Янцзы өзені алқабындағы неолиттік жаде мәдениеті: Лянчжу цивилизациясы
Liangzhu culture
Жаңа тас дәуіріндегі Янцзы өзені аймағындағы Лианчжу мәдениеті (3300-2300 ж.б.д.). Әлеуметтік теңсіздік, құрметті жерлеулер, жаде өнеркәсібі. Қытай мәдениеті.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Янцзы өзенінің дельтасындағы неолиттік нефрит мәдениеті
Neolithic jade culture in the Yangtze River Delta
Лианчжу (/l//j//ɑː//ŋ/'/dʒ//uː/) мәдениеті немесе өркениеті (б.з.д. 3300–2300 жж.) Янцзы өзенінің дельтасындағы соңғы қытай неолиттік нефрит мәдениеті болды. Бұл мәдениет жоғары дәрежеде қабатталған, себебі нефрит, жібек, азу және лактан жасалған заттар тек элиталық жерлеулерде ғана табылған, ал қарапайым халықтың жерлеу учаскелерінде көбінесе қыш ыдыстар кездесетін. Мұндай таптық бөліну Лианчжу дәуірінің ерте мемлекет болғанын көрсетеді, оны жерлеу құрылыстарындағы әлеуметтік топтар арасындағы айқын ерекшеліктерден көруге болады. Чжэцзян провинциясының солтүстік-батысындағы Ханчжоу қаласындағы Лианчжу орнында аймақтық қалалық орталық пайда болды, ал осы орыннан шыққан элиталық топтар жергілікті орталықтарды басқарды. Лианчжу мәдениеті өте ықпалды болды және оның ықпалы Шаньсиге дейін солтүстікке, ал Гуандунға дейін оңтүстікке тарады. Лианчжу орны, Шығыс Азиядағы ең көне неолиттік орталықтардың бірі болуы мүмкін. Лианчжудағы типтік орны Чжэцзян провинциясының Юхань округінде табылды және алғаш рет 1936 жылы Ши Сингэн қазып зерттеді. 2019 жылдың 6 шілдесінде Лианчжу ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді.
The Liangzhu ('/l//j//ɑː//ŋ/'/dʒ//uː/) culture or civilization (3300–2300 BC) was the last Chinese Neolithic jade culture in the Yangtze River Delta. The culture was highly stratified, as jade, silk, ivory and lacquer artifacts were found exclusively in elite burials, while pottery was more commonly found in the burial plots of poorer individuals. This division of class indicates that the Liangzhu period was an early state, symbolized by the clear distinction drawn between social classes in funeral structures. A pan regional urban center had emerged at the Liangzhu site in northwestern Hangzhou, Zhejiang, and elite groups from this site presided over the local centers. The Liangzhu culture was extremely influential and its sphere of influence reached as far north as Shanxi and as far south as Guangdong. The primary Liangzhu site was perhaps among the oldest Neolithic sites in East Asia that would be considered a state society. The type site at Liangzhu was discovered in Yuhang County, Zhejiang and initially excavated by Shi Xingeng in 1936. On 6 July 2019, Liangzhu was inscribed as a UNESCO World Heritage Site.
Жоғалу
Лианчжу мәдениеті шамамен б.з.д. 2500 жылы гүлденді, бірақ б.з.д. 2300 жылдары Тайху көлі аймағынан жоғалып кетті. Осы аймақта одан кейінгі жылдарда мәдениеттің ізіне тапқан жоқ. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, су деңгейінің көтерілуі осы аймақтағы адам қоныстарындағы дамуды бірнеше рет тоқтатқан. Бұл зерттеушілерді Лянчжу мәдениетінің құлауына су тасқыны сияқты ауқымды экологиялық өзгерістер себеп болды деген қорытындыға жеткізді, себебі мәдени қабаттар көбінесе сазды немесе батпақты және құмды-қиыршықты қабаттармен, көмілген палеоағаштармен үзіліп жатады. Басқа бір болжам бойынша, осы кезеңдегі аса ауыр муссонды жаңбырлар нәтижесінде үлкен су тасқыны болды, ол бөгеттерді және мәдениеттің қоныстарын қиратты. Бұл теория 2021 жылы жасалған зерттеумен расталды, онда ондаған жылдар бойына жоғары жауын-шашын мөлшері (4345 ± 32 жыл және 4324 ± 30 жыл б.з.д.) тіркелген, бұл Эль-Ниньо-Оң Оңтүстік осцилляциясының жиілеуіне байланысты болуы мүмкін. Зерттеушілер «Янцзы өзенінің орта және төмен ағысындағы ауқымды жаңбырлар өзеннің тасқынына және/или Янцзы өзенінің суымен келген теңіз суының жағалауға таралуына әкелген болуы мүмкін, бұл адамдардың қоныстануына және күріш шаруашылығына кедергі келтірді. Төмен жатқан жерлерде судың нашар ағып кетуінен болған үлкен су тасқыны мен су басу Лянчжу халқын Тайху жазығындағы астанасын және тұрғын үйлерін тастап кетуге мәжбүр еткен болуы мүмкін, бұл соңында бүкіл Лянчжу өркениетінің құлауына әкелді» деді. Бұл оқиға Индус өзені аңғарындағы, Ежелгі Египет патшалығы және Сумердегі Аккад империясы сияқты адамзат өркениеттерінің бірінші буынының көпшілігін құлатқан деп саналатын жаһандық құрғақшылыққа дейінгі ғасырда немесе осы ғасырда болған болуы мүмкін.
The Liangzhu culture flourished around 2500 BC, but disappeared from the Taihu Lake area after around 2300 BC. Almost no traces of the culture were found from the following years in this area. Recent research has shown that rising waters interrupted the development of human settlements several times in this area. This led researchers to conclude the demise of the Liangzhu culture was brought about by extreme environmental changes such as floods, as the cultural layers are usually interrupted by muddy or marshy and sandy–gravelly layers with buried paleo trees. An alternative scenario proposes that extremely heavy monsoon rains during this period resulted in massive flooding which destroyed dams and the culture's settlements. This theory was backed by a study in 2021, suggesting that a decades long period of high precipitation (between 4345 ± 32 years and 4324 ± 30 years B. P.), probably caused by increased frequency of El Niño–Southern Oscillation conditions, coincided with the disappearance of the culture. The researchers stated that "massive rainfall in the entire middle lower reaches of the Yangtze River Valley might have induced fluvial flooding and/or overbank marine flooding transported by the Yangtze River plume and thus impeded human habitation and rice farming. Massive flooding and inundation due to poor drainage in the low lying land may have forced the Liangzhu people to abandon their capital city and dwellings in the Taihu Plain, ultimately leading to the collapse of the entire Liangzhu civilization." This may have all occurred during, or in the century leading up to the global drought that is credited with bringing down most of the first generation of human civilizations, including those in the Indus valley, Old Kingdom Egypt, and the Akkadian Empire in Sumeria.
Қала құрылысы және ауыл шаруашылығы
Бұл мәдениет дамыған ауыл шаруашылығына ие болды, оның ішінде суару, күріш егу және су өсіру (аквакультура) бар. Үйлер көбінесе өзендер мен жағалауларда, паналықтардың үстінде салынды. 2007 жылдың 29 қарашасында Чжэцзян провинциясының үкіметі ежелгі қала қабырғасының негіздерінің жаңа ескерткіштерін жариялады. Осы орын Лянчжу мәдениетінің орталығы болған деген қорытынды жасалды. 2008 жылы жаңа Лянчжу мәдениет мұражайы аяқталып, сол жылдың соңында ашылды. Лянчжу көне қаласы Тяньму тауларының Дасионг және Дацзе таулары арасындағы өзен желілерінің жазығында орналасқан. Бұл ежелгі қала сол кездегі ең ірі қала болған деседі. Оның ішкі аумағы 290 гектарды құрайды және 6 қақпасы бар сазбалшық қабырғалармен қоршалған. Солтүстік, шығыс және оңтүстік қабырғаларында екі қақпадан орналасқан. Оның орталығында 30 гектар аумақты алып жатқан сарай орналасқан, сонымен қатар қала ішінде су тасқынынан қорғауға арналған жасанды жүйе болғандығының дәлелдері де бар. Бұл екі құрылыс Лянчжуда сол кезде дамыған әлеуметтік құрылымның көрсеткіші саналады. 15 000 кг дейін күріш сақтауға арналған қойма болған болуы мүмкін. Қаланың ішінде де, сыртында да көптеген су жолдары бар, олар оны өзен желілерімен байланыстырады. Қала ішінде жасанды үйінділер мен табиғи төбелер кездеседі. Қабырғалы аумақтан тыс жерде 700 гектар жердің қалдықтары табылған, тұрғын үйлер қала құрылысы жүйесімен салынған. Солтүстікке қарай 8 шақырым жерде бөгеттерге ұқсас нысандар табылды, олар ежелгі су тасқынынан қорғау жүйесі деп есептеледі. Қаланың ішінде де, сыртында да өндіріс, тұрмыс, әскери және діни мақсаттарға арналған көптеген құрал-жабдықтар, сонымен қатар мәдени маңызы зор Лянчжу нефритінен жасалған әсем бұйымдар табылды. Қалдықтардың арасында қала қабырғалары, ірі құрылымдардың негіздері, қабірлер, құрбандық орындары, тұрғын үйлер, кеме тоқтау орындары және шеберханалар бар. Лянчжу қаласының орны белгілі бір мақсатпен қоныстанған және дамыған, өйткені бұл аймақта одан бұрынғы кезеңдерге жататын қалдықтар өте сирек кездеседі. Типикалық Лянчжу қауымдастығы, соның ішінде қазірге дейін 300-ден астам табылды, өзендерге жақын жерде тұруды қалаған. Қайықтар мен ескектер табылды, бұл олардың қайықтар мен су көлігін жақсы меңгергенін көрсетеді. Лянчжу орнында су тасқынынан қорғану үшін пайдаланылған ағаш пирс пен бөгеттің қалдықтары табылды. Үйлерді де ағашқа орнатып салған, бірақ биік жерлерде сабан шатырлары бар жартылай жер асты үйлері де болған. Бұл кезеңде Мяокиандағы құдық технологиясы бұрынғы Хемуду кезеңімен ұқсас болған. Лянчжу мәдениеті Хан аңғарындағы солтүстік замандастарынан әлеуметтік жағынан дамыған және күрделі болған деседі.
The culture possessed advanced agriculture, including irrigation, paddy rice cultivation and aquaculture. Houses were often constructed on stilts, on rivers or shorelines. A new discovery of ancient city wall base relics was announced by the Zhejiang provincial government on November 29, 2007. It was concluded that the site was the center of the Liangzhu culture. A new Liangzhu Culture Museum was completed in 2008 and opened late in the year. The Liangzhu Ancient City is located in a wetland environment on the plain of river networks between Daxiong Mountain and Dazhe Mountain of the Tianmu Mountain Range. This ancient city is said to be the largest city during this time period. Its interior area is 290 hectares, surrounded by clay walls which had six city gates. Two gates were located in the north, east and south walls. At its center was a palace site that spanned 30 hectares and there was also evidence of an artificial flood protection design implemented within the city. Both of these constructions are said to be indicators of the social complexity developing in Liangzhu at the time. A granary may have been in place containing up to 15,000 kg of rice grain. There are numerous waterway entrances both inside and outside of the city, linking it to the river networks. Inside the city were artificial earth mounds and natural hills. Outside of the walled area, remains are found for 700 hectares, the residences are said to be built in an urban planning system. 8 kilometers to the north various dam like sites were found and are speculated to be an ancient flood protection system. Also discovered inside and outside the city are a large number of utensils for production, living, military and ritual purposes represented by numerous delicate Liangzhu jade wares of cultural profoundness; the remains including city walls, foundations of large structures, tombs, altars, residences, docks and workshops. The Liangzhu city site is said to have been settled and developed with a specific purpose in mind since this area has very few remains that can be traced back to earlier periods. A typical Liangzhu community, of which there are over 300 found so far, chose to live near rivers. There have been boats and oars recovered which indicate proficiency with boats and watercraft. A Liangzhu site has provided the remains of a wooden pier and an embankment thought to have been used for protection against floods. Houses were raised on wood also to help against flooding, although houses on higher ground included semi subterranean houses with thatched roofs. Well technology at the Miaoqian site during this period was similar to that of the earlier Hemudu period. The Liangzhu culture is said to have been more socially developed and complex than northern contemporaries in the Han Valley.
Өнер бұйымдары мен технология
Лянчжу тұрғындары "буын" пішінді атце саптарын, таспен өңделген атцелерді, спиральдар мен шеңберлерді баса көрсететін өнер стильдерін, қыш ыдыстарға жіптермен сызықтар салуды, кесілген өрнектермен безендірілген қыш тағандарды, пісірілген саздан жасалған тоқыма торауларды, шиферден жасалған орақтар мен сүйекті ұштарды қолданған. Қыш ыдыстарға көбінесе қызыл түсті жылтыр жағылған. Осындай артефакттар кейінгі неолит дәуіріндегі Оңтүстік-Шығыс Азияда да көптеп кездеседі, ал осы қоғамдардың технологиялық және экономикалық құралдары неолиттік Янцзы өзені аймағында қалыптасқан болуы мүмкін. Лианчжу қыштарының кейбіреулері Шандоң Лонгшанның қара "жұмыртқа қабығы" стиліне ұқсас, бірақ көпшілігі ерекшеленді және қара немесе қызыл жылтырмен жұмсақ күйдірілген сұр түсті болды. Сондай-ақ, кейбір қара "жұмыртқа қабығы" қыштарын жасау үшін тремолит бөлшектері қолданылғанының куәліктері бар. Қыштын қара түсі көмірлендіру және күйдіру процесіндегі ұқсас жетістіктердің нәтижесі екені анықталды. Лианченьчжэнь, ең ірі Давенкоу орнының, қыш жасау процесі мен Лианчжудың арасындағы ұқсастықтар байқалды, бұл зерттеушілерді екі мәдениет арасында байланыс болғанына сендірді. Гуанфулин орны солтүстік мәдениеттердің ықпалын көрсетті, бірақ сонымен қатар қыш жасау тәсілдері Лианчжудың әдеттегі орнына өте ұқсас болды. Зерттеушілер Лианчжудағы кейбір балталардың алмаз құралдармен жасалғанын анықтады. Лианчжу тұрғындары осы құралдарды пайдаланып, корундты салтанатты балталарға айналдырды. Осы балталар "көзге ұқсайтын жылтырлыққа дейін жылтыратылған" делінеді. Олар қолданған техникалар тіпті қазіргі заманғы технологиямен де қайталау қиын нәтижелерге жеткізді. Бұл әлемде алмас құралдарды қолданудың ең ерте мысалы, бұл асыл тастар басқа жерлерде қолданылғаннан мыңдаған жыл бұрын болды. Зерттеушілер сонымен қатар бұл сапфирді өңдеген жалғыз тарихқа дейінгі мәдениет екенін атап өтті.
The inhabitants of Liangzhu sites used artifact designs of "bent knee" shaped adze handles, stone untangled adzes, art styles emphasizing the use of spirals and circles, cord marking of pottery, pottery pedestals with cut out decorations, baked clay spindle whorls, slate reaping knives and spear points. Pottery was often decorated with a red slip. These artifacts are also common in later neolithic Southeast Asia and the technological and economic toolkits of these societies possibly developed in the neolithic Yangtze River area. Some of the Liangzhu pottery is reminiscent of the Shandong Longshan black "eggshell" style, however most differed and were a soft fired gray with a black or red slip. There has also been evidence of tremolite particles being used as an ingredient for crafting some of the black "eggshell" pottery. It was determined that the black color of the pottery resulted from similar advancements in carburization and firing processes. Similarities between Liangchengzhen, the largest Dawenkou site, pottery making process and that of the Liangzhu were noted, which led researchers to believe there was communication between the two cultures. The Guangfulin site showed influence from more northern cultures but also had pottery practices very similar to that of the typical Liangzhu sites. Researchers have found that some of the axes at Liangzhu sites were crafted using diamond tools. The inhabitants of Liangzhu, using these tools, worked corundum into ceremonial axes. The axes were said to "have been polished to a mirrorlike luster". The techniques they used generated results that are said to be difficult to replicate even with modern technology. This is the earliest known use of diamond tools worldwide, thousands of years earlier than the gem is known to have been used elsewhere. The researchers also note that this is the only prehistoric culture known to work sapphire.
Нефритті жұмыс
Бұл мәдениеттің нефриті ұсақ өңделген, үлкен ритуалдық нефритімен сипатталады, олар көбінесе таоти мотивтерімен кесілген. Мәдениеттің ең көрнекті артефактілері – конг (цилиндрлер) болды. Ең үлкен конгтың салмағы 3,5 кг құрады. Би (дискілер) және юэ (салтанатты айқас балталар) да табылды. Нефриттен жасалған әшекейлер де кездесті, олар кішкентай құстар, тасбақалар және балықтардың бейнелерімен өрнектелген. Лианчжу нефритінің көптеген артефактілері тремолит тау жынысынан шыққандығы және жерлеу орындарындағы сулы сұйықтықтардың әсерінен ақ сүттей, сүйектей көрінеді, бірақ актинолит пен серпентиннен жасалған нефриті де жиі кездеседі. Лианчжудың замандастарының көпшілігінде де нефриті бар, бірақ табылган конг пен би нефритінің 90 пайызы, және сапасы жағынан ең жақсылары – Лианчжу жерлерінен алынған. Лианчжу жерлерінен қазылып алынған нефрит бұйымдары Қытайдағы басқа неолиттік мәдениеттердің дамуына ықпал еткен: «Лианчжу мәдениетінің күшті мұрасы Шандундағы Лонгшанда, Шансидегі Таосиде, Ганциндегі Цзицзяда және солтүстік Шансидегі көптеген басқа да жерлерде көрінеді, онда конг түтіктері, би дискілері және Лианчжу мәдениетін еске түсіретін басқа да нефрит бұйымдары табылды». Лианчжу нефриті Қытай мәдениетінің кейінгі кезеңдеріндегі діни нысандарға да ұзақ әсер еткен.
The jade from this culture is characterized by finely worked large ritual jades, commonly incised with the taotie motif. The most exemplary artifacts from the culture were its cong (cylinders). The largest cong discovered weighed 3.5 kg. Bi (discs) and Yue axes (ceremonial axes) were also found. Jade pendants were also found, designed with engraved representations of small birds, turtles and fish. Many Liangzhu jade artefacts had a white milky bone like aspect due to its tremolite rock origin and influence of water based fluids at the burial sites, although jade made from actinolite and serpentine were also commonly found. Most of Liangzhu's contemporaries have some jades, but 90 per cent of all the cong and bi jades recovered, and by far the best in quality, are from Liangzhu sites. Jade artifacts unearthed from Liangzhu sites are said to have been influential on the development of other neolithic cultures in China: "The impactful legacy of Liangzhu Culture is seen in Longshan in Shandong, Taosi in Shanxi, Qijia in Ganqing and many other sites in northern Shaanxi, where cong tubes, bi disks and other jade objects reminiscent of Liangzhu Culture have been unearthed." Liangzhu jade work is also said to have had a lasting influence on ritual objects in later periods of Chinese culture.
Дін
Чжэцзян провинциясының Яошан қаласында қазба жұмыстары барысында табылған Лянчжу мәдениетінің неолиттік құрбандық аласы күрделі болып келген, ол мұқият орналастырылған тас үйінділері мен тас қабырғалардан тұрғызылған: бұл діннің зор маңызға ие болғанын көрсетеді. Аластың үш деңгейі бар, ең жоғарғысы – қапталған жерден жасалған платформа. Үш қосымша платформа төсеніш тастармен жабылған. Тас қабырғаның қиратындары сақталған. Аласта екі қатарға орналасқан он екі қабір бар. Кейбір ғалымдар Лянчжу дәстүрінде құлдарды құрбандыққа шалу салты болған деп санайды.
A neolithic altar from the Liangzhu culture, excavated at Yaoshan in Zhejiang was elaborate, made of carefully positioned piles of stones and rock walls: this implies that religion was of considerable importance. The altar has three levels, the highest being a platform of rammed earth. Three additional platforms were paved with cobblestones. There are the remains of a stone wall. On the altar are twelve graves in two rows. Some scholars claim that ritual sacrifice of slaves was part of the Liangzhu tradition.
Генетикалық зерттеулер
2007 жылы Янцзы өзенінің бойындағы тарихи алдындағы халықтардың археологиялық орындарында табылған ДНК талдауы, Макиао және Синдилидегі Лянчжу мәдениеті орындарында O1 M119 (Y ДНК) гаплогруппасының жоғары деңгейін көрсетті, бұл оларды австронезиялық және кра-дай тайпаларымен байланыстырады. Лянчжу мәдениеті Янцзы өзенінің сағасының жағалау аймақтарында болған. Басқа археологиялық орындарда O1 M119 гаплогруппасы табылған жоқ. Зерттеу авторлары бұл Шығыс Азияны адамдардың қоныстандыру кезінде екі түрлі көші-қон жолының болуын көрсететін дәлел болуы мүмкін деп санайды: біреуі жағалау бойында, екіншісі ішкі аймақтарда, олардың арасында генетикалық алмасу шектеулі болған.
A 2007 analysis of the DNA recovered from human remains in archeological sites of prehistoric peoples along the Yangtze River shows high frequencies of Haplogroup O1 M119 (Y DNA) at Liangzhu culture sites of Maqiao and Xindili, linking them to the Austronesian and Kra–Dai peoples. The Liangzhu culture existed in coastal areas around the mouth of the Yangtze. Haplogroup O1 M119 was absent in other archeological sites inland. The authors of the study suggest that this may be evidence of two different human migration routes during the peopling of Eastern Asia, one coastal and the other inland, with little genetic flow between them.