Кіріспе

Медаль немесе медальон – әдетте екі жағында да сурет салынған, көбінесе металдан жасалған, ұсақ, көшпелі көркем зат. Олардың көбінесе қандай да бір естелік мақсаты болады және көптеген жағдайларда марапат ретінде табыс етіледі. Оларды киімге немесе әшекей бұйымдарына іліп тағуға болады, бірақ бұл міндетті емес. Медальдар монета сияқты қалыптармен соғылып немесе қалыпқа құйылып жасалады. Медаль спорттық, әскери, ғылыми, мәдени, академиялық және басқа да жетістіктері үшін жеке тұлғаға немесе ұйымға танылу белгісі ретінде берілуі мүмкін. Әскери наградалар мен марапаттар – мемлекеттік наградалардың нақты түрлерін білдіретін терминдер. Медальдер белгілі бір тұлғаларды немесе оқиғаларды еске алу үшін, сондай-ақ көркемдік туынды ретінде сату үшін жасалуы мүмкін. Бұрын, жеке тұлғаға тапсырыспен жасалған, көбінесе олардың суреті салынған медальдар дипломатиялық немесе жеке сыйлық ретінде қолданылатын, оны алушының іс-әрекеті үшін марапат деп есептелмейтін. Медальдер мен медальондар жасаумен айналысатын суретші "медалист" деп аталады. Медальдар ұзақ жылдардан бері коллекционерлердің арасында танымал, нумизматикада экзонумия немесе милитария класын құрайды. Дұрыс терминологияда медальондар көбінесе төрт дюймнен басталатын үлкен мөлшерде болады және оларды ыңғайлы киюге болмайды. Бірақ күнделікті тілде "медальон" сөзі әдетте әшекей ретінде тағылатын медальға қатысты қолданылады (1960-1970 жылдардағы медальон тағу стилі сияқты) немесе басқа да медаль түрлеріне қолданылуы мүмкін. Медальондарды "үстел медальдары" деп те атайды, өйткені олардың мөлшері үлкендігінен тек қабырғаға, үстелге, бюроға немесе шкафқа қоюға арналған.

Этимология

1578 жылы ағылшын тілінде алғаш рет тіркелген «медаль» сөзі орта француз тіліндегі «médaille», итальян тіліндегі «medaglia» сөздерінен, ал соңында постклассикалық латын тіліндегі «medalia» сөзінен шыққан, ол жарты динарлық монетаны білдіреді. «Медальон» сөзі (алғаш рет 1658 жылы ағылшын тілінде тіркелген) соңғы түбірі жағынан бірдей, бірақ бұл жолы итальян тіліндегі «medaglione» арқылы, яғни «ірі медаль» деген мағынаны білдіреді. «Medalia» сөзінің этимологиясы туралы екі теория бар: біріншісі, латын тіліндегі «medalia» сөзінің өзі «медиальды» немесе «орталық» деген мағынаны білдіретін «medialis» сөзінен туындаған; екіншісі, «medaglia» латын тіліндегі «metallea (moneta)» сөзінен шыққан, яғни «металл (монета)» дегенді білдіреді, ал ол латын тіліндегі «metallum» сөзінен келген, бұл грек тіліндегі «μέταλλον (metallon)» сөзінің латыншасы, «кен».

Ерекшеліктері

Дәстүрлі түрде, медальдар берік металл фланға немесе планшетке штамппен басылады немесе қалыптан құйылады. Бейнелер, әдетте жазуды қамтиды, көбінесе төмен рельефте болады, бірақ монеталарға қарағанда көбінесе биіктейді: шектеулі сандағы медальдар металлдың көбірек орын ауыстыруын қамтамасыз ететін қайталама соққылармен соғылуы мүмкін, бұл жаппай өндірілген монеталар үшін бір соққымен мүмкін емес. Дөңгелек медальдар ең көп таралған; төртбұрышты медальдар көбінесе плакеткалар, ал шаршы медальдар – клиппелер деп аталады. "Бейнелеу" типтері көбінесе басқа пішіндерді, әсіресе айқыштар мен жұлдыздарды қолданады. Бұл түрлер әдетте ілмек пен жоғарғы жағында бекіткіші бар кең, түрлі-түсті лентамен жабдықталады, олар киімге, көкірекке ілуге арналған. Медальдің негізгі немесе алдыңғы беті аверс деп аталады, онда портрет, көркем сурет немесе басқа да бейнелер, сондай-ақ жазу болуы мүмкін. Медальдің артқы беті міндетті емес, бос қалдырылуы немесе қосымша дизайнға ие болуы мүмкін. Аверсте тек көркем бейнелеу болуы да мүмкін, ал медаль туралы барлық ақпарат артқы жағына жазылады. Медальдің шеті кейде девиз, жеке белгі, гравердің символы, сынаушының таңбасы немесе сериялық нөмір сияқты жазуды көрсету үшін қолданылады. Лентаға ілуге арналған медальдардың жоғарғы бөлігінде кішкентай ілмек болады, оған ілмек сақинасы салынады. Лента осы сақина арқылы өткізіледі немесе бүктеледі, сонда медаль төмен ілінеді. Көкірекке ілуге арналған медальдарда тек жоғары бөлігіне брошь бекітілген таспаның кішкентай бөлігі қолданылады. Жоғары бөліктер лентаның астына жасырылуы мүмкін, олар көрінбейді, лентаға бекітілетін қарапайым құрылғы болуы мүмкін немесе медальдың дизайнын толықтыру үшін әсемделуі мүмкін. Кейбір жоғары бөліктер күрделі және өздеріне жеке дизайнды қамтиды. Медальдарды жасау үшін қола ең көп қолданылатын материал болды, себебі оның қолжетімді бағасы, беріктігі, құю кезінде жұмыс істеудің қарапайымдығы және кең таралғандығы. Дегенмен, басқа да көптеген материалдар қолданылды. Күміс, платина және алтын сияқты сирек металдар, сондай-ақ мыс, латунь, темір, алюминий, қорғасын, мырыш, никель және қалайы сияқты қарапайым металдар мен қорытпалар, көркемдік бейнелеуден гөрі қосымша құндылық беру үшін қолданылды. Арзан материалдардан жасалған медальдарды жақсы көрініс беру үшін алтынмен қаптауға, күміспен жабуға, ою-өрнек салуға немесе басқа да әртүрлі тәсілдермен өңдеуге болады. Медальдар тас, асыл тастар, пил сүйегі, шыны, фарфор, терракота, көмір, ағаш, қағаз, эмаль, лак және пластиктен де жасалған.

Тарих

Медальді марапаттау туралы алғашқы мәліметтерді тарихшы Иосиф Флавий келтіреді. Ол бұл оқиғадан ұзақ уақыт өткен соң, б.з.д. екінші ғасырда бас діни қызметкер Жонатан еврейлерді Александр Баласқа көмектесуге бастағанда, Александр "Жонатанға алтын түйме түрінде құрмет белгілерін жібергенін" айтады. Рим императорлары медальдардың әскери наградаларын, сондай-ақ өте үлкен монеталар сияқты, әдетте алтын немесе күмістен жасалған және монеталар сияқты соғылған медальондардың саяси сыйлықтарын да пайдаланған. Бұл және нақты алтын монеталар көбінесе екі жынысты адамдар киетін зергерлік бұйымдар ретінде орнатылған. Брактеат – солтүстік Еуропадағы «Қараңғы ғасырлар» немесе Көшпенділер кезеңінен табылған, көбінесе арт жағында жай алтын медаль. Олар көбінесе ілмектермен жабдықталған және әшекей ретінде тізбекпен киюге арналған. Олар рим империясының монеталары мен медальондарына ұқсас, бірақ құдайлардың, жануарлардың немесе басқа да бейнелердің бастары бейнеленген. Лиудхард медальдері – 600 жыл шамасында англосаксондық Англияда жасалған, христиан медальдерінің жалғыз данасы. Онда англосаксондықтардың алғашқы діни қызметкері Лиудхард (немесе «Святой Летард») есімі жазылған. Сақталған данасы зергерлік бұйым ретінде киюге арналған. Еуропада орта ғасырдың соңынан бастап, билеушілер, дворяндар, кейінірек зиялылар өздерінің саяси одақтастарына сыйлық ретінде медальдар тапсыруды қалыпты жағдайға жеткізді. Медальдер алушының мәртебесіне қарай алтын, күміс, қола және қорғасын сияқты әртүрлі металдардан жасалды. Олардың диаметрі шамамен үш дюймға дейін жететін, ал аверсте донордың басы, аты мен лауазымы жазылған жазумен қоршалған, ал реверсте эмблемасы және шеттерінде оқылымды ұран жазылған. Мұндай медальдар көбінесе киюге арналмаған, бірақ оларды тізбекке ілмек ретінде орнатуға болады. XVI ғасырдан бастап медальдар белгілі бір оқиғаларды, соның ішінде әскери шайқастар мен жеңістерді еске алу үшін, билеушілерге сыйлық ретінде беру үшін және жеке кәсіпкерлер сату үшін жасалды. Осыдан әскери медальдарды жауынгерлерге беру практикасы пайда болды, бірақ бастапқыда бұл тек жоғары шенді офицерлерге ғана қатысты. Ортағасырлық қайта жандану шамамен 1400 жылдары француз ханзадасы Жан, Берри герцогінің тапсырысымен басталды, ол көптеген үлкен классикалық медальдарды тапсырды, олар өте аз санда немесе бірегей құймада жасалған болуы мүмкін. Бағалы металлдан жасалған түпнұсқалардың тек қоладан құйылғандары ғана сақталған, бірақ кем дегенде кейбір медальдарға да зергерлік тастар орнатылғаны белгілі, және олар тізбекпен киген болуы мүмкін. Сол кезеңде, алғашқы классикалық медаль жеңіс құрметіне Франческо Каррара (Новелло) үшін 1390 жылы Падуаны басып алғанда жасалды. Италиялық суретші Пизанелло, Ренессанстың ең ұлы медальгері деп есептеледі, 1438 жылы Византия императоры Иоанн VIII Палеологтың Италияға бұрын-соңды болмаған сапарын атап өту үшін медаль жасаумен айналысты. Бұл коммерциялық жоба болғанға ұқсайды, бірақ оның кейінгі медальдары көбінесе билеушілер немесе ақсүйектер сыйлық ретінде таратуға тапсырыс берген. Ренессанстың алғашқы медальдарының көпшілігі сияқты, ол соғылған емес, құйылған. Әр құю кезінде медальдің мөлшері азайып, шығарылатын даналардың саны көп болмады. «Дәлел» қорғасын жиі қолданылған. Медальдер мен классикалық қайта жандану арасындағы байланыс өзгеше форма алды, ал медальдерді алмасу Ренессанс гуманизмімен байланысты болды. Принцтер гуманистік жазушылар мен ғалымдарға еңбектері үшін медальдар жіберді, ал гуманистер өздерінің медальдарын, әдетте қоладан, меценаттары мен әріптестеріне жіберуге кірісті. Бұл сән 15 ғасырдың соңына дейін тек Италияда ғана сақталды, содан кейін басқа елдерге тарады. XVI ғасырда медальдерді билеушілер немесе қалалар жарнама мақсатында жиі шығарды. 1550 жылы Аугсбургте (Германия) болаттан жасалған штамптау машинасы енгізілді, және бұл процесс тез арада стандартқа айналды. Суретші енді рельефті модельдеудің орнына интальгиодан кескішті жасады. XVI ғасырда кішкентай медальдарды тізбекке іліп кию екі жыныс үшін де кең таралған сән болды, және осы мақсат үшін көптеген медальдар коммерциялық түрде жасалды, олар адамдарды немесе оқиғаларды еске түсірді немесе жай ғана лайықты сезімдерді білдірді. Неміс суретшілері ғасырдың басынан бері жоғары сапалы медальдар жасап келді, ал француз және британ суретшілері жақсы жұмыс жасауға біраз уақыт кетті. Алайда XVII ғасырдың соңына қарай Батыс Еуропаның көптеген бөліктері жақсы жұмыс жасай алды. Кейбір медальдарды да коллекциялады, және бұл қазірге дейін жалғасуда. Әскери наградалардың пайда болуына себеп болған ресми медальдар көбірек шығарылды, бірақ әскери медальдардың нақты өсуі 19 ғасырда болды. Шығыста Осман империясы 18 ғасырдан бері көптеген медальдар мен ордендер беріп келеді. Діни медальдар католик елдерінде өте танымал болды. Әйгілі Миракл медалі, дизайны қасиетті Марияның киелі Катерина Лабуреге Парижде көрсеткен көріністеріне негізделген. 1832 жылы эпидемия кезінде алғашқы медальдар таратылды, олар көптеген емделулерге және дінге қайта оралуға себеп болды, «Миракл медалі» деп аталды және әлемнің миллиондаған адамдарына таратылды. Реформация кезінде протестант медальдарының да белсенді дәстүрі болды, олар діни емес, көбінесе саяси сипатта болды, және Голланд революциясында жасалған Геузен медальдарымен жалғасты.

Әскери медальдар мен марапаттар

Әскери марапаттар, қызмет көрсету наградалары және медальдар көбінесе бір-бірімен шатастырылады. "Декорация" дегені – белгілі бір ерлік әрекеттері немесе жетістіктерін талап ететін наградалар (мысалы, британдық Виктория кресі немесе американдық күміс жұлдыз), ал қызмет көрсету наградасы немесе науқан медалі – белгілі бір географиялық аймақта және белгілі бір уақыт аралығында қызмет еткені үшін беріледі (мысалы, Ирак науқаны медалі). Кез келген жағдайда, награда немесе декорация медаль түрінде табыс етілуі мүмкін. Рим республикасы әскери марапаттардың күрделі жүйесін қабылдады, оның ішінде сарбаздар мен бөлімшелерге түрлі жетістіктері үшін табыс етілетін фалера деп аталатын медальдар болды. Бұл тәжірибе ерте заманауи кезеңде қайта жаңғырды және медальдар стандартты әскери киімнің бөлігі ретінде кеудеге тағыла бастады. АҚШ Континенталдық Конгресі 1780 жылы үш адамға адалдық медальонын табыс етті, бұл ерте әскери декорацияларға тән еді. 1782 жылы әскери еңбегі үшін белгі тағайындалды және көбінесе офицер емес шенділерге берілді. 1802 жылы Наполеон I құрған Легион құрметінің ескі әскери ордендердің кейбір ерекшеліктері болды, бірақ ол көптеген адамдарды қамтуға бағытталған және ерлік немесе ерекше қызметі үшін қатардағы сарбаздарға берілді. Басқа елдер де 1810 жылдан бастап британдық армияның алтын медалі сияқты декорацияларды енгізді, бірақ бұл тек жоғары шенді офицерлерге, ал 1813 жылдан бастап пруссиялық темір крестіне берілді. Медальдар 19 ғасырға дейін соғыста немесе шайқаста барлық қатысушыларға берілмеді, ол кезде Ватерлоо медалі 1815 жылы Ватерлоо шайқасында және оған байланысты барлық іс-қимылдарда барлық қатысушыларға табыс етілген алғашқы британдық медаль болды. 19 ғасырдың ортасына қарай көптеген елдерде қолданылатын наградалардың саны қазіргі деңгейге жуықтап кеңейді. Орден әдетте әскери декорациялардың ең күрделісі болып табылады және әдетте ұлтқа немесе жалпы адамзатқа көрсетілген ерекше қызметі үшін беріледі. Ордендер басқа декорациялардан өзгешелігі – олар көбінесе сол награданы алған ұйымдардың немесе қауымдастықтардың мүшелігін білдіреді. Ең танымал және жиі табыс етілетін ордендердің екеуі – Францияның Легион құрметі (әскери және азаматтық) және Британ империясының азаматтық ордендері. Көптеген қазіргі заманғы ордендердің ерлік тарихында түбірі болмаса да, олар әлі де тарихи әріптестерінің терминологиясын қолданады және "рыцарь", "командир", "офицер", "мүше" сияқты терминдер әлі де шендер ретінде қолданылады. Әскери орден өзінің белгісі ретінде медальды пайдалана алады, бірақ көбінесе бірегей белгісі немесе эмблема үшін арнайы жасалған тақташасы болады. Құрмет медалі – АҚШ үкіметі табыс ететін ең жоғары әскери награда және ол әскери орден ретінде жасалған, өзінің орден екенін нақтыламаса да (Легион құрметі осы мақсатқа арналған және басқа АҚШ әскери наградаларынан айырмашылығы, сыныптары бар). Ол "АҚШ жауына қарсы іс-қимыл кезінде өмірін қауіпке тігіп, міндетінен асып, ерлік пен қайрат көрсеткен" АҚШ Қарулы күштерінің мүшесіне табыс етіледі. Американдық қарулы күштердің үш түрінің әрқайсысының медалінде ерекше сурет бейнеленген, ол өз кезегінде жұлдыз тәрізді геральдикалық белгіде көрсетіледі. АҚШ армиясының медалі Минерваның басын, АҚШ әскери-теңіз күштерінің медалі Минерваның Дискордпен шайқасқан көрінісін, ал АҚШ Әуе күштерінің медалі – Азаттық мүсінін бейнелейді. Әскери марапаттар, оның ішінде медальдар мен ордендер, әдетте алушыға ресми салтанатта табыс етіледі. Медальдар көбінесе ресми жағдайларда тағылады және сол жақ кеудеге медальдің түстерінен жасалған лентадан ілінеді, ал лента бар медальдарды киюге орынсыз немесе қолайсыз болған жағдайларда тиісті лента тағылады.

Үстел медальдары және басқа да үлкен нысандар

Медальон – бұл нақты анықтамасы жоқ термин, көбінесе мойынға аспап ретінде тағылатын үлкен, әдетте дөңгелек медальдарды сипаттау үшін қолданылады. Бұл кейінгі Рим империясы кезеңіндегі медальдарды атауға қолданылатын дұрыс термин, оларды әдетте император тарататын және оның суреті бейнеленген болатын. Бірақ, кейінгі кезеңдерде үлкен медальдарды жай ғана медаль деп атаған дұрыс. Жалпы алғанда, дөңгелек үстел медальдары сауда мақсатында емес, көркемдік, естелік немесе сыйлық ретінде шығарылады және олар киюге тым үлкен. Монета сияқты көрінетін таңбалар мен үстел медальдары нумизматика ғылымының Exonumia кіші саласына жатады, ал ордендер, марапаттар мен медальдар Militaria (әскери салаға қатысты) саналады. Нобель сыйлығын табыс ететін Нобель қоры әр жеңімпазға сыйлық сомасына тең "құжат, диплом және алтын медаль" табыс етеді. Бұл медаль жеңімпаз киюі үшін емес, суреттей орнатылып, үстелге, қабырғаға немесе шкафқа қойылады. Карнеги Батырлар Қоры – батылдық медальдарын табыс ететін ұйым, көбінесе АҚШ, Канада және Ұлыбританияда беріледі. Бұл үлкен қола үстел медальдің бет жағында Эндрю Карнегидің суреті, ал арт жағында марапатталған адамның аты және мақтау қағазы жазылған. Әдетте, бұл медаль адам өмірін сақтаған жағдайларда табыс етіледі. АҚШ әскеріндегі сынақ монеталары – моральдық рухты көтеру үшін берілетін, кейде бөлімше мүшелеріне ыңғайлы өткізу құралы ретінде қолданылатын ресми емес медальдің бір түрі. Сонымен қатар, естелік тақталар мен плакеттер де бар, олар естелік мақсатында жасалған, әсіресе Ренессанс және манерлік кезеңдерде көбінесе сәндік мақсаттар үшін жасалған, көбінесе діни, тарихи немесе мифологиялық сюжеттерден алынған көптеген суреттер бейнеленген. Көбінесе металдан жасалса да, үстел медальдары ағаштан, пластиктен, талшықтан және басқа да материалдардан жасалған. АҚШ Үкіметі маңызды оқиғаларға байланысты алтын медальдарды табыс етеді, ал қоладан жасалғандары көпшілікке сатылады.

Бауырлас асыл тастар

Көптеген бауырластық ұйымдардың салтанатты регалия киюінің арасында медальдарды қолдану кең таралған. Көптеген белгілі бауырластық ұйымдарда бауырластық медальдары әшекейлер деп аталады. Олардың мақсаты алуан түрлі болуы мүмкін, мүшелік белгісі, дәреже көрсеткіші, бауырластық ішіндегі лауазымның символы ретінде немесе белгілі бір қайырымдылық қорға көрсетілген қолдауды білдіру үшін (мұндай жағдайда қайырымдылық әшекейлері деп аталады) пайдаланылуы мүмкін. Ағылшын тілді елдерде әшекейлерді (медальдарды) қолданатын көптеген діни емес бауырластықтарға франкмасондық, Оранж ордені, Патшалық Антидилуандық Буффалолар ордені және Oddfellows жатады. Сонымен қатар, кейбір христиан дінтеріне (мысалы, Катен қауымдастығы) қарасты діни бауырластық ұйымдар да өз ордендерінің әшекейлері ретінде медальдарды қолданады. Осы ұйымдардың көпшілігі өздерінің корпоративтік веб-сайттарында сатуға арналған әшекейлерді (медальдарды) жариялайды. Бауырластық әшекейлерін әскери стильдегі медальдар ретінде, ленталарда, сол жақ кеудеге ілуге болады, немесе ұйымның регалиясының бір бөлігі ретінде жағалар мен жағаларға тағуға болады. Мұндай медальдар мен әшекейлердің тарихи мысалдары көптеген мұражайларда, әсіресе бауырластық ұйымдарына арналған мұражайларда кездеседі. Бауырластық әшекейлері мен медальдарының кең ауқымды саудасы бар, осы сауданы дамыту үшін қоғамдар мен қауымдастықтар құрылған, сондай-ақ ресурстарды бөлісуді және хоббиге қолдау көрсету үшін онлайн ресурстар қолжетімді.

Өнер ретінде медальдар

Медальдерді жасаған алғашқы танымал суретші – итальян суретшісі Антонио Пизано, сонымен қатар Пизанелло деп те белгілі, ол 1440 жылдары ханзадалар мен ғалымдардың көптеген портреттік медальдарын жасады және құйды. Италия, Нидерланды, Германия және Франция сияқты елдерде көптеген суретшілер оның үлгісін қабылдады. XVII ғасырда медальдер оқиғаларды есте сақтау және билеушілерді мақтау үшін кеңінен қолданылды. XVIII ғасырда жүлделі медальдер жиі кездесе бастады. XIX ғасырда өнер медальдарының танымалдығы күрт өсті. Аталған ғасырдың басында Дэвид д’Анже өзінің замандастарының көптеген атақты тұлғаларының портреттік медальдарынан тұратын үлкен серия жасады, ал ғасырдың соңында Жюль Клемент Шаплен және Луи Оскар Роти көптеген беделді медальерлердің қатарында болды. XX ғасырдың басында өнер медальдары, әсіресе Франция, Италия және Бельгияда гүлденді, ал ғасырдың соңында Чехословакия, Венгрия, Польша, АҚШ, Канада және Англия жоғары сапалы көптеген жұмыстар жасады. 1896 жылғы Колониалды көрменің медалі, Луи Оскар Роти. 1900 жылғы Универсалды көрменің медалі, Жюль Клемент Шаплен.