Кіріспе

Париждегі ортағасырлық өнер мұражайы, Франция. Клуни мұражайы (myze də klyni), ресми түрде Клуни мұражайы – Ұлттық Орта ғасыр мұражайы (Musée de Cluny Musée National du Moyen Âge), Париждегі ортағасырлық өнер мұражайы болып табылады. Ол Париждің 5-ші округінде орналасқан, оңтүстік жағынан Самуэль Пати алаңымен, батыс жағынан Сен-Мишель бульварымен, солтүстік жағынан Сен-Жермен бульварымен және шығыс жағынан Сен-Жак көшесімен шектеседі. Мұражай ғимараты рим дәуірінің термаларын, Клуни термаларын (Thermes de Cluny), оның ішінде жақсы сақталған фригидарийді және 15 ғасырдағы Клуни аббаттығының париждік сарайын біріктіреді. Мұражайда Орта ғасыр өнерінің ең ірі коллекцияларының бірі сақталған, ол 23 000 экспонаттан тұрады, олардың шамамен 2 300-і көрмеге қойылған. Мұражай қорында "Қыз бен бір мүйізді аң" деп аталатын 15 ғасырға жататын алты тоқыма туындысы бар.

Тарих

Клуни қонақ үйі – ортағасырлық Паристің азаматтық сәулетінің сирек кездесетін мысалы, ол 15 ғасырдың соңында Пьер де Шаслус салған бұрынғы құрылысты алмастыру үшін салынды. 1340 жылы Клуни аббаттығы ежелгі рим моншаларын сатып алғаннан кейін. Сол кезде сарай үлкен кешеннің бір бөлігі болды, оған қазіргі Сорбонна алаңындағы діни колледж (қазір сақталмаған) да кірді. Клуни сарайы 1485–1510 жылдары Клуни аббаты болған Жак д’Амбуаз тұсында готикалық және ерте Ренессанс элементтерін біріктіре отырып қайта жаңартылды. Д’Амбуаз оны Клермон епископы және Жюмиеж аббаты қызметін атқағанда да пайдаланды. Кейінірек оны пайдаланғандардың арасында 1515 жылы күйеуі Людовик XII қайтыс болғаннан кейін Англия королі Генрих VIII-нің қарындасы Мэри Тюдор, 1537 жылы Валуа Мадленмен үйленген Шотландия королі Джеймс V, сондай-ақ 17 ғасырдағы бірнеше пап нунцийлері, оның ішінде Мазарин болды. 18 ғасырда Клуни қонақ үйінің мұнарасын астрономдар Жозеф Николас Делиль, Жером Лаланд және Шарль Мессье обсерватория ретінде пайдаланды. Мессье 1771 жылы өз байқауларын Мессье каталогында жариялады. Шапельде 1774 жылдан 1792 жылға дейін Франция патшайымының ресми баспагері Николя Лежер Мутардың баспаханасы орналасқан. 1789 жылғы Француз революциясы кезінде сарай мемлекетке тәркіленді және келесі үш онжылдық бойында әртүрлі мақсаттарға пайдаланылды, соның ішінде бұрынғы аббаттардың шапелі дисекциялық бөлме ретінде қолданылды.

1832 жылдың желтоқсан айында археолог және өнер коллекционері Александр Дю Соммеар Клуни қонақ үйін сатып алып, оны ортағасырлық және Ренессанс кезеңдеріне қатысты кең жинағын көрсету үшін пайдаланды. 1842 жылы ол қайтыс болғаннан кейін, жинақ Франция мемлекетіне сатылды. Ғимарат 1843 жылы музей ретінде ашылды, ал Соммеардың ұлы Эдмонд Дю Соммеар оның алғашқы директоры болды. Ғимараттарды консерватор Александр Ленуардың ұлы Альберт Ленуар қайта жаңартудан өткізді. 1846 жылы сарайға тарихи ескерткіш мәртебесі берілді, ал 1862 жылы рим моншаларына да осы мәртебе берілді. 1926 жылдың ақпан айында музей Луврдің декоративтік өнер бөліміне (Objets d'Art) қосылды, бірақ 1977 жылы одан бөлінді. 1940 жылдардың соңында жаңа музей экспозициясы құрылды, онда тас, темір, шыны сияқты әртүрлі өңдеу санаттары мен техникаларына назар аударылды. 1971 жылы ашылған бақта музейдің әйгілі «Ханшайым және бір мүйізді аң» гобелендер сериясынан шабыттанған «бір мүйізді аңның орманы» орналасқан. 1977 жылы музейдің Ренессанс өнері коллекциялары Париждің солтүстік шетіндегі Экуен сарайында жаңадан құрылған Ұлттық Ренессанс мұражайына көшірілді, бұл ортағасырлық өнер туындыларына қосымша орын жасады. 1981 жылы Нотр-Дам соборынан жақында табылған мүсіндерді көрсету үшін жаңа зал ашылды. 1992 жылы «Ханшайым және бір мүйізді аң» гобелендерінің экспозициясы жаңа дизайнмен ұйымдастырылды.

Жинақтар

Мұражайдың ауданы 11 500 шаршы метр, оның 6 500 шаршы метрі көрмелерге арналған. Онда Галло-рим дәуірінен бастап 16 ғасырға дейінгі шамамен 23 000 артефакт сақталған. Қазіргі таңда 2 300 артефакт көрмеге қойылған. Коллекцияда Еуропа, Византия империясы және орта ғасырлардағы ислам әлемінің туындылары бар.

Л'Иле-де-ла-Сите, Франция

Көне жинақтардың көп бөлігі фригидарийде орналасқан. Мұнда келушілер Паризи қаласының римдіктеп өзгеру кезеңінен бастап, 1-ғасырдағы атақты қайықшы бағанасы сияқты артефакттарды таба алады. Бұл бағана император Тиберийге Париж қайықшыларының ұсынған сыйы. Онда рим құдайы Юпитерге арналған жазулармен қатар келттік сілтемелер де бар, бұл екі мәдениеттің бір артефактта қалай біріккенінің тамаша мысалы. Ол 18 ғасырда Париждегі Нотр-Дам соборының хорының астынан табылған. Фригидарийде тағы бір ежелгі артефакт – Сент-Ландри бағанасы. Бұл бағана 2-ғасырда Л’Иль-де-ла-Сите аралында жасалған және 19-ғасырда ашылған. Фригидарийдің сыртында да көне өнер туындылары бар, оның ішінде тас кристалдан жасалған екі арыстан басы бар. Арыстан бастары 4- және 5-ғасырларда Рим империясында жасалған. Олардың мақсаты нақты белгісіз, бірақ ең мүмкін болжам – олар императорлық тақты безендіру үшін қолданылған.

Франциядан тыс

Клуниде көне копт өнері де сақталған. Копт маталары Мысырдан тысқары жерлерде әйгілі болды, соның ішінде белгілі бір туындылары. Ясон мен Медеяның зығырдан жасалған медальоны бүгін Клуниде сақтаулы. 1858 және 1860 жылдар аралығында жиырма алты вестгот тәжі табылды (Гуарразар қазынасы). Бұл Испаниялық вестготтар патшалығына қатысты ең маңызды жаңалықтардың бірі еді. Бастапқы жиырма алты тәждің бүгінде тек 10-ы ғана қалды. Қалған тәждер екі мұражайдың арасында бөлісті: Мадрид Король сарайы мен Клуни. Бүгінде Клуниде осы тәждердің үшеуі, сондай-ақ кресттер, әшекейлер және сол қазбадан табылған әсем тізбектер сақталған. Бұл заттар патшалық биліктің символы болып саналады және 7-ші ғасырға дейін сақталып келген. Олар, әдетте, сол кездегі Испанияның астанасы Толедодағы діни орындарға сыйға тартылған болуы керек.

Византия өнері

330 жылы Константинополь қаласын құрудан бастап император Константин Византия дәуірі деп аталатын дәуірді ашты. 843 жылдан 1204 жылы Византия империясы құлағанға дейін осы империяның саясаты мен өнері гүлденді. Орта ғасырдың батысындағы осы кезеңде Византия өнері дәстүрлі әдебиет, философия және грек-рим өнерімен байланыс құрды. Мысалы, Константинопольден табылған "Ариана" деп аталатын піл сүйегінен жасалған мүсін бар. Ариана 6-шы ғасырдың бірінші жартысына жатады және, әдетте, жиһазды безендіру үшін жасалған. Мүсінде Ариана, фавндар және бірнеше Махаббат Періштелері бейнеленген. Бұл византиялық піл сүйегінен жасалған өнердің ең танымал үлгілерінің бірі. Клюниде табылған тағы бір мәшһүр византиялық піл сүйегі – Отто II-нің таққа отырғызылуын бейнелейтін тақташа. Оның әкесі Отто I 962 жылдың 2 ақпанында Рим патшасы болып жарияланды. Бұл осы батыс Еуропа аймағындағы жаңа өркендеудің бастауы болды. Карл I-ге ұқсас, Отто I кейіннен Император Август атағын алды. 972 жылы император Отто II Рим императоршасы болған Теофаноға үйленді, оның бейнесі де піл сүйегінен жасалған тақташада көрінеді. Клюниде мифологиялық суреттер бейнеленген, шамамен 1000 жылы жасалған византиялық сандық та сақталған. Осы кезде Константинопольде Македония императорлары билік етті.

Романдық өнер

"Роман" өнері термині алғаш рет 1818 жылы қолданылды. Оны Шарль де Гервилл Каролинг империясынан кейінгі, бірақ готикалық өнерден бұрынғы өнерді сипаттау үшін пайдаланды. 19 ғасырға дейін орта ғасырлардағы өнердің көп бөлігі готикалық өнер деп аталды. Роман өнері жарық пен түсті пайдалану арқылы ерекшеленеді. Роман суретшілері көлем мен контраст шеберлері. Суреттер салыстырмалы түрде қарапайым, негізінен оқиғаны баяндауға бағытталған. Роман дәуірінен бастап қасиетті реликвиялар және басқа да діни заттар енді крипталарда сақталмай, шіркеулердегі алтарьларда қойылды. Осы кезеңде сенімді көрнеу көрсету ең маңызды мәселе болды.

Францияда

Романдық өнердің екі маңызды элементе бар: білім беру және құлшыныс. Осы туындылардың көптегенінде сенімнің дамуы ортақ тақырып болып келеді. Клунидегі бір мысал – 1030-1040 жылдар аралығында Парижде жасалған капитель. "Ұлық Мәсіхтің капителі" деп аталатын бұл туынды Сен-Жермен-де-Пре шіркеуі үшін екі шеберхананың бірлескен еңбегінің нәтижесі болды. Клуниде сонымен қатар 11-ғасырдың басында жасалған Сен-Жермен-де-Преге тән он екі капитель де сақталған.

Франциядан тыс

Клуниде Англия, Италия және Испания сияқты басқа елдерден де роман стиліндегі өнер туындылары бар. Олардың ең танымал мысалы – 12-ші ғасырдың ортасынан сақталған ағылшын крозирі. Бұл піл сүйегінен жасалған бұйымда көптеген бүркіттер мен арыстан суреттері бейнеленген. Тағы бір танымал піл сүйегінен жасалған туынды – 11-ші ғасырдың соңындағы итальяндық "Олифант". Бұл бұйым пілдің тісінен жасалған және Исаның көкке көтерілу сахнасын көрсетеді.

Лимож қаласынан жұмыс

Клюниде Лимож қаласындағы әйгілі эмаль және алтын шеберханаларының көптеген туындылары сақталған. Бұл шеберханалар алғаш рет 12 ғасырдың екінші ширегінде өнімдер жасауды бастады. Лимож Францияның оңтүстік-батыс, орталық бөлігінде орналасқан; оның алтыннан жасалған және эмальмен әшекейленген шедеврлері 12 ғасырдың соңына қарай бүкіл Еуропаға таралды. Алтын шеберлері мен басқа да суретшілер түрлі-түрлі өнімдер жасады, олардың ішінде кресттер, қасиетті орындар, алтарьлар, шамдандар және тағы да көптеген заттар бар. Көбінесе бұл туындылар діни мазмұнда болды. Осы шеберханалардың сәтті болуының бір себебі – материалдардың қолжетімділігі. Сондықтан олар көптеп өндіріс жүргізе алды. Олар көптеген өнімдерді ғана емес, сонымен қатар сапалы туындыларды да жасады. Түстер жарқын, ал суреттер шеберлікпен бейнеленген. Бүгінде Клюниде Лимож қаласынан келген көптеген туындылар бар. Ең танымалдары – шамамен 1190 жылға жататын екі мыс тақташа. Олардың бірі Әулие Этьеннің бейнесін, ал екіншісі – Үш қасиеттінің бейнесін бейнелейді. Бұл екі тақта Грандмонт аббаттығының бас алтарын әшекейлеген. Үш қасиеттіге табыну Лимож туындыларында жиі кездесетін тақырып еді және олардың көптеген жұмыстарында кездеседі. 1200 жылға салынған мыс қаптама да осы тақырыпты көрсетеді.

Франциядағы готика өнері

1120 жылдары Парижде өнер мен білім саласында көптеген өзгерістер болды. Екі салада да маңызды тақырып – жарықтың маңызы еді. Платон мен оның шәкірті Платиннің тұжырымдары жаратылыс хикаясында жарықтың рөліне ерекше назар аударады. Бұл өзгеріс сол кездегі Париж сәулет өнеріндегі өзгерістермен паралельдік табады. Құрылыс тіреулері мен аркалар жұқартқызылып, терезелер арқылы көбірек жарық түсуіне мүмкіндік береді. Әдемі және биік витражды терезелерімен Сен-Шапель бұл сәулеттік өзгерісті көрсетеді. Жоғарғы соборда бүкіл бөлмені айналатын 15 терезе бар, олардың әрқайсысының биіктігі 15 метрдей, бұл келушіге жарыққа оранылғандай сезім тудырады. 12 ғасырдың париждік суретшілері кеңістік туралы жаңа түсініктерді және Сен-Шапельде көрініп тұрғандай, сәулет, мүсін және витраж арасындағы байланысты зерттей отырып, көркем тәжірибелер жасады. Клюни мұндай тәжірибелердің көптеген мысалдарын ұсынады, мысалы, «қос» капительдер мен бағана ретінде қызмет ететін мүсіндер. 1140-1145 жылдар аралығында жасалған Сен-Дени шіркеуінен алынған, бір-біріне қарама-қарсы қарап тұрған екі гарпияны бейнелейтін қос капитель бар. Сен-Дениден табылған тағы бір жәдігер – Саба патшайымының мүсінінің басы. Бұл мүсін бағанасы 12 ғасырда жасалған. Клюни Франциядағы ең ірі витраж коллекцияларының біріне де ие. Олардың коллекциясында 12-14 ғасырлар аралығындағы 230 панель, медальон және фрагменттер бар. Сен-Шапель өздерінің танымал витраж терезелерінен бірнеше панельдерді, соның ішінде Самсон мен арыстанның көрінісін бейнелейтін бір панельді Клюниге сыйға тартты. Егер 12 ғасыр тәжірибелермен байланысты болса, 13 және 14 ғасырлар Париждегі өнердің жетілуін білдіреді. Осы кезеңде діни емес өнерге деген сұраныс артады. 13 ғасырдың париждік өнерінде екі тақырып басым: антикаға қызығушылық және табиғатқа жаңа назар аудару. Клюнидегі ең танымал мүсіндердің бірі – әк тастан жасалған Адам мүсіні. 1260 жыл шамасында Парижде жасалған мүсінде Адам ата жалаңаш бейнеленген, ол кішкентай ағаштан жапырақтармен денесін жабады. Бұл туындыда антикалық дәуірдің ықпалы айқын көрінеді. Сен-Шапель Клюниге витраждарды ғана емес, сонымен қатар әк тастан жасалған алты апостол мүсінін де сыйлады. Бұл мүсіндер бұрын Сен-Шапельдің жоғарғы шіркеуінің бағаналарында орналасқан, бірақ бүгін Клюниде көруге болады. Бұл мүсіндер 1320 жылдары жасалған және бастапқыда Сен-Жак-о-Пелериннен келген. Бұл мүсіндер 13 ғасырдың ортасынан бастап париждік өнердің гүлденуіне куә.

15 ғасырдағы өнер

15 ғасырда қала элитасының зәулімдігі көркем өндірісті ынталандырды, өйткені өнерге деген сұраныс артты. Адамдар күнделікті өмірге қажетті көркем бұйымдарға тапсырыс бере бастады, мысалы жиһаз, гобелендер, керамика, ойын жиынтықтары және т.б. Осы кезде Париж сән-салтанат астанасы атанды. Осы жерде түрлі көркем ағымдар бірігіп, «халықаралық» готика стилін жасады. Суретшілер өз туындыларына қол қоя бастады, енді анонимді болғысы келмеді. Бұл құбылыс ең әсіресе гобелендерге деген сұраныстың күрт өсуінен көрінеді. Бүгінгі Клюни мұражайындағы ең танымал гобелендер – «Ханшайым мен Бірмүйіз» (La Dame à la licorne) сериясы. Бұл жинақта алты гобелен бар, олардың әрқайсысы бір сезімді бейнелейді. Бес негізгі сезім (иіс, есту, дәм, сезіну және көру) бар, ал алтыншы гобелен Ханшайым мен Бірмүйізді көрсетеді. Осы алтыншы гобеленнің құпия мағынасы жылдар бойы түрлі түсіндірмелерге себеп болды. Ең көп қабылданатын түсіндірме бойынша, Ханшайым дүниелік байлығынан бас тартып, моральдық немесе рухани сезімді білдіреді.

Танымал мәдениетте

1849 жылы Герман Мелвилл Парижге сапар шекті, және Клуни қонақ үйі оның қиялын оятты. Бұл құрылыс "Моби Дик" романының 41-тарауында маңызды рөлде бейнеленеді, онда Ахаптың "қараңғы, терең" ықыластарын анықтауға тырысқан Ысмайыл ғимаратты адамның құдіретті, бірақ жасырылған жан-дүниесінің символы ретінде сипаттайды.