Кіріспе

Бірінші орынға немесе жоғары жетістікке ие болған медаль. Алтын медаль – әскери емес саладағы ең жоғары жетістік үшін берілетін медаль. Оның атауы, жасалу кезінде алтынның пластина немесе қорытпа түрінде кем дегенде бір бөлігі қолданылуынан шыққан. XVIII ғасырдан бері алтын медальдар өнер саласында да табыс етіліп келеді, мысалы, Дания Корольдік Көркемсурет академиясы үздік студенттерге қаржылық тәуелсіздік беру мақсатында сыйлықтың символы ретінде оны ұсынады. Ал кейбіреулері сыйлықтың құрметін ғана ұсынады. Көптеген ұйымдар қазір жыл сайын немесе ерекше жағдайларда, оның ішінде түрлі академиялық қоғамдар алтын медальдармен марапаттайды. Кейбір алтын медальдар таза алтыннан жасалса, ал кейбіреулері алтынмен жалатылған немесе күміспен қапталған, мысалы, Олимпиада ойындарының, Лоренц медалінің, АҚШ Конгресінің алтын медалінің және Нобель сыйлығының медалі. Нобель сыйлығының медалі 24 каратты алтынмен жалатылған 18 каратты жасыл алтыннан тұрады. 1980 жылға дейін олар 23 каратты алтыннан соғылған.

Әскери шығу тегі

Стандартты әскери наградалар, мысалы, «Құрмет медалі» орнатылар алдында, маңызды әскери немесе теңіз жеңісін немесе ерекше жетістігін ұлттық деңгейде тану үшін арнайы медаль жасау кең таралған еді. АҚШ-та Конгресс президентке осыған жауапты адамдарды марапаттау туралы қаулы қабылдайтын. Бас қолбасшыға алтын медаль, ал оның офицерлеріне күміс медаль табыс етілетін.

Олимпиада ойындары

Қазіргі Олимпиада ойындарында спорт түрінің жеңімпаздары жетістіктерін мойындау үшін алтын медаль алады. Ежелгі Олимпиада ойындарында әр жарыстың бір жеңімпазы ғана жүлде алды, ол – котинос, яғни Олимпиададағы Зевс храмының жанындағы қасиетті ағаштан жасалған жабайы зәйтүн жапырақтарынан тоқылған гүл шоғы. Аристофан «Плут» пьесасында жеңімпаз спортшыларды неге алтын емес, жабайы зәйтүннен жасалған гүл шоғымен марапаттайтынын сұрайды. Геродот Термопиль шайқасында гректердің аза болуын былай түсіндіреді: «Барлық ер адамдар Олимпиада ойындарына қатысып жатқандықтан», ал жеңімпаздың жүлдесі – «зәйтүн гүл шоғы» болған. Армениялық қолбасшы Тигран мұны естіген соң басшысына: «Әй, құдай-ау! Бізді соғысуға алып келгендерің қандай халық? Олар байлық үшін емес, абырой үшін жарысады!» деді. 1896 жылғы жазғы Олимпиадада жеңімпаздар күміс, екінші орын алғандар қола медаль алды. 1900 жылы көптеген жеңімпаздар медальдің орнына кубок немесе жүлде алды. Келесі үш Олимпиадада (1904, 1908, 1912) жеңімпаздарға алтын медальдар табысталды, бірақ медальдардың мөлшері кішкенере болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс пен Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін алтынның қолданылуы тез азайды. 1912 жылы Стокгольмде өткен жазғы Олимпиадада соңғы рет толық алтыннан жасалған медальдер табысталды. Олимпиадалық алтын медальдар кем дегенде 92,5% күмістен жасалуы керек және құрамында кем дегенде 6 грамм алтын болуы тиіс. Олимпиадалық медальдардың диаметрі кем дегенде 70 мм, ал қалыңдығы – 3 мм болуы керек. Медальдарды дайындау Олимпиаданы қабылдаған елдің міндеті. 1928 жылдан 1968 жылға дейін медальдардың дизайны өзгермеді: беткі жағында флоренциялық суретші Джузеппе Кассиолидің грек құдайы Никесінің суреті, фонда Римнің Колизейі және қабылдаушы қаланың аты жазылған мәтін бейнеленген; артқы жағында Олимпиада чемпионына салют айтқан Нике суреті болды. 1972 жылғы жазғы Олимпиададан 2000 жылға дейін Кассиолидің дизайны (немесе одан сәл өзгеше нұсқасы) беткі жағында сақталды, ал артқы жағында қабылдаушы қаланың дизайны бейнеленді. Кассиолидің дизайнында грек ойындары үшін римдік амфитеатр бейнеленгенін ескере отырып, 2004 жылғы Афинада өткен жазғы Олимпиада үшін жаңа дизайн жасалды. 2008 жылғы Пекин Олимпиадасының медальдарының диаметрі 70 мм, қалыңдығы 6 мм болды, ал беткі жағында қанатты жеңіс символы, артқы жағында Пекин Олимпиадасының символы және оның айналасында нефриттен жасалған шеңбер бейнеленді. Қысқы Олимпиада медальдарының дизайны әртүрлі болды. Күміс және қола медальдар әрқашан бірдей дизайнмен жасалған.

Басқа алтын медальдар

Алтын медальмен марапаттау, көбінесе күміс және қола медальдармен келесі орындарға ие болғандарды марапаттаумен бірге, басқа спорт жарыстарында және музыка, жазу сияқты басқа да бәсекелестік салаларда, сондай-ақ кейбір бәсекелестік ойындарда қолданысқа енді. Әдетте қола медальдар үшінші орынға ғана беріледі, бірақ кейбір жарыстарда өзгерістер болады, мысалы, Халықаралық шаштараздық ән байқауында қола медальдар үшінші, төртінші және бесінші орындарға беріледі.