Кіріспе
Формула 1 Гран-при автожарысы. Испания Гран-приі (lang es, ) – қазіргі уақытта Барселона-Каталония трассасында өткізілетін Формула 1 автожарысы. Бұл жарыс әлемдегі ең көне жарыстардың бірі, 2013 жылы 100 жылдығы тойланды. Жарыс өндірістік автомобильдер жарысы ретінде қарапайым бастамамен басталды. Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан жарыстың екінші рет өткізілуі он жылға кешікті, содан кейін ол Еуропа күнтізбесінің тұрақты бөлігіне айналды. 1927 жылы ол Әлемдік өндірушілер чемпионатының бөлігі болды, ал 1935 жылы Испания азамат соғысы жарыстарды тоқтатуға дейін Еуропа чемпионаты деңгейіне көтерілді. Жарыс 1967 жылы қайта жаңғыртылып, 1968 жылдан бері (1982–1985 жылдардан басқа) Формула 1 Әлем чемпионатының тұрақты бөлігі болып келеді, әртүрлі трассаларда өткізілді. Шара 2026 жылға дейін Барселона-Каталония трассасында өтеді. 2026 жылдан бастап, кем дегенде 2035 жылға дейін жарыс Мадрид маңындағы жаңа трассада өткізіледі.
The Spanish Grand Prix (lang es, ) is a Formula One motor racing event currently held at the Circuit de Barcelona Catalunya. The race is one of the oldest in the world still contested, celebrating its centenary in 2013. The race had modest beginnings as a production car race. Interrupted by the First World War, the race waited a decade for its second running before becoming a staple of the European calendar. In 1927 it was part of the World Manufacturers' Championship; it was promoted to the European Championship in 1935 before the Spanish Civil War brought an end to racing. The race was successfully revived in 1967 and has been a regular part of the Formula One World Championship since 1968 (except 1982–1985) at a variety of venues. The event is due to take place at the Circuit de Barcelona Catalunya until 2026. From 2026 until at least 2035 the race will be run at a new circuit near Madrid.
Шығуы және соғыс алдындағы кезең
Жалпы алғанда, Испания Гран-приі деп есептелетін алғашқы жарыс 1913 жылы өтті. Ол кездегі Гран-при формуласына сәйкес болмаса да, бұл Мадридке жақын, Вальядолидке қарайтын жолдағы 300 шақырымдық жол трассасында өткен, жол машиналарын сынау жарысы болды. Жарыс ресми түрде RACE Grand Prix деп аталды (Испания Корольдік Автомобиль Клубының құрметіне) және Карлос де Саламанка Rolls Royce көлігімен жеңіске жетті. Осыған дейін Испанияда да автожарыстар өткізілген, олардың ең танымалсы – 1908 жылдан 1910 жылға дейін Барселонаның жанындағы Ситжес аймағындағы жолдарда жыл сайын өткізілетін Каталония кубогы. Бірінші жарысты Giosuè Giuppone Lion Peugeot көлігімен жеңді, ал келесі екі жарысты Jules Goux, сондай-ақ Lion Peugeot көлігімен жеңді. Бұл жарыстар Испанияда мықты жарыс дәстүрін қалыптастыруға көмектесті, ол бүгінге дейін сақталып келеді. Жарысқа деген ынта Ситжесте тұрақты трасса салу жоспарына әкелді – бұл Ситжес Террамар деп аталған, овалды трасса болды және 1923 жылы Альберт Диво Sunbeam көлігімен жеңіске жеткен Испания Гран-приі атағын ресми түрде алған алғашқы жарыс өткізілген орынға айналды.
Ласарт
Осы алғашқы жарыстан кейін трасса қаржылық қиындықтарға тап болды, және ұйымдастырушылар басқа жер іздеуге мәжбүр болды. 1926 жылы Испания Гран-приі 1920-ші жылдардағы Испаниядағы басты жарыс орны болған Билбаоның жанындағы солтүстік жағалаудағы Ласарте трассасына көшірілді. 1927 жылғы Испания Гран-приі AIACR Әлемдік автокөлік өндірушілер чемпионатының бөлігі болды, бірақ жарыс әлі орнықты емес еді, және 1928 және 1929 жылдары спорттық автомобильдер ережелері бойынша өткізілді. 1930 жылы 27 шілдеге жоспарланған спорттық автомобильдерге арналған Испания Гран-приі 1929 жылғы қазандағы Уолл-стрит құлауынан кейін нашарлаған экономикалық жағдайға байланысты жойылды. 1931 және 1932 жылдардағы Испания Гран-приі де жарияланды, бірақ саяси және экономикалық қиындықтарға байланысты өткізілмеді. Соңында, 1933 жылы Ласартеде үкіметтік қолдаумен Испания Гран-приі қайта жандандырылды. 1935 жылғы жарыстан кейін Испанияда азаматтық соғыс басталды және жарыстар тоқтатылды. 1946 жылы жарыстар Испанияға Барселонадағы Педралбес көшелік трассасында Пенья Рейн Гран-приі түрінде қайта келді.
Педральбе
Испания 1951 жылға дейін халықаралық күнтізбеге оралмады, Барселонадағы өте кең Pedralbes көше трассасында Formula One чемпионатының жарыстары тізіміне қосылды. Аргентиналық Хуан Мануэль Фангио 1951 жылғы жарыста Alfa Romeo көлігімен өзінің алғашқы әлем чемпионатын жеңіп алды, бұл кезде Ferrari командасының жақсартылған шиналарындағы мәселелерді пайдаланды. Жарыс 1952 және 1953 жылдарға жоспарланған еді, бірақ қаржы жетіспеуіне байланысты өткізілмеді. 1954 жылы британдық Майк Хоторн Ferrari көлігімен жеңіске жетіп, Mercedes командасының үстемдігін тоқтатты. 1955 жылы Pedralbes трассасында Испания Гран-присін өткізу жоспарланған, бірақ Ле-Манның 24 сағаттық жарысында 80-нен астам адамның қаза болуына әкелген қайғылы оқиға көрермендердің қауіпсіздігіне қатысты ережелерді қабылдауға себеп болды. Соның салдарынан, жоспарланған Испания Гран-присі (басқа да көптеген жарыстар сияқты) сол жылы және одан кейінгі 2 жылға тоқтатылды (жарысты өткізу үшін қаржы мәселелеріне байланысты), ал кең, бірақ жаяу жүргіншілермен толы Pedralbes көше трассасы енді ешқашан мотор спортына пайдаланылмады.
Жарама мен Монжуик
1960 жылдары Испания халықаралық автожарыстар әлеміне қайта оралуға ұмтылды. Испания Корольдік автомобиль клубы Мадридтен солтүстікке қарай Жарамада жаңа, тұрақты жарыс трассасын салды, ал Испания үкіметі Барселонадағы Монжуик көше трассасын қауіпсіздік талаптарына сәйкес жаңартып, күшейтті. 1967 жылы Жарамада чемпионатқа кірмейтін Гран-при өтті, оны Джим Кларк Lotus F1 көлігінде жеңіп алды. 1968 жылы Жарама Испания Гран-приіне табан тіреп, маусымның басында өткізілді. Осы шарадан кейін жарыс тығыз, баяу және қисық Жарама мен жылдам, кең және ашық Монжуик трассаларында кезекпен өтетіні туралы келісімге келді. Монжуик трассасы 1969 жылы алғашқы Формула-1 жарысын қабылдады, оған британдық Джеки Стюарт жеңіс туын көтерді. Жарама жұп жылдары, ал Монжуик тақ жылдары жарыс өткізетін болды. 1970 жылғы жарыста бельгиялық Жакки Икс пен британиялық Жекки Оливер өрт сөндіруге дейін қатысқан қатты апатқа ұшырады, бірақ екеуі де күйікпен құтылды. Стюарт жарысты жеңіп алды және келесі жылы да жеңіске жетті, үш қуатты 12 цилиндрлі қозғалтқышты көліктерді озуға үлкерді. 1974 жылы австриялық Ники Лауда өзінің 25 жарысының алғашқысын жеңіп алды. 1975 жылғы жарыс трагедиямен аяқталды. Жарысқа дайындық кезінде Монжуик трассасының қала көшелерін қоршаған Armco қоршаулары дұрыс бекітілмегендіктен трасса қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтар туды. Көптеген наразылықтар болды және жүргізушілер жарысқа қатысудан бас тартты. Ұйымдастырушылар қорқынышқа біліп, жарысқа қатыспаған көліктерді стадионға қамап қоямыз деп үміттенді. Жүргізушілер мен командалар мойынсұнып, бірақ екі мәрте жеңімпаз Эмерсон Фиттипальди бір шеңберден кейін наразылық білдіріп, жарыстан шықты. Жарыстың 26-шы айналымында Ролф Стоммеленнің машинасы артқы қанаты сынғаннан кейін апатқа ұшырап, төрт көрермен қаза тапты. Жарыс 29-шы айналымда тоқтатылып, Жохен Масс жеңіске жетті, бірақ ұпайлардың жартысы ғана берілді.
Жарама
Монжуиктегі қауіпті жылдамдықпен және тығыз кеңістіктегі трагикалық оқиғалардан кейін Испания Гран-приі тек Жарама трассасында ғана өткізілді. 1976 жылғы жарыста британдық Джеймс Хант Лауданың трактор апатында сынған қабырғаларын пайдаланды; бірақ оның McLaren машинасы 1,8 дюймге тым кең екені анықталғаннан кейін дисквалификацияланды. McLaren бұл шешімге шағымданып, нәтижесінде шағымы қабылданды және Ханттың ұпайлары қайта жаңартылды. 1977 және 1978 жылдары Марио Андретти өзінің жер әсеріне негіделген Lotus 78 машинасымен үстемдік танытты. 1980 жылғы жарыс ерекше болды, себебі жарыс аптасының жұма күні таңында FISA президенті Жан Мари Балестр Испания Гран-приінің чемпионатқа енбестігін жариялады. Осының салдарынан, зауыттық командалардың ешқайсысы (Ferrari, Renault және Alfa Romeo) жарысқа қатыспады, тек FOCA мүшесі тәуелсіз конструкторлар ғана бақ сынасты. Жарысты Уильямс командасының пилоты Алан Джонс жеңіп алды. 1981 жылы Гилль Вильнёв нашар басқарылатын Ferrari машинасымен төрт жақсы басқарылатын машинаны ұтып, қиын және тығыз трассада жеңіске жетті; бұл автоспорт тарихындағы ең ұлы жетістіктердің бірі деп есептеледі. Алайда, 1982 жылы Жарамадағы Испания Гран-приі ұйымдастырушылардың трассаға жақын орналасқан гольф алаңына көбірек қызығушылық танытуы, сондай-ақ трассаның тарлығы, маусымның соңындағы ыстық ауа райы және сол жылғы жарыста аз көрермен жиналуына байланысты жарыс күнтізбесінен алынып тасталды; ол 1986 жылы қайтадан күнтізбеге енгізілді.
Шерез
1984 және 1985 жылдары Оңтүстік-Батыс құрлы орны Фуэнгироладағы көше трассасында Испания Гран-приін жаңғыртуға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды; бірақ 1985 жылы Херез қаласының мэрі туризмді және херес шарабын насихаттау мақсатында қаласында жаңа жарыс трассасын салуға тапсырыс берді. Трасса, Circuito Permanente de Jerez, Оңтүстік Испаниядағы Севилья қаласының жанында орналасқан және 1986 жылғы Формула-1 чемпионатының маусымына аяқталды. Онда Айртон Сенна мен Найджел Манселл арасында қызықты күрес болды, екі машина да қатар финиш сызығын кесті. Сенна 0,014 секунд айырмасымен жеңіске жетті – бұл Формула-1 тарихындағы ең шамалы айырмамен тіркелген жеңістердің бірі. 1987 жылы Манселл өз Williams командасымен жеңіске жетті; ал 1989 жылы Сенна чемпиондық ұпайларын сақтап қалу үшін қиын жарыс өткізді; ол Ferrari командасының австриялық пилоты Герхард Бергерден және өзінің бразилиялық қарсыласы, McLaren командасының әріптесі француз Ален Просттан басым түсті. 1990 жылғы жарыс Херестегі соңғы Испания Гран-приі болды (дегенмен Херез 1994 және 1997 жылдары Еуропа Гран-приін қабылдады). Жарысқа дайындық кезінде Мартин Доннеллидің Lotus машинасы жоғары жылдамдықпен соқтығысып, қирады, ал британдық пилот машинадан мүжілді. Ол ауыр жарақат алды, бірақ аман қалды; ол енді ешқашан Формула-1-де жарысқа қатыспады. Херездің шалғай орналасқан жері жарысқа көп көрермен жинауға кедері келтірді, ал Доннеллидің трассаға жақын Армко қоршауына соқтығысып кеткені Херездің беделін нашарлатты; алайда трасса Формула-1 қауымдастығында танымал болды. Ferrari командасы жарыстың бірінші және екінші орындарында аяқтады, Прост Манселлді озып кетті.
Каталония
Испания үкіметінің қолдауымен Барселонадан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан Монмелода «Circuit de Barcelona Catalunya» трассасында жұмыс жүргізіліп, 1991 жылы жарыс осы жаңа трассаға көшірілді және содан бері осы жерде өткізіліп келеді. 1992 жылғы жарыс Олимпиада ойындарының Гран-приі деп жарияланды. Осы жарыстан бастап, жарыс маусымның басында, әдетте сәуірдің соңында немесе мамырдың басында өткізіледі. «Williams» командасы 1994 жылға дейін алғашқы жарыстарда үстемдік құрып, барлық жеңіске жетті. Михаэль Шумахер барлығы алты рет жеңімпаз атанды, соның ішінде 1996 жылы қатты жаңбыр жауғанда «Ferrari» үшін алғашқы жеңісін одіс етті. Мика Хаккинен үш рет жеңіске жетті және 2001 жылы төртінші орынға таласып, бірақ соңғы айналымда машинасы бұзылып қалды. 2003 жылдан бастап Фернандо Алонсоның сәтті өнер көрсетуіне байланысты жарысқа көп көрермен жиналады. Алонсо 2003 және 2005 жылдары екінші орынды иеленді, ал 2006 жылы поул-позициядан жеңіске жетті. Алонсо 2007 жылы үшінші орынды алды, 2010 және 2012 жылдары тағы екі рет екінші орынды иеленді, онда ол испан тілінде сөйлейтін Пастор Малдонадодан (Williams) кейін қалды, ол поул-позициядан жеңіске жетті; бұл Венесуэлалық пилот үшін Гран-придегі алғашқы жеңіс және поул-позиция болды, сондай-ақ «Williams» командасы үшін 2004 жылғы Бразилия Гран-приінен бергі алғашқы жеңіс және 1997 жылдан бергі алғашқы Испания Гран-приі жеңісі мен поул-позициясы еді. Екі испан пилоты Испания Гран-приінде жеңіске жеткен: Карлос де Саламанка 1913 жылы және Алонсо 2006 және 2013 жылдары, ал испан тілінде сөйлейтін Хуан Мануэль Фанхио 1951 жылы және Малдонадо 2012 жылы жеңіске жетті. 2013 жылғы F1 маусымынан бастап Испания Гран-приі Каталония және Валенсия көшелік трассасы арасында жыл сайын алмастырылатын болды. Бірақ бұл жоспар іске аспады, себебі Валенсия қаржылық қиындықтарға байланысты жарыстан бас тартты және Каталония Испания Гран-приінің жалғыз қабылдаушысы болды. 2001 және 2019 жылдар аралығында осы трассада өткен 19 жарыстың тек төртеуі ғана поул-позициядан жеңіске жетпеді. 2020 жылғы жарыс COVID-19 пандемиясының салдарынан мамырдан тамызға ауыстырылды. Жарыс 2021 жылы қайтадан өтті, онда Льюис Хэмилтон Макс Ферстаппенді озу арқылы жеңіске жетті, қосымша пит-стоп жасағаннан кейін. 2023 жылы «Circuit de Barcelona Catalunya» трассасының конфигурациясы 2021 жылдан бері «MotoGP» жарыстарында қолданылып келе жатқан схемаға өзгертілді.