Кіріспе

Француз ұлттық табиғи тарих мұражайы, француз тілінде Muséum national d'histoire naturelle (қысқартылуы MNHN) деп аталады, Францияның ұлттық табиғи тарих мұражайы және Сорбонна университеттерінің құрамындағы жоғары білім беру мекемесі. Негізгі мұражай төрт галереясымен Париж қаласында, Францияда, Сене өзенінің сол жағалауындағы Жардин-де-Планте бағында орналасқан. Ол 1793 жылы Француз революциясы кезінде ресми түрде құрылды, бірақ одан бұрын 1635 жылы дәрілік өсімдіктердің патшалық бағы ретінде бастау алған. Қазіргі таңда мұражай Франция бойынша 14 нысанда орналасқан. 2014 жылғы реформадан бері оны төраға басқарады, оған басқарушы директорлардың орынбасарлары көмектеседі. Мұражайда шамамен 2350 қызметкер жұмыс істейді, оның ішінде алты жүз зерттеуші бар. Ол ұлттық табиғат коллекциялары желісінің (RECOLNAT) мүшесі.

17-18 ғасыр

Музей 1793 жылғы 10 маусымда француз революциясы кезінде француз конвенциясымен ресми түрде құрылды. Бірақ оның тарихы одан да бұрын, 1635 жылы Людовик XIII патша құрған және корольдік дәрігерлер басқарып, басқаратын дәрілік өсімдіктердің Корольдік бағына дейін жетеді. 1718 жылғы 31 наурыздағы корольдің, жас Людовик XV-нің жарлығы арқылы бақтың таза медициналық функциясы алынып тасталды. Корольдік бақта денсаулыққа пайдалы өсімдіктер өсіріліп, зерттелгеннен басқа, ботаника, химия және салыстырмалы анатомия бойынша қоғамдық лекциялар оқылды. 1729 жылы бақтағы шато жоғарғы қабатпен кеңейтіліп, зоология мен минералогияның корольдік коллекцияларына арналған табиғи тарих кабинетіне айналдырылды. Бақтың батыс жағында француз саяхатшылары медициналық және коммерциялық мақсаттар үшін жинаған өсімдіктер мен жануарларды зерттеу үшін бірнеше жылыжайлар салынды. 1739 жылдан 1788 жылға дейін бақ Жорж Луи Леклерк, граф де Буффонның, Ағарту дәуірінің көрнекті натуралистерінің бірінің басшылығында болды. Ол өзі ғылыми экспедицияларға қатыспаса да, 1749 және 1788 жылдар аралығында жарық көрген отыз алты томдық "Табиғат тарихы" атты монументалды және ықпалды еңбек жазды. Ол кітаптарында табиғат жаратылыстан бері өзгермеген деген дәстүрлі діни көзқарастарды сынға алды; жердің жеті кезеңге бөлінген жетпіс бес мың жыл екенін және адам ең соңғы кезеңде пайда болғанын айтты. Ол сондай-ақ өзі иеленген және басқарған темір қорыту зауыты арқылы көптеген зерттеулерді қаржыландыруға көмектесті. Оның мүсіні Эволюция галереясының алдында орналасқан. Француз революциясынан кейін музей қайта ұйымдастырылды, онда тең дәрежедегі он екі профессорлық лауазым құрылды. Оның алғашқы профессорларының қатарында көрнекті салыстырмалы анатомист Жорж Кювье, эволюция теориясының негізін қалаушылар Жан Батист де Ламарк және Этьен Жоффруа Сен-Илер болды. Музейдің мақсаты - халықты біліммен тәрбиелеу, коллекцияларды толықтыру және ғылыми зерттеулер жүргізу еді. Табиғаттанушы Луи Жан Мари Добетон француз энциклопедиясы үшін биология туралы көп жазды және жаңадан ашылған бірнеше түрге өз атын берді. Музей өздерінің оқытылған ботаниктерін әлемнің түкпір-түкпіріне ғылыми экспедицияларға жіберді. Музейдегі маңызды тұлғалардың қатарында Доломие де Доломие, оның есімімен минерал доломит және Реюньон аралындағы жанартау аталды, сондай-ақ ботаник Рене Дефонтен, ол Тунис пен Алжирді зерттеу үшін екі жыл бойы өсімдіктер жинады және оның "Флора Атлантика" (1798–1799, 2 томдық) кітабы ғылымға үш жүз жаңа туыс қосты. Наполеон Бонапарт 1798 жылы Египетті бағындыру үшін әскери жорығын бастағанда, оның армиясына 154-тен астам ғалым, соның ішінде ботаниктер, химиктер, минералогтар, Этьен Жоффруа Сен-Илер, Виван Денон, Жозеф Фурье және Клод Луи Бертолле кірді. Олар музей коллекцияларын байыту үшін көптеген үлгілер мен суреттерді алып келді.

19 ғасыр

Музей 19 ғасырда, әсіресе химик Мишель Эжен Шеврольдің басшылығымен дамуын жалғастырды. Оның жануар майларымен жүргізген зерттеулері сабын мен шамдарды өндіруде революция жасады және оның гептадеканоид (маргарик), стеарин және олеин май қышқылдарын бөліп алуына әкелді. Медицина саласында ол алғаш рет қант диабетімен ауыратын адамдардың глюкоза бөлетінін көрсетті және креатинды бөліп алды. Оның түстер туралы теориялары "импрессионистер мен неоимпрессионистердің сурет салуы үшін ғылыми негіз болды". Анри Беккерель 1892–1908 жылдары Музейде қолданбалы физика кафедрасын басқарды. Ол уран тұздарын фотоқағазға орап, уранның радиоактивті қасиеттерін алғаш рет көрсетті. 1903 жылы Пьер Кюри мен Мари Кюримен бірге өздігінен радиоактивтілікті ашқаны үшін физика саласындағы Нобель сыйлығын бөлісті. Беккерель әулетінің төрт буыны 1838 жылдан 1948 жылға дейін осы кафедраны басқарды. Музей жинақтарының өсуімен бірге, музей кеңейтіліп, жаңа зоология галереясы салынды. Оның құрылысы 1877 жылы басталды және 1889 жылы, Француз революциясының 100 жылдығына орай аяқталды. 1898 жылы палеонтология және салыстырмалы анатомияның жаңа галереясы ашылды. Құрылысқа кеткен шығындар музей бюджетін сарқып, қаржы тапшылығы тудырды. Оның оқытуға баса назар аударғаны, саяси байланыстары күшті Париж университетімен келіспеушілікке әкелді. Музей біртіндеп оқу бағдарламасын қысқартып, негізінен зерттеулер мен музей коллекцияларына көшті.

20 ғасыр 21 ғасыр

1907 жылы үлкен қаржылық дербестік алғаннан кейін, өсімнің жаңа кезеңі басталды. 1934 жылы музей Бои-де-Винсендегі жаңа зообақты – Париж зоологиялық паркін ашты, ол Jardin des Plantes менagerie-сіне жататын ірі жануарларға арналған үй болды. 1937 жылы 1937 жылғы Париж халықаралық көрмесі үшін салынған ғимаратта, Эйфель мұнарасының қарсы жағында, Сена арқылы орналасқан Пале-де-Шайода Музей де л’Омм – антропология мұражайы ашылды. Соңғы онжылдықтарда музей зерттеу және білім беру жұмыстарын адамның қоршаған ортаны пайдалануының салдарына бағыттады. Француз мемлекеттік басқаруында Музей жоғары білім берудің ірі мекемесі саналады. Кейбір ғимараттар, әсіресе 1889 жылы аяқталған Эволюция галереясы, 20 ғасырдың ортасына қарай нашар күйде болды. 1965 жылы толығымен жабылып, 1991 және 1994 жылдар аралығында қазіргі күйіне дейін толық қайта жаңартылды.

Галереялар мен бақтар

Музейдің бастауы және оның қазіргі заманғы коллекцияларының көп бөлігі Jardin des Plantes бағындағы бес галереяда табылады. Олар: Эволюция галереясы; Минералогия және геология галереясы; Ботаника галереясы; Палеонтология және салыстырмалы анатомия галереясы және Энтомология зертханасы.

Эволюцияның үлкен галереясы

Ұлттық табиғи тарих мұражайы «табиғи ғылымдар Лувры» деп аталады. Оның ең ірі және ең танымал галереясы – эволюцияның үлкен галереясы, ол ресми баққа қараған орталық аллеяның соңында орналасқан. Ол 1785 жылы ашылған және 1935 жылы бұзылған Буффон салған бұрынғы неоклассикалық галереяның орнын басты. Ол 1872 жылы ұсынылып, 1877 жылы Париждегі беделді École des Beaux Arts мектебінің оқытушысы, архитектор Луи Жюль Андре бастады. Бұл – көркем өнер сәулетінің көрнекті үлгісі. Ол 1889 жылғы Париждің Дүниежүзілік көрмесі үшін 1889 жылы ашылды, онда Эйфель мұнарасы да таныстырылды. Ол бастапқы жобасы бойынша толыққанды аяқталған емес; бақтан алыс жатқан ғимараттың жағына жоспарланған неоклассикалық кіреберіс, Rue Geoffroy Saint Hilaire көшесіне қарап тұратын, ешқашан салынбады. Ғимараттың фасады бақ үшін арнайы фон ретінде жоспарланған. Баққа қараған фасады он бір бөлікке бөлінген. Он бөлігінде музеймен байланысты француз ғалымдарын құрметтейтін мүсінді медальондар бар. Орталық бөлігінде ғимаратқа қарап тұрған Буффон мүсініне ұқсас позда, кітап ұстап отырған әйелдің үлкен мәрмәр мүсіні орналасқан. Мүсіндер мүсінші Прадьедің шәкірті Юджин Гийомның еңбегі. Ғимараттың сыртқы пішіні неоклассикалық болғанымен, ішкі темір конструкциясы 19 ғасыр үшін өте заманауи болды, сол дәуірдегі Gare d'Orsay теміржол станциясы сияқты. Оның ішінде 55 метр ұзындығы, 25 метр ені және 15 метр биіктігі бар, қырық жұқа темір бағаналармен тіреліп тұрған, бастапқыда 1000 шаршы метрлік шыны жабынмен жабылған үлкен тіктөртбұрышты зал болды. Ғимарат техникалық мәселелерге тап болып, 1965 жылы толығымен жабылды. 1991-1994 жылдар аралығында кең ауқымды жөндеу жұмыстары жүргізіліп, қазіргі түрінде қайта ашылды. Үлкен орталық зал, сол түрінде сақталған, бірақ жаңғырту кезінде кеңейтілген, төменгі бөліктерінде теңіз жануарларын көрсетуге, ал орталық платформада толық көлемдегі африкалық сүтқоректілерді, соның ішінде 18 ғасырда король Луи XV-ке сыйға тартылған мүйізбұрыш көрсетуге арналған. Баққа қараған жағында бұрынғы көлемінде, жоғалып кеткен немесе құрып кету қаупі төнген жануарларға арналған тағы бір зал орналасқан.

Минералогия және геология галереясы

Минералогия галереясы, ресми баққа қарап тұрып, Эволюция галереясына жақын орналасқан. 1833-1837 жылдар аралығында Шарль Рохо де Флюри неоклассикалық стильде, дориялық бағаналардың екі портигімен салды. Галереяның тікелей алдында 1990 жылы қайта жаңартылған, еуропалық гүлдердің 170 түрін қамтитын гүлзар және 1747 жылы Бернар де Жюссье егілген Styphnolobium japonicum, яғни жапондық пагода ағашы орналасқан. Галереяда 600 000-нан астам тас пен қазба жәндіктердің қалдықтары сақталған. Ол әсіресе азурит, турмалин (рубелит), малахит және аммониттің түрлі-түсті мысалдарынан тұратын алып кристалдар жинағымен танымал. Басқа көрмелердің ішінде Луи XIV-нің алғашқы корольдік дәріханасының құмыралары мен қалдықтары, сондай-ақ кардинал Мазариннің сарайынан әкелінген флоренциялық мәрмәрмен әшекейленген үш инкрустациялық үстел бар. Галереяда сонымен қатар әлемнің түкпір-түкпірінен жиналған метеориттердің үлкен коллекциясы бар. Олардың ішінде шамамен 550 000 жыл бұрын Аризонаға құлаған астероидтың бөлігі – Каньон Диабло метеоритінің ірі фрагменті бар. Оның салмағы 360 килограммды (970 фунтты) құрайды.

Ботаника галереясы

Ботаника галереясы Алле де Буффонда, бақтың ортасына қарайтын жерде, минералогия галереясы мен палеонтология галереясының арасында орналасқан. Бұрышта Париждегі ең көне екі ағаштың бірі – робиния псевдоакация немесе қара шегіртке, 1635 жылы патшаның бағбаны және ботанигі Веспасиан Робин, 1601 жылы оның інісі, сондай-ақ ботаник, Америкадан әкелген ағаштан отырғызған. Бұл ағаш Сен-Жулиан-ле-Паувр алаңында сол кезде отырғызылған тағы бір ағашпен бірге өмір сүрген. Галерея 1930–1935 жылдары Рокфеллер қорының грантымен салынған. Тіке алдында 1889 жылы жасалған Ж. Л. Д. Шрёдердің «Ғылым және құпия» атты мүсіні тұр. Ол жұмыртқа мен тауықтың үстінде ойға далып, қайсысы бірінші пайда болғанын зерделеп отырған қарттың сыры мен таңдауын бейнелейді. Галереяның негізгі мазмұны – Herbier National, мұражайдың негізі қаланғаннан бері жиналған 7,5 миллион өсімдіктерден тұратын коллекция. Олар зерттеу үшін тұқымдар арқылы көбейетін сперматофиттерге және балдырлар, лишайлар мен саңырауқұлақтар сияқты споралар арқылы көбейетін криптогамдарға бөлінген. Көптеген өсімдіктерді француз Гвианасының корольдік фармацевті және ботанигі Жан Батист Кристофор Фузе Аубле жинаған. 1775 жылы ол «Француз Гвианасының өсімдіктері тарихы» атты еңбегін жариялады, онда 576 туыс және 1241 неотропикалық өсімдік түрі сипатталған, оның ішінде 400-ден астам түрі ғылым үшін жаңа болды. Ол кезде бар болғаны 20 000 өсімдік сипатталған еді. Галереяның бірінші қабатында арт-деко және нео-египеттік стильдерінің үйлесімінде салынған вестибюльдер орналасқан. Ол уақытша көрмелерге пайдаланылады. Көрмелердің арасында 1917 жылы табиғи жолмен құлаған 2200 жылдық алып секвойя ағашының кесіндісі де бар.

Палеонтология және салыстырмалы анатомия галереясы

Палеонтология және салыстырмалы анатомия галереясы 1894 және 1897 жылдар аралығында архитектор Фердинанд Дутерт салған. Ол 1889 жылы Париж көрмесінде инновациялық темір қаңқалы Galerie des machines галереясын салған болатын. Галереяның батыс жағына осы стильдегі жаңа павильон қосылды, ол 1961 жылы аяқталды. Галереяның алдында 1964 жылы жасалған Ирис бақшасы орналасқан, онда 260 түрлі ирис гүлдері көрсетілген, сондай-ақ Исидор Гипполит Брионның "Құмырамен Нимфа" (1837) мүсіні қойылған. Галереяның екі жағы да мүсіндермен безендірілген: қоладан жасалған он екі жануардың бейнесі және атақты биологтардың он төрт медальоны. Кіреберістегі темір торы мен тас аркалар күрделі өрнектермен және теңіз қабықшаларының мүсіндерімен әшекейленген. Кіреберістің ішінде 1885 жылы белгілі жануарлар мүсіншісі Эммануэль Фремие жасаған, аңшыны тұншықтырып жатқан орангутанның үлкен мәрмәр мүсіні орналасқан. Фремие Париждегі Пирамидалар алаңындағы ат үстіндегі Жанна д'Арк мүсінімен танымал.

Өсімдіктер бақшасы

Өсімдіктер бағы Ұлттық табиғи тарих мұражайының негізгі галереяларына және мұражайдың сол жерде туған бір бөліміне үй иесі. Бақ 1635 жылы Людовик XIII патшалық дәрігердің басшылығымен дәрілік өсімдіктердің патшалық бағы ретінде құрылды. 18-шы ғасырдың басында бақтың шатосы патшалық дәріхананың коллекцияларын орналастыру үшін кеңейтілді. 1729 жылы бұл коллекция зоология мен минералогияға арналған корольдік коллекцияларды қабылдауға бағытталған Табиғи тарих кабинетіне дейін кеңейтілді. Жаңа өсімдіктер мен жануарлар түрлері әлемнің түкпір-түкпірінен жиналып, зерттелді, суреттелді, жіктеліп, аталды және Еуропа мен Америкаға таратылған жарияланымдарда сипатталды. 1787 жылы бақта жаңа жаңалықтар бойынша лекциялар мен сабақтар өткізу үшін амфитеатр салынды. 1788 жылдан бастап жаңа жылыжайлар салынды және бақтың ауданы екі есеге ұлғайтылды. Бақтар эволюцияның ең алғашқы теориясының авторы Жан Батист Ламарк сияқты ғалымдардың зертханасы ретінде қызмет етті, сонымен қатар Николас Боден, Александр фон Гумбольдт, Жюль Дюмон д'Урвилл және басқалардың 18-ші және 19-шы ғасырлардағы маңызды ғылыми экспедицияларының базасы болды. Бүгінгі таңда бақтарға геометриялық үлгілермен отырғызылған үлкен сарай және 22 градус температурада тропикалық өсімдіктерді сақтайтын екі үлкен жылыжай кіреді. Альпілік бақтарда Корсика, Кавказ, Солтүстік Америка және Гималайдан келген өсімдіктер ұсынылған. Ботаника мектебінің бағында түр және отбасы бойынша жіктелген 3800 түрлі өсімдіктер бар.

Өсімдіктер бағының менгажериясы

Менagerie – 1752 жылы Австрияның Вена қаласында құрылған Шёнбрунн бақшасынан кейін әлемдегі екінші ең көне, әлі жұмыс істеп тұрған қоғамдық зообақ. Ол бақтың солтүстік-шығыс жағында, Quai St. Bernard бойында бес гектар (13,6 акр) жерді алып жатыр. 1798 және 1836 жылдар аралығында Версальдегі корольдік мал қорасының жануарларына арналған үй ретінде салынған, олар француз төңкерісінен кейін көбінесе тасталып қалған. Оның архитектурасы 19 ғасырда жануарларды қорғау үшін салынған әдемі "фабрикалар" немесе павильондармен ерекшеленеді. 20 ғасырда ірі жануарлар Париж зоологиялық паркіне, Бои-де-Винсенн тоғайындағы кеңірек аумаққа көшірілді, ол да Ұлттық табиғи тарих мұражайының басқаруында. Қазіргі уақытта менagerie шамамен 600 сүтқоректі, құс, бауырымен жорғалаушы, қосмекенді және омыртқасыздарға мекендейді, олар 189 түрді құрайды. Олардың ішінде Қытайдан келген Амур леопарды бар, ол – жер бетіндегі ең сирек кездесетін мысықтардың бірі.

Орындықтар

Корольдің дәрілік бағынан ұлттық қоғамдық табиғи тарих мұражайына өзгеруі үшін он екі төрағалық лауазым құру қажет болды. Келесі жылдары төрағалықтардың саны мен олардың тақырыптары өзгерді, кейбіреулері екіге бөлінді, ал кейбіреулері жойылды. Ұлттық табиғи тарих мұражайының төрағалықтары тізіміне табиғи ғылымдар тарихындағы көрнекті тұлғалар енді. Жан Батист Ламарк, Рене Дефонтен және Жорж Кувье алғашқы төрағалық лауазымдарды атқарды, ал кейін Пауль Ривет, Леон Вайлянт және басқалар осы лауазымдарды иеленді.

Танымал мәдениетте

Палеонтология және салыстырмалы анатомия галереясы және Jardin des Plantes бағының басқа бөлімдері француз суретші-график Жак Тардиға шабыт берген. Галерея «Адель және аң» (Adèle et la bête; 1976) атты «Адель Блан Сектің тамаша шытырман оқиғалары» (Les Aventures extraordinaires d'Adèle Blanc Sec) сериясының алғашқы альбомындағы бірінші бетке және бірнеше келесі беттерге енген. Оқиға 136 миллион жылдық птеродактил жұмыртқасының жарылуымен және галереяның шыны төбесі арқылы тірі птеродактилдің қашып кетуімен басталады, ол Парижде қиындықтар тудырып, адамдарды өлтіреді (Палеонтология және салыстырмалы анатомия галереясы жауап ретінде Адельдің және жарылған птеродактилдің толық мөлшердегі картоннан жасалған суретін негізгі кіреберістің жоғарғы қабаттағы балконындағы шыны шкафқа қойды). Энтони Доердің Пулитцер сыйлығына ие болған «Біз көре алмайтын барлық жарық» (All the Light We Cannot See) романының бір бөлігі табиғат тарихы мұражайында өтеді; басты кейіпкер Мари Лоурдың әкесі мұражайдың бас құлыпшысы болып жұмыс істейді.

Достар

Париж табиғи тарих мұражайының достары – мұражайға, оның филиалдарына және Jardin des Plantes-ке қаржылық қолдау көрсететін жеке ұйым. Азаматтыққа мұражайдың барлық галереяларына және ботаникалық баққа тегін кіру кіреді. Достар жылдар бойы мұражайдың коллекцияларын толықтыруға, сондай-ақ ғылыми және инфрақұрылымдық дамуға қаржы жұмсауға көмектесті.