Кіріспе

Солтүстік Қытайдағы соңғы неолиттік мәдениет – Лонгшан (немесе Лунгшан) мәдениеті, кейде Қара қыш ыдыстар мәдениеті деп те аталады. Бұл мәдениет шамамен 3000 жылдан 1900 жылға дейін Қытайдың солтүстігіндегі Сары өзен аңғарының орта және төменгі аймақтарында өркендеген соңғы неолиттік мәдениет. Бұл мәдениеттің алғашқы археологиялық жадысы 1928 жылы Ченгзия археологиялық ескерткішінде табылды, ал алғашқы қазба жұмыстары 1930 және 1931 жылдары жүргізілді. Мәдениетке атау берген жер – Шандоң провинциясының Чжанцзяу қаласының жанындағы қазіргі Лонгшань (лат. "Аждаһа тауы") кенті. Бұл мәдениет жоғары жылтыратылған қара қыш ыдыстарымен (немесе жұмыртқа қабығына ұқсас қыш ыдыстарымен) ерекшеленеді. Б.з.д. үшінші мыңжылдықта халық саны күрт өсті, көптеген елді мекендерде балшықтан тұрғызылған қабырғалар болды. Шамамен б.з.д. 2000 жылы көптеген аймақтарда халық саны азайды, ал орталық аймақ қола дәуірінің Эрлитоу мәдениетіне айналды. Лонгшан мәдениеті ертедегі синиттік (сино-тибет тілдері) тілдерімен байланысты. Аймағы мен мәдени ерекшеліктеріне қарай Лонгшан мәдениетін екі түрге бөлуге болады: Шандоң Лонгшан және Хэнань Лонгшан. Олардың ішінде Шандоң Лонгшан мәдени ескерткіштеріне Ченгзия ескерткіші кіреді, ал Хэнань Лонгшан мәдени ескерткіштеріне Вангуаньдағы Дэнфэн Ванчжэнган ескерткіші, Таоси ескерткіші және Хугангтағы Менчжуан ескерткіші кіреді.

Тарих

Лонгшан мәдениетінің ерекшелігі – қыш жасаудағы жоғары шеберлік, соның ішінде қыш дөңгелектерін пайдалану арқасында жұқа қабырғалы және жылтыратылған қара қыш ыдыстар жасау. Бұл қыш бұйымдары Солтүстік Қытайда кеңінен таралған, сондай-ақ Янцзы өзенінің аңғарында және оңтүстік-шығыс жағалауында да табылды. 1950 жылға дейін мұндай қара қыш ыдыстар негізгі анықтамалық белгі ретінде қарастырылып, барлық осы ескерткіштер Лонгшан мәдениетіне жатқызылды. 1963 жылы жарық көрген әйгілі зерттемесі «Ежелгі Қытай археологиясы» атты еңбегінің бірінші басылымында Куан Чжи Чанг бүкіл аймақты «Лонгшанға ұқсас көкжиегі» деп сипаттады, бұл Орталық жазықтықтағы бастапқы аймақтан тараған біркелкі мәдениетті білдіреді. Соңғы жылдары жасалған жаңа жаңалыстар бұрынғыдай көп емес, аймақтық әртүрлілікті көрсетті. Сондықтан Чангтың Лонгшанға ұқсас көкжиегіне кіретін көптеген жергілікті мәдениеттер қазір дербес мәдениеттер ретінде қарастырылады, ал «Лонгшан мәдениеті» термині Сары өзеннің орта және төмен ағысына ғана шектелді. Мысалы, Янцзы өзенінің төменгі ағысындағы замандас мәдениет қазір Лянчжу мәдениеті деп аталады. Сонымен қатар, зерттеушілер Сары өзен аңғарындағы әртүрлілікті мойындап, Хэнань, Шаньси және Шэньсидегі аймақтық нұсқаларды Шаньдун немесе «классикалық» Лонгшандан ажыратты. Кітабының төртінші басылымында (1986) Чанг Орталық жазықтыққа бағытталған модельден аймақтар арасындағы өзара әрекеттесу арқылы дамуына ықпал еткен ерекше аймақтық мәдениеттердің моделіне көшті, бұл жағдайды ол «қытайлық өзара әрекеттесу аймағы» деп атады. 1980 жылдары Ян Вэньмин «Лонгшан дәуірі» терминін ұсынды, ол бүкіл аймақтағы неолиттің соңғы кезеңіндегі (б.з.д. 3 мыңжылдық) мәдениеттерді қамтиды, бірақ Орталық жазықтыққа жетекші рөл берді.

Ауыл шаруашылығы

Ең маңызды егін түлкіқұйрықты бұршақ болған, бірақ қарасора, күріш және бидайдың да іздері табылды. Шаньдун мен Оңтүстік Хэнаньда күріш дәндері, ал Ляодун түбегінде күріш егілген кішкентай шала табылған. Астық қазу, жинау және ұнтақтауға арналған арнайы құралдар қазылып алынды. Ет көзінің басым бөлігі шошқа еті болды. Қой және ешкілер б.з.д. 4-мыңжылдықта Лосс платосында үйретілген, б.з.д. 2800 жылға қарай Батыс Хэнаньда кездесіп, кейін Сары өзеннің орта және төменгі ағысына тараған. Ит еті де желінген, әсіресе Шаньдонда, бірақ малдың маңызы төмен болды. Алғашқы жібек өндірісінде жібек құрттарын өсіру және оларды үйрету арқылы шағын көлемде жібек өндірілуі де белгілі болды.

Әдет-ғұрып

Шэньси және Оңтүстік Хэнанда ірі қара, шошқа, қой және бұғының жамбас сүйектерінің қалдықтары табылды, олар болжау мақсатымен қыздырылған. Адамдық құрбандықтарға қатысты дәлелдер Лонгшан кезеңінің соңында Шаньси және Орталық жазықта көбірек кездесе бастайды.

Ерте кезең

1950 жылдары Шаньсианда, Батыс Хэнаньда жүргізілген қазба жұмыстары Мяодигу II кезеңін (б.з.д. 3000–2600 жылдар) анықтады, ол бұрынғы Яншао мәдениеті мен кейінгі Хэнань Лонгшаны арасындағы көпірлік кезең болып табылады. Археологтардың аз бөлігі бұл кезеңді Шандондағы Давенкоу мәдениетінің соңғы кезеңдерімен бірдей мерзімде қарастырып, Яншао мәдениетінің бір бөлігі деп санауды ұсынады, бірақ көпшілігі оны Хэнань Лонгшанының алғашқы кезеңі деп есептейді. Кейбір ғалымдар Давенкоу мәдениетінің соңғы кезеңін Шандоң Лонгшан мәдениетінің бастапқы кезеңі деп қарастыру қажет деп санайды. Мяодигу II ескерткіштері Хэнаньның орталық және батыс бөліктерінде, Шаньсидің оңтүстігінде және Шаньсидің Вэй өзені аңғарында табылған. Бұл жерлерден табылған құралдар мен қыш ыдыстар алдыңғы Яншао мәдениетімен салыстырғанда айтарлықтай жақсарған. Ауыл шаруашылығы дамыды, үй жануарларының (шошқалар, иттің, қойлар мен сиырлар) тұтынуы күрт өсті. Орталық Хэнань Мяодигу II керамикалық стильдерінің шығыстағы Давенкоу мәдениетінің және оңтүстіктегі Куцзялин мәдениетінің соңғы кезеңдерімен ұқсастығы аймақтар арасындағы сауда байланыстарын көрсетеді. Сонымен қатар, Давенкоу мәдениетінің орта және соңғы кезеңдерінен (б.з.д. 3500–2600 жылдар) Хэнаньның орталық бөлігіне және Аньхуэйдің солтүстігіне таралу теңіздің ең жоғары көтерілу кезеңімен сәйкес келеді.

Кешкі кезең

Сары өзеннің ортасындағы Лонгшан мәдениетінің соңғы кезеңі (б.з.д. 2600-2000 жж.) классикалық Шандоң Лонгшан мәдениетімен бір мезгілде болды. Көптеген ғалымдар Халколиттің б.з.д. 2600-2000 жылдар аралығында Лонгшан мәдениетімен басталғанын жатқызады. Кейінгі ортаңғы Сары өзен Лонгшанының бірнеше аймақтық түрлері анықталды, оның ішінде батыс Хэнаньдағы Ванван III, солтүстік Хэнаньда және оңтүстік Хэбэйдегі Хуган II, оңтүстік Шансидегі Фэн өзенінің алабындағы Таоси, және орта ағыстағы Цзинь және Вэй өзендеріндегі бірнеше шоғырлар, жиынтығында Кесинцзюан II немесе Шэньси Лонгшаны деп аталады. Қытайдағы неолиттік халық саны өркендеген кезде, елді мекендердің иерархиясы қалыптасты. Физикалық тұрғыдан шектелген аймақтарда, мысалы, оңтүстік Шансидегі Фэн өзенінің алабында, батыс Хэнандағы Сары өзенде (Чжунцзяо және Сяо тауларымен шектелген), және оңтүстік-шығыстағы Шандоңның Рижао жазығында, бірнеше ірі (200 гектардан асатын) орталықтар пайда болды. Шандоңның қалған бөлігінде, Орталық жазықта (Хэнаньда) және Шаньсидегі Вэй өзенінің алабында жергілікті орталықтар көп, кішкентай (әдетте 20-дан 60 гектарға дейін) және теңдей орналасқан. Қалалар айналасындағы қалалар мен ауылдардың кең желісімен байланысты болды, бұл қалалық элитаның ауылдық жерлерді және олардың аграрлық байлығын бақылауға қабілетті екенін көрсетеді. Қалаларда құдық қазу технологиясы жетілдірілді, ал кейбір үлкен үйлерде саз құбырлар арқылы қарапайым су өткізу жүйесі болды. Басқа Лонгшан дәуірі мәдениеттерімен салыстырғанда, Шандоң Лонгшанында байлар мен кедейлер арасындағы айырмашылық айтарлықтай аз болды және басқа Лонгшан қоныстарымен салыстырғанда зорлық-зомбылық деңгейі төмен болды. Шандоң Лонгшан Давенкоу мәдениетінен өркендеп, оның орнына қола дәуірі Юэши мәдениеті келді.

Хуганг II

Лонгшан мәдениетінің Хуган II нұсқасы солтүстік Хэнань және Оңтүстік Хэбэйде орналасқан. Осы аймақтағы өзендер бойында осы Лонгшан тармағының көптеген қоныстары тығыз орналасқан, олардың көпшілігі бір-бірінен 1 км-ден аз қашықтықта жатыр. Қоршалған қоныстарға Хуганг (10 га) және Менчжуан (16 га) жатады. Хуган II нұсқасы Сары өзен аймағындағы алғашқы құдықтармен және олар қолданған әдіспен белгілі, ол аймақтағы ерте қола дәуіріндегі мемлекеттерде де қолданылып келді.

Вангуан III

Лонгшан мәдениетінің Вангуань III түрі Хэнань провинциясының батыс және орталық бөлігінде орналасқан. Бұл аймақтағы археологиялық ескерткіштердің саны Яншао кезеңімен салыстырғанда үш есеге артты, осыдан көп орталықты бәсекелестік жүйелері пайда болды. Ванченгганг табағында металлургияға қатысты іздер табылды, бірақ олар кейінгі қабаттарға жатуы мүмкін. Вангуань III түрі Эрлиту мәдениетінің пайда болуына себеп болды делінеді; атап айтқанда, Синьчжайдағы 70 гектарлық қоршалған орталық "типологиялық жағынан тікелей ерте Эрлиту мәдениетіне" көшкен деп есептеледі.

Таоси

Шаньсидің оңтүстігіндегі Линфэн алабындағы Таосидегі 300 гектар аумақты қамтитын қабырғамен қоршалған нысаны – Сары өзеннің орталық аймағындағы ең ірі Лонгшан елді мекені. Қорғандардағы рәсімдер кем дегенде үш әлеуметтік топқа бөлінген күрделі қоғамның болғанын көрсетеді. Таоси кезеңінің соңында жермен тығыздалған қабырға қиратылған, зорлық-зомбылық пен саяси құлтудың белгілері байқалады. Соған шамамен бір уақытта, Таосиден оңтүстік-шығысқа қарай 20 шақырым жерде, Чоң тауларының ар жағында Фанченнің жаңа, ірі орталығы (230 гектар) салынды.

Санликиао II

Санликиао II ескерткіштері Батыс Хэнань, Оңтүстік-Батыс Шанси және Шығыс Шэньси облыстарында Сары өзеннің екі жағалауында орналасқан. Бұл аймақтық нұсқаға жататын шамамен жүзге жуық елді мекендер бар, олар үш деңгейлі елді мекендердің иерархиялық құрылымын көрсетеді. Ең ірі ескерткіш (Сяоцзяоку, қазіргі Санменксия қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км қашықтықта) 240 гектар аумақты алып жатыр, ал жергілікті орталықтар 30-дан 70 гектарға дейін жетеді. Санликиао II мәдениетінің тұрғын үйлеріне жер бетіндегі және жартылай жер астындағы үйлер, сондай-ақ, қабырғалары көбінесе әкпен жабынған, сазды тік жарға қазылған үйлер кіреді. Бұл нұсқаның керамикасы Кэсинцзюан II нұсқасының керамикасына ұқсас.

Кэсинчжуан II

Кесинчжуан II ескерткіштері Шэньсидің оңтүстігіндегі Вэй өзені аңғарына шашырап орналасқан. Бұл аймақтағы ең үлкен ескерткіш 60 гектарды құрайды, бұл аймақтағы Янгшао дәуіріндегі ең үлкен ескерткіштің жартысынан да кем. Осы кезеңде халық санының төмендеуі де байқалады, ғалымдар бұл құбылысты қоршаған ортаның өзгеруіне байланысты көші-қонмен байланыстырады. Жалпы анықталған 718 ескерткіштің ішінде 25-і "орташа өлшемді" орталықтар саналады, олардың төңірегінде үш деңгейлі елді мекендер орналасқан.

Құлдырау

Б.з.д. 3-мыңжылдықтың соңына қарай аймақтың көп бөлігінде халық саны күрт азайды және көптеген ірі орталықтар тасталып қалды, бұл Холоцендік климаттық оптимумның аяқталуымен байланысты ортаның өзгеруінен болуы мүмкін. Бұл, салттық жерлеулерде табылған жоғары сапалы қара керамиканың жоғалуымен бірге жүрді. Керісінше, Хэнаньның орталық бөлігіндегі И және Луо өзендерінің бассейнінде халық саны мен әлеуметтік құрылымның қарқынды өсуі байқалды, нәтижесінде Эрлиту мәдениеті қалыптасты. Бұл аймақтағы материалдық мәдениет үздіксіз дамыды, оның ішінде Сунь тауларына шоғырланған Синьцзай кезеңі ерекше көзге түседі. Дегенмен, Тауси аймағында Лонгшан мен Эрлиту материалдық мәдениеті арасындағы байланыс үзілді, бұл сол аймақта құлдырау болғанын және кейіннен Эрлитудің негізгі аймағынан таралуды көрсетеді.

Лонгшан мәдениеті табылғанның мәні

19-шы және 20-шы ғасырдың басында Қытай мәдениеті мен өркениетінің пайда болуы туралы екі түрлі пікір болды: батыстан тараған деген және жергілікті дамудың нәтижесі деген. Тарихи Қытай мәдениеті үшін "Батыстан тараған" деген теорияны 1921 жылы Хэнань провинциясының Яншао ауылындағы неолиттік ескерткішті қазған Дж. Г. Андерссон (1874–1960) ең жақсы бейнелеген. Яншаодан табылған керамиканың көп бөлігі боялған қыш сынықтарынан тұрды. Андерссон Яншаоның боялған керамикасы батыстан келгенін, Орталық Азиядағы Анау және Шығыс Еуропадағы Трипиллия мәдениеттерімен байланысы бар деп санды. Бұл пікір қате болып танылды және ғылыми ортада ұзақ уақыттан бері қолданылмайды. Лонгшан мәдениетінің кезеңі – тарихтың маңызды уақыты. Қоладан жасалған заттардың пайдалануы, көптеген қалалардың құрылуы, жұқа қара тоқыма және жылдам айналмалы тоқыма жасау технологиясының кеңінен қолданылуы осы кезеңде әлеуметтік өндіріс күштерінің бұрынғыдан бетер дамығанын көрсетеді, бұл қоғамда байлар мен кедейлердің арасындағы айырмашылыққа және сыныптық қақтығыстарға әкелді. Лонгшан мәдениетінде "Лонгшан алыптары" деп аталған ерекше бойлы адамдар болған. Шаньдуннан табылған Лонгшан мәдениетінің еркек өкілдерінің кейбіреулерінің бойы 180 см мен 190 см аралығында болған, бұл оларды әлемдегі басқа неолиттік халықтардан биік еткен. Қазіргі Шаньдун провинциясының тұрғындары Қытайдың барлық провинцияларының арасында ең бойлы болып саналады. Соңғы кезде табылған ең бойлы Лонгшан өкілі – Шэньсиден табылған, шамамен 16-18 жастағы 193 см бойлы еркек.