Кіріспе

Тоскана, Италиядағы ортағасырлық шіркеу

Сиена соборы – Италияның Сиена қаласындағы ортағасырлық шіркеу. Ол алғашқы күндерінен бастап Рим-католик Мария шіркеуі ретінде, ал қазір Марияның көкке көтерілуіне арналған. Бұл Сиена епархиясының епископтық тақтысы болды, ал 15 ғасырдан бастап Сиена архиепархиясының тақтысы болды. Қазір ол Сиена-Колле ди Валь д'Эльса-Монтальчино архиепархиясының орталығы. Собор 1215 және 1263 жылдар аралығында бұрынғы құрылыстың орнында жобаланып, аяқталды. Оның пішіні латын кресті, сәл ілгері шығып тұрған трансептісі, күмбезі және қоңырау мұнарасы бар. Күмбез тірек бағаналары бар алтыбұрышты негізден көтеріледі. Күмбез 1264 жылы аяқталды. Күмбездің үстіндегі фонарьды Джан Лоренцо Бернини салған. Қоңырау мұнарасында алты қоңырау бар, ең ескісі 1149 жылы құйылған. Негізгі зал екі науқаннан жартылай дөңгелек аркалармен бөлінген. Сыртқы және ішкі қабырғалары ақ және көкшіл-қара мәрмәрдан, ал қасбетіне қызыл мәрмәр қосылған. Қара және ақ – Сиенаның символдық түстері, этиологиялық тұрғыдан қаланың аңыз бойынша негізін қалаушылар – Сениус пен Аскиус аттарының қара және ақ түсімен байланысты. Қасиетті Марияның айналасында отыз бес пайғамбар мен патриархтың мүсіндері орналасқан. Сол дәуірдегі Италияның ең көрнекті суретшілері – Никола және Джованни Пизано, Донателло, Пинтуриккио, Лоренцо Гиберти және Бернини собордағы жұмыстарды аяқтады.

Ерте тарих

Алғашқы құрылыстың бастауы белгісіз және аңыз-ертегілермен оралып жатыр. Қазіргі орнында 9 ғасырда епископ сарайы бар шіркеу болған. 1058 жылдың желтоқсанында осы шіркеуде синод өтіп, нәтижесінде папа Николай II сайланды және антипапа Бенедикт X лауазымынан алынды. 1196 жылы собор құрылысшыларының гильдиясы – Opera di Santa Maria жаңа собор құрылысына жауапкерлік жүктеді. Жұмыстар солтүстік-оңтүстік трансептімен басталды, содан кейін собордың негізгі, үлкен бөлігін қосу жоспарланды, бірақ бұл кеңейту ешқашан іске аспады. 1215 жылға қарай жаңа шіркеуде күнделікті миссалар өткізілді. 1226 жылдан бастап қара және ақ мәрмәр тасымалдануы туралы жазбалар сақталған, бұл, әдетте, фасад пен қоңырау мұнарасын салу үшін болған. Қақпалар мен трансепті 1259-1260 жылдары салынды. 1259 жылы Мануэлло ди Раниери және оның ұлы Парри ағаштан хор орындарын ойып жасады, олар шамамен 100 жылдан кейін ауыстырылып, қазір жоғалып кеткен. 1264 жылы Россо Паделлайо күмбездің үстіндегі мыс шар үшін ақы алды. 1339 жылы собордың негізгі бөлігіне тағы бір үлкен қосымша жасау жоспарланды. Бұл құрылыстың көлемін екі еседен астам арттыруға мүмкіндік беретін, толыққанды жаңа неф және екі наурыз, қазіргі нефке перпендикуляр және бас алтарьға бағытталған болар еді. Құрылысқа Джованни ди Агостино жетекшілік етті, ол көбінесе мүсінші ретінде танымал. 1348 жылы қара өлім салдарынан құрылыс тоқтатылды. Алайда, құрылыстағы негізгі қателер осы кезде-ақ байқалды, сондықтан жұмыс қайта басталмады. Осы кеңейтудің қалдықтары – сыртқы қабырғалар қазір Дуомоның оңтүстігінде көрініс тапқан. Аяқталмаған нефтің едені қазір тұрақ және мұражай ретінде пайдаланылады. Қабырғалардың біріне тар баспалдақпен көтеріліп, қаланың әсем панорамасын тамашалауға болады. Дуомо хорының астында 13 ғасырдың соңына (шамамен 1280 жылға) жататын маңызды фрескалар сақталған нартекс табылып, 1999-2003 жылдары қазылып алынды. Фрескаларда Ескі өсиеттен алынған оқиғалар мен Мәсіхтің өмірі бейнеленген. Бұл бұрынғы шіркеудің кіреберісінің бір бөлігі болған. Бірақ баптистерия салынғаннан кейін, шіркеудің асты қираған материалдармен толтырылды. Нартекс қазір жұртшылыққа ашық. Қоңырау мұнарасында алты қоңырау бар, ең ескісі 1149 жылы құйылған.

Қалқа

Сиена соборының қасбеті Италиядағы ең таңғажайыптарының бірі және, әрине, Сиенаның ең әсерлі ерекшеліктерінің бірі. Әрбір бағыттық нүкте (батыс, шығыс, солтүстік және оңтүстік) өзінің ерекше жұмысына ие; олардың ең әсерлісі – батыс қасбеті. Дуомоға басты кіреберіс ретінде қызмет ететін ол үш порталға ие (порталға қараңыз (сәулет)); орталық портал бронз күнмен жабылған. Екі кезеңде салынған батыс қасбеті француз готикасы, тоскан романдық сәулет және классикалық сәулет элементтерін біріктіріп, Сиена шеберлігінің көрнекті үлгісі болып табылады. Төменгі бөлігіндегі жұмыс 1284 жыл шамасында басталды. Көп түсті мәрмәрдан салынған бұл жұмысты Джованни Пизано қадағалаған, ал оның Дуомо қасбеті мен амбондағы жұмысына әкесі Никола Пизано ықпал еткен. Фасадтың төменгі бөлігі Джованнидің бастапқы жоспарлары бойынша жасалған. Тоскан романдық стилінде салынған ол порталдар маңындағы аумақтың көлденең біртүтастығын тік бөлімдердің есебінен баса көрсетеді. Лунеттермен жабылған үш портал Джованни Пизаноның түпнұсқалық жобаларына негізделген, сондай-ақ кіреберіс маңындағы мүсіндер мен бағыттар да оған сәйкес келеді. Есіктер маңындағы және үстіндегі аумақтар, сондай-ақ порталдар арасындағы бағаналар акант жапырақтарымен, аллегориялық бейнелермен және библиялық көріністермен әсем безендірілген. Джованни Пизано 1296 жылға дейін жұмысын қадағалай алды, бірақ Сиена соборының құрылысы мен күтіміне жауапты Opera del Duomo тобымен шығармашылық дау туып, Сиенаны кенеттен тастап кетті. Пизаноның төменгі қасбеті бойынша жұмыстар Камаино ди Кресцентино басшылығымен жалғастырылды, бірақ бастапқы жоспарға бірнеше өзгерістер енгізілді. Олардың ішінде шіркеудің кемесінің көтерілуіне байланысты қасбеттің биіктігін арттыру және Дуччо ди Буонинсегнаның жобалары бойынша және Сиена қаласының тапсырысымен үлкен роза тәрізді терезе орнату болды. Батыс қасбетіндегі жұмыс 1317 жылы Opera del Duomo барлық күшін шығыс қасбетіне жұмсағанда күрт тоқтатылды. Вико Консорти мүсіндеген және Энрико Манфрини құйған есіктегі көріністер Сиенаның қамқоршысы Мәриямды даңқтап көрсетеді. Фасадтың сол жақ бұрышында Джованни Пизаноның қабірін белгілейтін 14 ғасырлық жазу бар. Оның қасында Ромул мен Ремусты емізетін қасқыр мүсіні бар бағана тұр, ол Contrade Lupa деп аталады. Жергілікті аңыз бойынша, Ремустың ұлдары және Сиенаның негізін қалаушылар Сениус пен Аскиус Римдегі Аполлон ғибадатханасынан ұрланған мүсінмен Римнен кетіп қалған. Хордағы боялған шыныдан жасалған дөңгелек терезе 1288 жылы Дуччоның жобасы бойынша жасалған. Бұл итальяндық боялған шынының ең ерте мысалдарының бірі. Фасадтағы дөңгелек терезе 1549 жылдан бастап сақталған және Соңғы кешкі ас бейнеленген. Бұл Пасторино де Пасторинидің еңбегі. Алтыбұрышты күмбездің үстінде Бернинидің алтын жалатылған шамдары бар, ол алтын күн сияқты көрінеді. 15 ғасырдың соңында көк түске боялған және алтын жұлдыздармен безендірілген trompe l'œil сандықтары бар. Барабандағы бағаналар 42 патриарх пен пайғамбардың бейнелерімен және мүсіндерімен әсемделген, оларды 1481 жылы Гвидоччо Коццарелли мен Бенвенуто ди Джованни салған. Күмбез астындағы шпандельдердегі сегіз штукатурлы мүсінді 1490 жылы Вентура ди Джулиано мен Бастиано ди Франческо жасаған. Бастапқыда олар көп түсті болған, бірақ кейіннен 1704 жылы алтын жалатылған. Алғашқы екі бағананың жанында Антонио Федериги 1462–1463 жылдары жасаған екі қаріп орналасқан. Оның қасиетті суды баталау ыдысы кейіннен Сан-Джованни капелласына көшірілді. Пресвитеридің мәрмәр бас алтарын 1532 жылы Балдассаре Перуцци салған. Үлкен қола цибориум Веккиеттаның (1467–1472) еңбегі, бастапқыда Санта-Мария-делла-Скала ауруханасының шіркеуі үшін тапсырылған, ал 1506 жылы соборға әкелінген. Бас алтардың екі жағындағы ең жоғары періштелер Франческо ди Джорджио Мартинидің (1439–1502) шедеврлері. Қалған уақытта алтар маңындағы едендер жабылады, кіреберіс жанындағы бірнеше бөліктерді ғана көруге болады. Ең ерте панель, мүмкін, 1372 жылы жасалған «Бақыт доңғалағы» (Ruota della Fortuna) (1864 жылы қалпына келтірілген). Конфедерациялық қалалардың эмблемалары бар Сиена қасқары (Lupa senese e simboli delle città alleate) 1373 жылға дейін сақталған (сонымен қатар 1864 жылы қалпына келтірілген). Төрт ізгілік (Тәуелсіздік, Ақыл, Әділдік және Батылдық) және Мейірімділік (Мизерикордия) 1406 жылға дейін дамыған, Маркезе д'Адамо мен оның серіктеріне төленген төлем арқылы расталған. Олар Сиена суретшілерінің эскиздерін жасаған шеберлер болды. Панельдермен жұмыс істеген алғашқы суретші – Доменико ди Никколо деи Кори, ол 1413 және 1423 жылдар аралығында собордың басқарушысы болды. Оған «Давид патшаның тарихы», «Давид псалмші» және «Давид пен Голиат» сияқты бірнеше панельдерді жатқызуға болады. Оның ізбасары, Паоло ди Мартино, 1424 және 1426 жылдар аралығында «Жошуа жеңісі» мен «Филистиндерге қарсы Самсон жеңісі» панельдерін аяқтады. 1434 жылы танымал суретші Доменико ди Бартоло «Тәж киген император Сигизмунд» (Imperatore Sigismundo in trono) жаңа панелін жасады. Әйгілі рим императоры Сигизмунд Сиенада танымал болды, өйткені ол Римде таж кию рәсіміне бара жатып он ай бойы сонда тұрды. Осы панельдің жанында Пьетро ди Томмазо дель Минелланың 1447 жылы (болжамды) салған «Ассалонның өлімі» (Morte di Assalonne) суреті орналасқан. Келесі панель 1473 жылға дейін сақталған: «Юдит өмірінен алынған оқиғалар және Бетулияның босатылуы» (Liberazione di Betulia) (болжамды) Урбано да Кортонаның еңбегі. 1480 жылы Альберто Арингиери жұмыстардың басқарушысы тағайындалды. Сол кезде мозаикалық еден жоспары айтарлықтай дамуға көшті. 1481 және 1483 жылдар аралығында он «Пайғамбарлар» панелі жасалды. Олардың кейбіреулері атақты суретшілерге жатқызылады, мысалы, Маттео ди Джованни («Самиалық пайғамбар»), Нероккио ди Бартоломео де Ланди («Геллеспонттық пайғамбар») және Бенвенуто ди Джованни («Албуненалық пайғамбар»). Кумалық, Дельфилік, Парсы және Фригийлік пайғамбарлар белгісіз неміс суретшісі Вито ди Марконың қолынан шыққан. Эритрейлік пайғамбар бастапқыда Антонио Федериги, Ливиялық пайғамбар суретші Гвидоччо Коццарелли жасаған, бірақ екеуі де кеңінен жаңартылған. Трансепттегі үлкен «Нәрестелерді қырғын» (Strage degli Innocenti) панелі, мүмкін, Маттео ди Джованнидің 1481 жылғы еңбегі. Төмендегі үлкен «Иродтің қууы» (Cacciata di Erode) панелін Бенвенуто ди Джованни 1484–1485 жылдары жасаған. «Бақыттың тарихы» немесе «Игілік төбесі» (Allegoria della Fortuna), Пинтуриккьоның 1504 жылғы еңбегі, Арингиери тапсырыс берген соңғы панель болды. Бұл панельде Сократтың бейнесі де бейнеленген. Доменико Беккафуми, сол заманның ең танымал Сиена суретшісі, еден эскиздерімен трицағы жыл бойы (1518–1547) жұмыс істеді. Трансепттегі «Элия өмірінен алынған он үш көріністің» жартысы оның жобалары бойынша жасалған (екі гексагон және екі ромб). Сегіз метрлік «Тасқа су шашқан Мұса» фризін ол 1525 жылы жасаған. Шекаралық панель, «Синай тауындағы Мұса» 1531 жылы салынған. Оның соңғы үлесі – бас алтардың алдындағы панель: «Исаак құрбаны» (1547).

Өнер туындылары

Собордағы құнды өнер туындылары, соның ішінде Донателлоның «Геродтың тойы», Бернини мен жас Микеланджелоның туындылары оны итальян мүсінінің ерекше мұражайына айналдырады. Симон Мартини мен Липпо Меммидің готикалық кескіндемесінің шедеврі – Киелі Ансанус пен Киелі Маргарет арасындағы «Жарлылық туралы хабар» шіркеудің 1799 жылға дейін бүйірлік алтарьын безендірді, содан кейін Флоренциядағы Уффициге көшірілді. Епископ Томазо Пиколомини дель Тестаның қабырғалық бейіті қоңырау мұнарасына апаратын кішкентай есіктің үстінде орналасқан. Бұл 1483 жылы сіендік суретші және мүсінші Нероччо ди Бартоломео де Ландидің еңбегі. Кітапханаға кіреберісінің сол жағында орналасқан Пиколомини алтары – Ломбардиялық мүсінші Андреа Брегноның 1483 жылғы туындысы. Бұл алтар төменгі нишалардағы төрт мүсінімен ерекшеленеді, оларды 1501 және 1504 жылдар аралығында жас Микеланджело жасаған: Киелі Петр, Киелі Пауыл, Киелі Григорий (көмекшінің көмегімен) және Киелі Пий. Алтардың үстінде Мадонна мен Бала мүсіні орналасқан, бұл мүсін (деген болжам бар) Жакопо делла Кверчияның туындысы. Дуомоның көптеген жиһаздары, қасиетті заттары мен өнер туындылары көршілес Museo dell'Opera del Duomo мұражайына көшірілді. Олардың ішінде Дуччоның «Maestà» алтарының кейбір бөліктері бар, олар әлемге тарап кеткен немесе жоғалып кеткен. Дуччоның ғимараттың бастапқы үлкен витражы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бомбалар мен өрттен сынып қалу қаупінен сақтау үшін алынып тасталды. Одан бері Дуомоға оның көшірмесі орнатылды. Витражда типикалық сіендік діни сюжет бейнеленген – Мәриямның өлімі, Көкке көтерілуі және Таққа отырғызылуының үш панелі, қаланың ең маңызды қасиетті әулиелері – Киелі Ансанус, Киелі Сабин, Киелі Кресцентий және Киелі Виктормен шектеледі, ал төрт бұрышта Төрт Евангелист бейнеленген.

Шомылдыру рәсімін жасаған Қасиетті Иоанн шіркеуі

Сент-Джон Баптист шіркеуі сол қанатта орналасқан. Осы шіркеудің арт жағында, ренессанс дәуірінің зәулім әшекейлерінің арасында, Донателлоның жасаған Иоанн Баптисттің қола мүсіні тұр. Шіркеудің ортасында 15 ғасырға жататын шомылдыру тағы бар. Бірақ бұл шіркеудегі ең әсерлі нәрсе – Альберто Арингиеридің тапсырысымен 1504-1505 жылдары салынған Пинтуриккионың сегіз фрескасы. Фрескалардың екеуі 17 ғасырда қайта боялған, ал үшіншісі 1868 жылы толығымен жаңасымен ауыстырылған. Шіркеудегі түпнұсқа суреттер: Иоанн Баптистің дүниеге келуі, Иоанн Баптист шөлде және Иоанн Баптист уағыз айтуы. Ол сонымен қатар екі портрет салған: Мальта орденінің плащын киген Арингиери және қарулы тізе бүккен рыцарь. Бұл екі портретте өте толыққанды фон бейнеленген.

Чиги шіркеуі

Кішкентай Чиги капелласы (немесе Мадонна дель Вото капелласы) оң қанатта орналасқан. Бұл Дуомоға соңғы, ең сәнді мүсіндік қосымша болып табылады және оны 1659 жылы Сиеналық Чиги папасы Александр VII тапсырыс берген. Алтын жалатылған күмбезі бар бұл дөңгелек капелланы неміс сәулетшісі Иоганн Пол Шор Джан Лоренцо Бернинидің барокко стиліндегі жобалары бойынша салған, бұл 15 ғасырғы капелланың орнына келді. Капелланың арт жағында Мадонна дель Вото (Гидо да Сиенаның шәкірті, 13 ғасыр) орналасқан, ол бүгінге дейін зор құрметке ие және жыл сайын контрадалар оған құрмет көрсетіп тұрады. Монтаперти шайқасының алдында (1260 жылдың 4 қыркүйегінде) Флоренцияға қарсы Сиена қаласы Мадоннаға арналды. Сиеналықтардың Флоренциялықтардан күтпеген жеңісі оның керемет қорғауымен байланысты болды. Нишалардағы төрт мәрмәр мүсіннің екеуі Бернинидің өзіне тиесілі: Әйетті Жером және Мария Магдалина. Қалған екеуі – Сент-Бернардин (Антонио Рагги) және Сиеналық Әйетті Екатерина (Эрколь Феррата). Сегіз мәрмәр бағана Римдегі Латеран сарайынан әкелінген. Кіреберістегі қола есікті Джованни Артузи жасаған.

Баптистік

Флоренция мен Пизадан өзгеше, Сиенада жеке баптистерия салынбаған. Баптистерия Дуомоның хорының шығыс бөліктерінің астында орналасқан. Ішкі құрылыстың басым бөлігі Камаино ди Кресцентино басшылығымен жүргізілді және шамамен 1325 жылы аяқталды. Басты көрікті жер – Донателло, Жакопо делла Кверча және басқалардың мүсіндерін қамтитын алтыбұрышты крещение тағы. Дуомоның осы деңгейінің астында, 1999 жылы қазба жұмыстары басталған крипт орналасқан, онда Сиенаның негізгі қасиетті әулиелерінің реликвиялары мен 12-13 ғасырлардағы фрескалар сақталған. Сол жақтанғы трансепт еденіндегі кішкентай шыны жабынған тесік арқылы оны көруге болады. Криптке келушілер кешеннің қалған бөлігіне арналған билеттермен кіре алады.