Кіріспе

Римутака еңісі - Жаңа Зеландияның Вайрарапа ауданындағы бастапқы Вайрарапа темір жолының Вайрарапа жағындағы Саммит және Кросскрик станциялары арасындағы 3 миль (5 км) ұзындығындағы, 3 фут 6 дюймдік рельс өлшеміндегі, Фелл жүйесі қолданылған, орташа еңіс бұрышы 1:15 болатын темір жол желісі. "Римутака еңісі" термині кейде дұрыс емес түрде Үстіңгі Хатт пен Спидидің Федерстонға жақын жердегі өткелі арасындағы жабылып, бағыты өзгертілген Вайрарапа темір жолының басқа бөліктеріне немесе толығымен осы бөлікке қатысты қолданылады. Еңіс құрылысы қазір Ремутака темір жол тас жолының бір бөлігі болып табылады.

Өмірбаян

Веллингтоннан Мастертонға дейінгі темір жол құрылысы 1871 жылғы 13 қыркүйекте қабылданған Темір жол заңында бекітілді. Колониялық қазынашы Джулиус Фогель темір жол құрылысына арналған ауқымды мемлекеттік жобаларды қаржыландыру үшін Англияға сапар шекті. Фогель АҚШ арқылы қайтып келді, онда темір жол жүйелерін зерттеді. Парламент заңы қабылданғаннан кейін, сараптау тобы Римутака жотасы (қазір "Ремутака жотасы" деп аталады) арқылы темір жол салуға болатын бағыттарды алдын ала зерттеуге кірісті. Бұл жұмыстар 1870 жылдың желтоқсанына дейін аяқталды, сараптау тобы төрт бағытты қарастырды. Барлық ұсыныстардың ортақ бөлігі – Жоғарғы Хатттан Каитокиге (кейін Каитоке) дейінгі учаске. Каитоке мен Вайрарапа арасында төрт ұсыныс болды: Таухаренакау бағыты, Синклер бағыты, жағалау бағыты және Пакуратайхи бағыты. Үкімет сараптау жүргізіп жатқанда, Веллингтон провинциясының әкімі Уильям Фицгерберт өзінің провинциялық инженері Чарльз О’Ниллге Римутака аңғары арқылы темір жол салу мүмкіндігін (Федерстон мен Жоғарғы Хатт арасындағы жол бағыты) зерттеуді тапсырды, сондай-ақ аңғарды тесіп өтетін туннель салуды қарастыруды сұрады. Сараптау 1871 жылдың мамырынан 21 шілдесіне дейін жүргізілді, О’Нилл 130 тізбек (2,6 км) ұзындықтағы туннель қажет екенін, Пакуратайхиден туннельге дейін 1:60 қалыпта көтеріліп, содан кейін Федерстонға дейін 1:40 қалыпта төмендейтінін хабарлады. Бұл сараптама Мемлекеттік жұмыстар министріне жіберілді. 1873 жылдың ортасында Жоғарғы Хатттан Саммитқа дейінгі бағыттың соңғы сараптамасынан кейін Федерстонға дейінгі бағыт таңдалды. Саммит пен Вайрарапа арасындағы желіге қатысты бірнеше ұсыныс қарастырылды. Біріншісі, 1:30 қалыптағы еңістермен, қабылданбады. Еңісті 1:40-тан асырмау үшін үш тізбек (60 м) радиусы бар қисындар қажет екені анықталды. Бұл арнайы вагондар мен ауыр топырақ жұмыстарын қажет ететін, сондықтан тоқтатылды. Тағы бір ұсыныс "Берч Шпор еңісі" деп аталды. Бұл Саммиттен Берч Шпорға дейін желіні жалғастыруды көздеді, онда арқанмен жұмыс істейтін еңіс көлікті аңғардың түбіне жеткізер еді, онда темір жол тар аңғар арқылы Вайрарапа жазығына дейін жалғасатын еді. Бұл ұсынысты зерттеген Мемлекеттік жұмыстар департаментінің инженерлері қолайлы еңіс таба алмады, сондықтан бұл ұсыныстан да бас тартты. Соңғы нұсқасы – үш мильдік (4,8 км) еңіс, орташа еңісі 1:15, "ерекше локомотивтермен жұмыс істеуге" арналған. Бұл желі инженерлік тұрғыдан ең қолайлы болды және орынсыз топырақ жұмыстарын қажет етпеді. Ақырғы шешімді Мемлекеттік жұмыстар департаментінің басшысы Джон Карратерс қабылдады. Ол Фелл жүйесімен жұмыс істейтін еңіс қолайлы екенін анықтады және мысал ретінде Монт-Сенис өткелінің темір жолын келтірді. Арнайы локомотивтер қажет болса да, оның артықшылықтары қарапайым вагондарды пайдалану мүмкіндігі және бұл жүйенің сенімділігі болды. Бұл Фелл жүйесінің үшінші және соңғы нұсқасы болды, ол тартымды күш пен тежеу үшін орталық рельсті пайдаланды және ең ұзақ сақталды. Бұл "уақытша" шара ретінде қарастырылса да, Бразилиядағы екінші осындай жүйеден 72 жылға артық өмір сүрді.

Құрылыс

Римутака көлбеуінің құрылысы алғашқы Вайрарапа теміржолын салу үшін жасалған екі келісімшартқа енгізілді. Бұл келісімшарттар Саммит келісімшарты және Көлбеу келісімшарты деп белгіленді.

Саммит келісім-шарты

Бұл келісімшарт Саммит станциясы аумағын қазуды, оған байланысты дренажды, Саммит туннелін және туннельден 26 тізбек (523 м) қашықтықтағы нүктеге дейін қалыптастыру жұмыстарын қамтыды. Бұл желіге берілген келісімшарттардың ең қысқасы болды, оны бастапқы мердігер аяқтады және ең аз өзгерістер енгізілді. Жұмыс 1874 жылдың 12 шілдесінде басталып, 1876 жылдың 22 шілдесінде аяқталуы тиіс болды, сол кезде Пакуратай келісімшарты аяқталуға бағытталған еді. Саммит аумағы бастапқыда 37 метр ені және 120 метр ұзындығы бар үлкен қазба болды. Қазба жұмыстары материалды 15–20 фут тереңдікке дейін алып тастады, ал алынған материал ауланың қарсы бетіне төгіліп, тегіс жер құрылды. Ауланың үстіндегі төбедегі жер тегістеліп, үстіне үйлер салынды. Аула қалыптасқаннан кейін, келесі жұмыс – туннель салу болды. Туннельге жақындау жолы шамамен 6 тізбек ұзындығында және 18 метрге дейін тереңдікте болды. Желі 1:1000 еңіспен туннельге кірді, шығыс порталында 1:15 еңіске дейін көтерілді. Сол жерде, туннель аузы орналасқан тік жардан ағып жатқан өзенді бұру үшін шағын дренажды туннель салынды. Туннельдің ең жоғары биіктігі еденнен 5 метрді құрады: рельстер төселгеннен кейін максималды бос кеңістік 4 метр болды. Туннельдің ені еденде 3 метрден, еденнен 2 метр биіктікте 4 метрге дейін өзгерді. Әртүрлі тараптардан келген наразылықтарға қарамастан, туннельдің екі жағынан келген жұмыстар 1877 жылдың наурыз айында ортасында кездесті, оны аяқтауға үш жарым жыл кетті. Құрылыс департаменті рельстер орнатылғаннан кейін туннельді қаптады, бұл оларға материалдар мен басқа да жабдықтамаларды әкелу үшін жұмыс пойыздарын пайдалануға мүмкіндік берді. Осы кезеңде осы келісімшарт бойынша жалғыз қайғылы оқиға орын алды: 1878 жылдың 3 мамырында екі адамның үстіне қаптаманың үлкен бөлігі құлады. Бірі сол жерде қаза тапты, ал екіншісі бас жарақатынан көзін жоғалтты. Саммит келісімшарты 1877 жылдың 10 желтоқсанында, жоспардан 17 ай кешігіп аяқталды.

Тікұшақ келісімшарты

1875 жылдың 5 қазанында Incline келісімшарты Чарльз МакКирдиге 49 029 фунт стерлинг сомасына тапсырылды. Келісімшарт тек жол құрылысын қамтыды, ал рельстер төсеуге Қоғамдық жұмыстар департаменті жауапты болды. Келісімшарт Саммит туннелінен тыс жерде басталып, Федерстон қаласында аяқталды, арақашықтығы 8 миль 76 шынжыр (14,403 км) құрады. Оған Крос-Крик станциясының ауласы және төмен қарай жылдамдыққа арналған жол кіргізілді. Келісімшартқа құрылысқа дейін және оның барысында бірнеше өзгерістер енгізілді, соның ішінде үш туннельдің біреуі тік жармен алмастырылды, ал үш ағаш көпірі – жағалаулармен. Жол 1:15 қалыпта төмендеді, 396 фут (121 м) ұзындығындағы Horseshoe Gully туннелінен (кейіннен Сибирь туннелі) өтті. Туннельден шыққаннан кейін, жол бес шынжыр радиусымен қисықталған, жер мен тас арасынан тұратын биік бөгет арқылы сағаны кесіп өтті, бұл учаскедегі ең үлкен бөгет болды. Бөгеттің негізіндегі ені шамамен 61 метр, ал орталық сызығындағы биіктігі 27 метр шамасында болды. Бөгеттен кейін жол Cross's Creek (кейін Cross Creek) станциясына дейін 1:15 қалыпта төмендеуді жалғастырды. Крос-Криктен бастап жол 1:40 қалыптағы еңістермен Лусенаға (кейін Pigeon Bush) дейін төмендеді, содан кейін тік сызықта Федерстонға дейін созылды. Келісімшарт бойынша жұмыс 1875 жылдың 22 қазанында басталды. Негізгі топырақ жұмыстарының ешқайсысы айтарлықтай қиындықтар тудырмады, төменгі туннельді қоспағанда, ол тау жыныстарының тұрақсыздығынан туындаған апаттар мен материалдық сәтсіздіктерге ұшырады. Бұл туннельге осы келісімшарт бойынша МакКирди жұмысқа алған менеджерінің аты берілді. 1876 жылдың 2 наурызында туннельдің төбесі құлап, екі адам қаза тапты. 1877 жылдың қазаны мен 1878 жылдың наурызы аралығында Саммитке дейін рельстер төселді. Бұл Summit туннелін қаптауға арналған материалдарды тасымалдау үшін жұмыс пойыздарын пайдалануға мүмкіндік берді. Жол төсеу жұмыстары 1878 жылдың сәуір айында басталды және келесі айда Крос-Крикке жетті. Осы жұмыс кезінде H 199 Саммитте орналастырылып, жұмыс және балласт пойыздарын рельс желісіне дейін тартты. Бастапқыда Cross's Creek станциясының ауласына қарапайым құрылымдар жасалды, өйткені Incline операцияларының сипаты әлі шешілмеген. Ол негізгі желіден, 10 тізбекті локомотивтік тұрақтан және төмен қарай жылдамдыққа арналған тұрақтан тұрды. Құрылыс жұмыстары Крос-Криктен тысқары қарай жалғасқаннан кейін, МакКирди уақыты мен қаржысы таусылып, оның келісімшартының қалған бөлігін оның кепілдері Т. В. Янг пен Роберт Гринфилд өз мойнына алды. Олар 17 тамызда Федерстонға дейін құрылысты аяқтады, ал келесі айда рельс төсеу жұмысы аяқталды. Келісімшарт 13 ай кешіктіріліп аяқталды.

Ваирарапа вагондары

1936 жылы Палмерстон-Норт, Мастертон және Веллингтон қалалары арасында жеті жеңіл салмақты Вайрарапа вагондары, RM 4–10 енгізілді. Олар Incline үшін арнайы жасалған және Hutt шеберханаларында салынған. Олар тарихи маори каноэларының аттарымен аталды: Маахунуи, Махуху, Мамари, Матахуруа, Матаатуа, Арай те Уру және Арава. Бастапқыда Leyland бензиндік қозғалтқыштарымен жұмыс істеді, бірақ бірнеше жылдан кейін дизельдік қозғалтқыштарға ауыстырылды. Оларда 38½" (978 мм) диаметрлі дөңгелектері бар бір артқы жетек осі болды, бұл осі мен соңғы жетек блогының Incline-ның орталық рельсінен жоғары жеткілікті аралықты қамтамасыз ету қажеттілігімен байланысты болды. Үлкен артқы дөңгелектердің арқасында жолаушылар салонының едені рельс деңгейінен 52½" (1334 мм) биік болды, бұл әдеттегіден жоғары еді. Олардың ең жоғары жылдамдығы белгіленген және Incline-ға 15–17 миль/сағ жылдамдықпен көтерілуі күтілді, бірақ іс жүзінде 10–12 миль/сағ жылдамдықпен ғана көтерілді. Дегенмен, олар маршрут бойынша жолаушылар пойыздарын айтарлықтай жылдамдатып, бірден танымал болды. Incline 1955 жылы жабылғанда, олар да қызметтен алынды.

Ауыстыру

ХХ ғасырда Incline-ге балама ретінде бірнеше нұсқа қарастырылды, бірақ екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана Мейморн мен Лусена сағасы арасындағы туннель арқылы маршрут таңдалды. Құрылысы 1948 жылы Мемлекеттік жұмыстар департаменті бастады, ал жеке мердігер 1955 жылы аяқтады. Туннель және жаңа бағыт 1955 жылғы 3 қарашада, Incline жабылып бес күннен кейін ашылды. Бұзу жұмыстары жылдам жүргізілді, Крос-Крик пен Пиджон Буш арасындағы рельстерді алып тастау 1956 жылғы наурыз айына дейін аяқталды. H 199 локомотиві Крос-Крик пен Саммит арасындағы рельстерді алып тастауға арналған жұмыс пойыздарын тартты. Ғимараттар аукционда, сол жерде сатылды. Кейбір рельстер Ревануи Incline-ына жіберілді, сондай-ақ бірнеше Фелл тежегіш вагондары да жіберілді. H класындағы алты локомотивтің бесеуі Hutt шеберханаларына, кейін Silverstream-ге сүйретіліп, мақұлдауға жіберілді.

Мұражай

1984 жылы Федерстонда H класының "Fell" локомотивін сақтауға арналған мұражай ашылды. H 199 локомотиві бұрын Федерстон қаласына тапсырылған және 1958 жылдан бері жергілікті саябақта қойылған болатын. Кейіннен, соңғы қалған "Fell" тежегіш вагоны – F 210 жалдауға алынып, қазір мұражайда көрсетілуде.

Темір жол

1976 жылы кітап жарық көргеннен және 1980 жылдардың басында Фелл қозғалтқышы мұражайы ашылғаннан кейін, көлденеңге деген қызығушылық қайта жанданды, бұл Жаңа Зеландия Орман қызметін 1984 жылы Крос-Крикке қатынауды қайта қалпына келтіруге итермеледі. Крос-Криктен Кайтокеге дейінгі бастапқы темір жолдың жобасын пайдалана отырып, 1987 жылы пойыз жолының ресми ашылуы өтті. Бүгінде бұл аймақтағы ең танымал демалыс орнының бірі және Ремутака орман паркінің бір бөлігі болып табылады.

Балалар кітабы

H 199-дан шабыттанған Джой Коули 2013 жылы "Бөктердің батыры" кітабын жазды. Кітап, әсіресе дауылды түні, пойыздың көлбеуге қарай жолы мен сапарын суреттейді.

Болашақ жоспарлары

2005 жылдың қазан айында Федерстонда бұрынғы NZR қызметкерлері мен Incline теміржолында жұмыс істеген достарының кездесуі өтті, оның ішінде 29 қазанда Cross Creek-ке сапар жасалып, Incline теміржолында соңғы пойыз жүрген күнінің 50 жылдығы салтанатты түрде атап өтілді. Сол күні Мейморнда "бірінші тік" рәсімі өтті, ол Римутака Инклайн теміржолы мұрагерлік қорының теміржолды қайта жаңғырту жобасын бастауын белгіледі. Қор 2003 жылдың 8 тамызында төрт кезеңде желіні қайта іске қосу мақсатымен құрылды: Үстіңгі Хатттан Саммитқа дейін; Веллингтоннан Үстіңгі Хаттқа дейін (KiwiRail-дың Вайрарапа желісін пайдалану арқылы); Саммиттан Крос-Крикке дейін; Крос-Криктен Федерстонға дейін. Операциялардың негізгі орны Мейморнда KiwiRail-дан жалға алынған жерде орналасқан. Көп жағдайда Ремутака теміржол жолының құрылысының арқасында, бастапқы жолдың көп бөлігі сақталды және қайта жаңғыртылған теміржол желісіне енгізілуі жоспарлануда, Майморнда бастапқы жолды станция ауласына қосу және Каитокеде жеке меншікке өткен жерді айналып өту үшін жаңа жұмыстар қажет. Үстіңгі Хатттан Мангароа аңғарына дейінгі бастапқы бағыт қордың жоспарларына кірмейді. Қазіргі уақытта жобаның жұмысы бірінші кезеңде жүріп жатыр, ол қалпына келтіруге арналған вагондарды сатып алу, қоршау, аулада рельстер төсеу және теміржол көлігіне арналған сарай салуды қамтиды.