен" құлақтауға рұқсат ету де әзілді мәселелерде қолданылған. Құлақтаудың тағы да көптеген әзілді түрлері мүмкін.

Тік бұранда

1907 жылы К. Стаугаард екі ходты құрастырды, онда ақ пешканы мұнараға айырбастайды, содан кейін жаңадан айырбасталған мұнарамен тік қадам жасайды (патшаны e3-ке және мұнараны e2-ге орналастырады), себебі мұнара бұрын жылжылмаған. Оң жақтағы позицияда ақ 1. e8=R ойнайды, ал мәжбүрлі ходтан кейін 1...Kxc2 тік қадамды айырбасталған мұнарамен жасайды, қараны матқа жіберіп. Тік қадам, сонымен қатар "Стаугаард қадамы" немесе "Пам–Краббе қадамы" деп аталады, бірнеше жаңа шахмат мәселелерінде қолданылған. Тим Краббедің 1985 жылғы "Шахматтың қызықты жайттары" кітабында тік қадамды қолданатын мәселе бар, сонымен қатар 1973 жылғы мәселенің жариялануы ФИДЕ-ні 1974 жылы қадам жасау ережелерін өзгертуге итермеледі, бұл патша мен мұнара бір қатарда болуы керек деген талапты қосуға әкелді. Шындығында, 1930 жылғы алғашқы ФИДЕ ережелерінде қадам жасау үшін патша мен мұнара бір қатарда болуы керек екені (француз тілінде траверс) нақты көрсетілген. Тарихи жарияланған ережелердің біреуінің мұндай қадамға техникалық түрде рұқсат беретіні белгісіз.

Номенклатура

Еуропа тілдерінің көпшілігінде рокировка термині парсы тіліндегі rukh сөзінен (мысалы, rochieren, rochada, enroque) туындаған, ал патшалық және ферзьдік рокировкалар тиісінше "ұзын" және "қысқа" (немесе "үлкен" және "кіші") деген сипаттамалармен аталады.