Кіріспе

Қытай мен Солтүстік Кореядағы археологиялық кешен Ляонин қола қанжар мәдениеті немесе лют пішіндес қола қанжар мәдениеті – Қытайдың солтүстік-шығысындағы және Корея түбегінің солтүстік бөлігіндегі қола дәуірінің археологиялық кешенінің алдын ала берілген атауы. Оның жіктелуі күмәнді. Кейбір зерттеушілер оны жеке мәдениет деп санауға жеткілікті ерекше деп есептейді, ал басқалары оның табыстарын Жоғарғы Сяцзядянь мәдениетімен байланыстырады. Бұл мәдениетке тән артефакттар негізінен Қытайдың солтүстік-шығысындағы Ляонин аймағында және Корея түбегінде табылады. Мәдениетпен байланысты әртүрлі қола заттар бар, оның ішінде әшекейлер мен қару-жарақтар, бірақ қанжарлар ең ерекше деп есептеледі. Ляонин қоласындағы мырыш пайзы көршілес қола мәдениеттеріне қарағанда жоғары. Ли Чунг Кю (1996) бұл мәдениетті бес кезеңге бөлуге болатынын айтады: I және II кезеңдер скрипка пішіндес қанжарлармен, IV және V кезеңдер жұқа қанжарлармен, ал III кезең олардың арасындағы кезеңсіз өтумен сипатталады. Осы кезеңдердің I, II және III кезеңдерінен қалған іздер Корея түбегінде де, Қытайдың солтүстік-шығысында да белгілі бір көлемде кездеседі, ал IV және V кезеңдерінен қалған іздер көбінесе Кореяда ғана табылған.

Скрипка пішінді пышақтар

Ерте кезең – Сибірдің Сейма-Турбино типті қола бұйымдарының Еуразия құрлығында таралу процестерінен туындаған, пышақтарсыз қола өндірісінің алғашқы кезеңінен тұрады. Содан кейін корей ғалымдары қазір лютня немесе скрипка пішіндес пышақтар (Бипахьюнгдонггеом, 비파형동검) деп атайтын пышақтар жасау кезеңі басталады. Скрипка пішіндес пышақтарды өндірудің ең гүлденген кезеңі б.з.д. 8 және 7 ғасырларға жатады. Осы кезеңдегі ең алғашқы артефакттар Қытайдың солтүстік-шығысындағы Ляонин провинциясында ғана табылған және олар Корея түбегіне біртіндеп тараған сияқты. Алайда, Лидің (1996) ІІ кезеңіне келгенде, Оңтүстік Кореяда ерекше ойықталған пышақтардың пішіні пайда бола бастайды, бұл осы уақытқа дейін аймақта тәуелсіз қола өндірісі басталғанын көрсетеді. Дегенмен, бұл Батыстағы Хэбэй мен Ішкі Моңғолиядан Шығыстағы Корея түбегіне дейінгі ұқсас пышақтардың аймақтық вариациясы болып табылады. Көптеген ғалымдар оны бір мәдениеттің емес, бірнеше топтардың ортақ стилі деп санайды. Археологиялық қазбалардан алынған мәліметтер осы кезеңдегі қола пышақтар "мәдениеті" бірнеше ерекше мәдени топтарды қамтығанын көрсетеді. Бір ерекше керамика дәстүрі Қытайдың солтүстік-шығысында және Кореяның солтүстік-батысында, екіншісі Тэдун өзені аңғарында, үшіншісі оңтүстік-батыста Чунчхон провинциялары маңында, Геум өзенін қоса, төртіншісі Оңтүстік Корея түбегінің қалған бөлігінде, тіпті Чеджу аралында да кездеседі.

Ұсақ пышақтар

Лиаонин қола қанжар мәдениетінің бұл кейінгі бөлігі көбінесе "Корея қола қанжар мәдениеті" деп аталады, себебі ол негізінен Корея түбегімен шектелген. Осы кезде Лиаонин мәдениетінің артефакттары Солтүстік-Шығыс Қытай аймағынан жоғала бастайды. Корея түбегінде жаңа формадағы қанжар пайда болады, ол тік және жұқа (Сехюндунгеом, 세형동검). Қола қанжарлардың ең көп шоғырланған жері Оңтүстік Чхунчхон провинциясының Гым өзені аңғарында. Бұл аймақтан алшақтаған сайын қанжарлардың саны азаяды. Бұл, қанжарлардың көп бөлігі Гым аңғарында жасалғанын және түбектің басқа мәдениеттері оларды негізінен сауда арқылы алғанын көрсетеді. Сауда теңіз жолымен де жүргізілді, Жапон археологиялық қазбаларында да кейінгі кезеңге жататын артефакттар табылды. Ли (1996) бұл кезеңді екі бөлек кезеңге бөледі: б.з.д. III ғасырға жататын, жұқа қола қанжарлардың өндірісі басым болған кезең және б.з.д. II ғасырға жататын, қанжарлармен бірге геометриялық өрнектермен безендірілген қола айналар мен Қытай Цинь мемлекетінің ықпалындағы айбалталардың (halberds) жиі кездесетін кезең. Бірінші кезеңде Корея түбегінің барлық аймақтарында саз жолақтарымен әшекейленген қыш ыдыстардың бір түрі таралған, ал екінші кезеңде түбектегі солтүстік-батыс және қалған аймақтарда ерекше қыш ыдыстар пайда болады.

Тарихи тұлға

Қытайдағы Ляонин қола қанжар мәдениетінің жоғалуы Ян мемлекетінің сол аймақты басып алуымен бірге орын алған сияқты. Кейінгі кезеңдегі корей қола қанжар мәдениеті кейде қытай тарихнамаларында Виман Жосонның замандасы ретінде айтылатын Джин мемлекетімен байланысты. Ли (1984, 13-бет) бұл кезеңді корей мәдениетінде "қабырғалы қала-мемлекеттерінің" пайда болу дәуірі деп қарастырады, бұл неолит дәуірінде басым болған тайпалық жүйеге қарсы иерархиялық саяси құрылым. Басқа археологтар бұл мәдениетті Ян мемлекетінің шетінде тұрған ежелгі Шанроң халқымен байланыстырған. Дегенмен, екі жақтың бірін де нақтылайтын сенімді дәлелдер әлі табылмаған.