Кіріспе

"Түсі бөлек адам" термині (түсі бөлек адамдар немесе түсі бөлек тұлғалар; POC аббревиатурасы) негізінен "ақ" деп есептелмейтін кез келген адамды сипаттау үшін қолданылады. Аталған термин қазіргі мағынасында Америка Құрама Штаттарында пайда болған және осы елмен тығыз байланысты; алайда, 2010 жылдан бері Англофонияның басқа аймақтарында (көбінесе "түсі бөлек адам" ретінде) қабылданып, Ұлыбритания, Канада, Австралия, Ирландия, Оңтүстік Африка және Сингапур сияқты елдерде де қолданысқа ие болды, бірақ қолданылу жиілігі салыстырмалы түрде шектеулі. АҚШ-та бұл термин ақ еместіктің әртүрлі анықтамаларымен байланысты, оның ішінде афроамерикандықтар, азиялық американдықтар, американдық индейлер, Тынық мұхиты аралдарынан шыққан американдықтар, көп нәсілді американдықтар және кейбір латиноамерикандықтар бар. Алайда, осы қауымдастықтардың мүшелері өздерін мәдени ерекшеліктері арқылы қарастыруды қалайды, ал түс сипаттамаларына баса назар аудармайды. АҚШ-та қолданылатын бұл термин кейбір қауымдастықтар кездесетін жүйелі расизмнің ортақ тәжірибесін көрсетеді. Термин "түсі бөлек қауымдастықтар", "түсі бөлек ерлер" (MOC), "түсі бөлек әйелдер" (WOC) немесе "түсі бөлек кітапханашылар" сияқты басқа да ұжымдық категориялармен де қолданылуы мүмкін. "BIPOC" аббревиатурасы "қара, үнді және басқа түсі бөлек адамдар" дегенді білдіреді және қара және үнді халықтарының тарихи құпиялауын көрсетуге бағытталған. "Colored" термині бастапқыда американдық ағылшын тілінде "түсі бөлек адам" терминімен мағынасы жақын болған, бірақ АҚШ-тың оңтүстігінде "colored" атауы біртіндеп "негрлерге" ғана қатыстырыла бастады және қазір нәсілдік қорлау сөзі саналады. Әлемнің басқа аймақтарында және ағылшын тілінің басқа диалектілерінде бұл терминнің мүлдем басқа мағыналары болуы мүмкін; мысалы, Оңтүстік Африкада "Coloureds" бірнеше көп нәсілдік этникалық топтарды білдіреді және кейде Оңтүстік Африкадағы басқа топтарға да қолданылады, мысалы, Намибияның Бастерлері.

Тарих

"Американ мұрасы" қазіргі заманғы қолданыс және стиль туралы нұсқаулығында "түсті терілі адамдар" термині 1796 жылға дейін қолданылғаны айтылады. Алғашқыда бұл термин африка және еуропалық тегі бар, ақ түсті терілі адамдарды атау үшін пайдаланылған. Оңтүстік Каролина және Оңтүстік штаттардың басқа аймақтарында бұл термин негізінен "қара" немесе "негр" құлдар мен "мулат" немесе "аралас нәсілді" еркін адамдарды ажырату үшін қолданылған. Америка Азамат соғысынан кейін "түсті" термині көбінесе қара американдықтарды белгілеу үшін қолданылды, бірақ 20-шы ғасырдың ортасына қарай бұл термин қолданыстан шықты. 20-шы ғасырдың соңында "түсті терілі адам" термині "ақ емес" және "азшылық" терминдерінің кемсітушілік мағынасына қарсы тұру мақсатымен АҚШ-та енгізілді. Франц Фанон сияқты радикалды теоретиктердің ықпалымен, АҚШ-тағы нәсілдік әділдік жақтастары осы терминді кеңінен танымал етті. Расизмге қарсы белсенділер мен ғалымдар расаны түсінуді сол кезде басым болған қара-ақ дихотомиядан асыруға тырысты. "Түсті терілі әйелдер" термині 1977 жылы өткен Ұлттық әйелдер конференциясында қара әйелдер белсенділері тобы тарапынан кеңінен қолданысқа енгізілді. Лоретта Росс атап көрсеткендей, бұл фраза ақ емес әйелдер арасындағы ынтымақты білдірудің, "биологиялық тағдырға" емес, саяси акт ретінде өздерін-өздеріне ат қоюдың тәсілі болды. 2020 жылдың маусым айында, The New York Times газетінің мәліметінше, Сандра Гарсияның айтуынша, Джордж Флойдтың қазасынан кейін АҚШ-та нәсілдік әділдік туралы хабардарлық артып, бұл термин "Twitter және Instagram-ның кейбір бөлімдерінде кеңінен таралды". Бұл термин қара және үнді миссиясының тарихи құпияларын көрсетуге бағытталған, олардың АҚШ тарихындағы ұжымдық деңгейдегі ең жоғары және ерекше құпиялар екені айтылады. BIPOC жобасы бұл терминді "АҚШ контекстіндегі барлық түсті терілі адамдардың ақ үстемдігімен қарым-қатынасын және тәжірибесін қалыптастыратын үнді және қара (африкалық американдық) адамдардың ақ терілілікке ерекше қарым-қатынасын көрсету үшін" қолдайды.

Саяси маңызы

Стивен Сатрис Клемсон университетінің айтуынша, АҚШ-та екі негізгі нәсілдік жіктелу бар. Біріншісі – "қара-ақ" жіктелуі; екінші нәсілдік жіктелу – "ақтар мен қалғандарының" арасындағы жіктелу, мұнда ақтар "тар мағынада қарастырылады", ал қалғандары "түсті терілі адамдар" деп аталады. "Түсті терілі адамдар" термині ақ емес екендігінен басқа ортақ белгісі жоқ, әртүрлі адамдарды қамтиды, сондықтан ол Америка Құрама Штаттарында нәсілдік жіктелудің маңызды рөліне назар аударады. Сан-Франциско мемлекеттік университетінің профессоры Джозеф Туман "түсті терілі адамдар" терминінің тартымды екенін айтады, себебі ол әртүрлі нәсілдік және этникалық топтарды бір-біріне қолдау көрсетумен біріктіретін үлкен топқа біріктіреді. "Түсті терілі адам" термині, әсіресе АҚШ-та, көбінесе әлеуметтік әділет қозғалысымен байланысты. American Heritage Guide to Contemporary Usage and Style, Стэнфордтың Бізнес мектебі және Маунт-Холиоке колледжінің стильдік нұсқаулықтары басқа нұсқаларға қарағанда "түсті терілі адам" терминін ұсынады. "Түсті" сөзінен айырмашылығы, ол тарихи түрде көбінесе қара нәсілді адамдарға қатысты және көбінесе қарапайымдық деп есептеледі, "түсті терілі адам" және оның түрі еуропалық емес барлық халықтарға қатысты, көбінесе олардың арасында саяси ынтымақтастық бар деген түсінікпен, және бір стильдік нұсқаулыққа сәйкес, "көбінесе мақтан тұту және құрмет көрсету терминдері болып саналады". АҚШ-тың халық санағы "латино" терминін нәсілдік санатка емес, жалпы этникалық белгі ретінде қарастырады, және көптеген латиноамерикандықтар "түсті терілі адамдар" ретінде қаралуы мүмкін болса да, барлық латиноамерикандықтарды "түсті терілі адамдар" деп бейтарап түрде белгілеу латиноамерикандықтардың ішіндегі нәсілдік әртүрлілікті жасырады, сондықтан кейбір сарапшылар бұл терминді шатастыратын деп тапты.

БІОЖК

BIPOC термині қара және үнді американдық қауымдастықтарынан туындамаған сияқты, себебі 2021 жылғы ұлттық сауалнамада ол ақ демократтар арасында түрлі-түсті адамдардан гөрі әлдеқайда кеңінен қолданылған. Азиялық және латын американдықтары бұл термин оларды қамтиды ма, жоқ па деген сұраққа байланысты жиі шатасады. Акронимде қара және үнді халықтарын ортаға қою, түрлі-түсті қауымдастықтарының бастан кешкен қысымдарын қажетсіз, негізсіз және бөліп-жаратын реттеу ретінде сынға алынды. Акронимнің мақсатты және анықтамалық тұжырымы, қара және үнді халықтарының тарихи және қазіргі замандағы азаптары басқа ақ емес топтарға қарағанда түрі мен дәрежесінде маңыздырақ екендігі туралы мәлімдемесі, нәсілшілдікке қарсы күрестегі өзара байланыстарды, ұқсастықтарды және ынтымақтастық мүмкіндіктерін жасыратын, түрлі-түсті қауымдастықтарын қысым көрсету жарысына салып отыр деп сипатталды. Сыншылардың пікірінше, АҚШ тарихының негізін құраған езгілеу жүйелері қара және үнді американдықтарының құлдыққа және геноцидке ұшырауымен ғана шектелмеген, сонымен қатар Қытайды шеттету туралы заңға және тағдырдың алдын-алу доктринасына сәйкес Азиялық және латын американдықтарының да езгілеуін қамтыды. "Қара және үнді халықтары әрқашан заманауи нәсілдік мәселелердің ортасында болмайды" деп атап өткен басқа комментаторлар бұл терминнің кеңінен танылуы COVID-19 пандемиясы кезінде Азияға қарсы жеккөрушілік қылмыстардың күрт өсуімен бірге келгенін маңызды проблема деп санайды. Азиялық американдықтарды аталмаған "қалдық" ретінде бейнелеу арқылы, сыншылар бұл акроним олардың кездесетін нәсілдік кемсітушілігін көрінбейтін етеді, осылайша зиянды үлгілік азшылық және мәңгілік шетелдік стереотиптерін жалғастырады. Кейбір сыншылар коалиция құруға баса назар аударатындықтан "POC" терминіне қайта оралуды жақтайды, ал басқалары "нақты топтарды және аргументтердің өзіне бағытталған" атауларды қамтитын контексттік тәсілді ұсынады. Бұл терминнің артық екендігі де сынға ұшырады.