Кіріспе
Пизадағы тарихи сәулет кешені және ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра орны – Пизадағы Пьяцца деи Мираколи (Piazza dei Miracoli; "Көреметтер алаңы"), ресми түрде Пьяцца дель Дуомо ("Кафедраль алаңы") деп аталады. Бұл Италияның Тоскана аймағындағы Пиза қаласының орталығында орналасқан қоршалған кешен, Еуропаның ортағасырлық өнерінің маңызды орталығы және әлемдегі ең тамаша сәулет кешендерінің бірі ретінде танылған. Оның барлығы католик шіркеуіне тиесілі және төрт алып діни құрылыспен безендірілген: Пиза соборы, Пиза баптистери, Пизаның еңіс мұнарасы (собордың шақырық мұнарасы немесе қоңырау мұнарасы) және Кампозанто Монументале ("Монументалды зират"). Алаңның бір бөлігі таспен төселген, екінші бөлігі шөппен жабылған. Пьяцца деи Мираколи сонымен қатар, қазір Sinopias мұражайы (Museo delle Sinopie) мен Кафедральдық мұражайы (Museo dell'Opera del Duomo) орналасқан Ospedale Nuovo di Santo Spirito ("Жаңа Киелі Рух ауруханасы") да орналасқан. Алаңның кең таралған атауын итальян жазушысы және ақыны Габриэле Д’Аннунцио таңдаған, ол 1910 жылы жарық көрген "Forse che sì forse che no" романында алаңды "prato dei Miracoli", яғни "көреметтер шалғыны" деп сипаттаған. Кейде оны Campo dei Miracoli ("Көреметтер даласы") деп те атайды. 1987 жылы алаңның барлық бөлігі ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра орны деп жарияланды.
The Piazza dei Miracoli (ˈpjattsa dei miˈraːkoli; 'Square of Miracles'), formally known as Piazza del Duomo ('Cathedral Square'), is a walled compound in central Pisa, Tuscany, Italy, recognized as an important center of European medieval art and one of the finest architectural complexes in the world. It was all owned by the Catholic Church and is dominated by four great religious edifices: Pisa Cathedral, the Pisa Baptistery, the Leaning Tower of Pisa (the cathedral's campanile or bell tower), and the Camposanto Monumentale ('Monumental Cemetery'). Partly paved and partly grassed, the Piazza dei Miracoli is also the site of the Ospedale Nuovo di Santo Spirito ('New Hospital of the Holy Spirit'), which now houses the Sinopias Museum (Museo delle Sinopie) and the Cathedral Museum (Museo dell'Opera del Duomo). The square's popular name was coined by the Italian writer and poet Gabriele D'Annunzio who, in his novel Forse che sì forse che no (1910), described the square as the "prato dei Miracoli", or 'meadow of miracles'. It is also sometimes called the Campo dei Miracoli ('Field of Miracles'). In 1987, the whole square was declared a UNESCO World Heritage Site.
Собор
Пиза соборы (Дуомо) алаңы – Пиза архиепископтығының ортағасырлық соборы, Санта-Мария Ассунтаға (Аспанға көтерілген Марияға) арналған. Собордың екі жағында екі наурыз бар. Трансепт үш наурыздан тұрады. 1092 жылдан бері Пиза архиепискобының приматы болғандықтан, бұл шіркеу Приматиал деп те аталады. Оның құрылысы 1064 жылы архитектор Бушето жобасы бойынша басталды. Бұл ғимарат Пизаның ерекше романдық стиліндегі сәулет өнерінің үлгісін берді. Ішкі бөлменің мозаикасы, сондай-ақ үшкір аркалары Византияның күшті ықпалын көрсетеді. Түсті мәрмәр дискілері бар сұр мәрмәр мен ақ тастан жасалған қасбетті Раиналдо есімді шебер салдырды, бұл туралы ортаңғы есіктің үстіндегі жазуда көрсетілген: Rainaldus prudens operator. Бастапқы орталық есік 1180 жылы Бонанно Пизано жасаған қоладан жасалған, ал қалған екеуі ағаштан жасалған болуы мүмкін. Алайда, ғибадат етушілер ешқашан қасбет есіктерін пайдаланбаған, оның орнына 1180 жылы Бонанно Пизано салған Сан-Раньери есігі (Қисық мұнараның алдында) арқылы кірген. Есіктердің үстінде төрт қатар ашық галереялар бар, олардың үстінде Балалы Мадоннаның мүсіндері және бұрыштарында Төрт Евангелист орналасқан. Сондай-ақ қасбетте Бушетоның қабірі (сол жақта) және собордың іргетасы мен сарацендерге қарсы жеңіске жеткен шайқас туралы жазу бар. Сыртқы қабаттың шығыс жағында, қақпадан көтерілген бағананың үстінде Пизандық Гриффиннің заманауи көшірмесі орналасқан, бұл ең үлкен исламдық металл мүсіні, түпнұсқасы XI немесе XII ғасырда сол жерге қойылған, қазір Собор мұражайында сақтаулы. Ішкі бөлмесі қара және ақ мәрмәрмен қапталған, алтынмен қапталған төбесі және фрескалы күмбезі бар. 1595 жылы болған өрттен кейін Ренессанс кезеңінің көптеген өнер туындылары жойылды және қайта безендірілді. Апсидадағы Мәсіхтің салтанатты мозаикасы, оның жанында Мәриям мен Евангелист Иоанн бейнеленген, өрттен аман қалды. Бұл Сицилиядағы Монреаль шіркеуіндегі мозаикаларды еске салады. Мозаиканы Чимабуэ жасаған десе де, 1302 жылы осы суретші тек Сент-Джонның басын ғана аяқтады, ол сол жылы Пизада қайтыс болғандықтан, оның соңғы жұмысы болды. Кеме мен трансепт қиылысындағы күмбезді Римальди сәндеп, Мәриямның аспанға көтерілуін бейнеледі. Галилей маятниктің қозғалысы туралы теориясын сонда тұтқан шамның қозғалысын бақылап тұрған деп есептеледі (қазіргі шам емес). Бұл шам, қазіргіге қарағанда кішірек және қарапайым, қазір Кампозантодағы Аулла капелласында сақталады. Неф пен наурыз арасындағы граниттік коринфтік бағаналар 1063 жылы писандықтар басып алған Палермо мешітінен алынған. Кеменің төбесі 1595 жылы болған өрттен кейін ауыстырылды. Қазіргі алтынмен безендірілген төбеде Медичидің гербі бейнеленген. Өрттен аман қалған, күрделі ою-өрнектелген мінбар (1302–1310) Джованни Пизаноның қолынан шыққан және ортағасырлық мүсін өнерінің шедеврі болып табылады. Қайта безендіру кезінде жиналып, 1926 жылға дейін қайта ашылып, қалпына келтірілмеген. Мінбардың бір жағынан жай бағаналар (олардың екеуі арыстан мүсіндеріне орнатылған), екінші жағынан кариатидтер мен теламон тіреледі: соңғылары Киелі Михаилды, Евангелистерді, шіркеуді қоршап тұрған төрт басты қасиеттіліктерді және жүректі, натуралистік бейнеленген жалаңаш Геркулесті бейнелейді. Орталық пәлсапа төрт теологиялық ізгілікті қолдап тұр. Қазіргі мінбар түпнұсқаның қайта құрылуы. Ол бас алтарьға жақын орналасқан жерінде емес, сондай-ақ бағаналар мен панельдер де түпнұсқа емес. Алғашқы баспалдақ (бәлкім, мәрмәрден жасалған) жоғалып кеткен. Жоғарғы бөлігінде Жаңа Келісімнен көріністерді көрсететін тоғыз баяндау панелі бар, олар ақ мәрмәрден кесілген, айқын көрініспен және пайғамбарлардың фигураларымен бөлінген: Хабарландыру, Кінәсіздердің қырғыны, Тума, Сиқырлыларға табыну, Мысырға қашу, айқышқа шегелену және Соңғы үкімнің екі панелі. Сондай-ақ, шіркеуде Пизаның қамқоршысы – әулие Раньеридің сүйектері және 1315 жылы Тино да Камайномен жасалған Киелі Рим императоры Генрих VII қабірі бар. Бұл қабір бастапқыда бас алтарьдың артындағы апсидада орналасқан еді. Саркофаг әлі күнге дейін сонда тұр, ал кейбір мүсіндер Кампозантоға немесе собордың қасбетіне қойылды. Алғашқы мүсіндер қазір Museo dell'Opera del Duomo-да сақтаулы. Рим папасы Григорий VIII де соборға жерленген. 1595 жылы болған өрт оның қабірін жойды. Пизандық Жаңа жылдың басталуын анықтауда собордың маңызды рөлі бар. 10 ғасырдан 1749 жылға дейін, Тоскана күнтізбесі қайта қарастырылған кезде, Пиза өзінің күнтізбесін қолданды. Жылдар пісандық жаңа жылдан тоғыз ай бұрын саналып, наурыздың 25-і, Мәрияның Хабарландыру мерекесінде жыл басталды. Сәуір айының 25-і күні сағат 12-де сол жақтағы терезе арқылы күн сәулесі Джованни Пизаноның мінбарының үстіндегі жұмыртқа тәрізді мәрмәрге түседі. Шіркеуде Крустадалар кезінде әкелінген кейбір қасиетті заттар да бар: үш әулиенің (Абибо, Гамалиел және Никодим) күлдері және Кананың ыдыстарының бірі болған деп есептелетін құмыра. Бұл ғимарат, Пизадағы бірнеше ғимараттар сияқты, құрылысынан бері сәл қисайған, бірақ бұл қисайғандық Жақын жердегі Мұнараға қарағанда әлдеқайда аз.
Баптистерия
Баптистерия, Иоанн Крестительге арналған, Дуомоның батыс жағына қарап тұр. Дөңгелек роман стиліндегі ғимарат 12 ғасырдың ортасында салынды: 1153 Mense August fundata fuit haec ("1153 жылдың тамыз айында мұнда негіз салынды"). Ол «Құдай сені сақтасын» деген мағына беретін Диотисалви деген сәулетшімен роман стилінде салынған, ол сонымен қатар қаладағы Қасиетті қабір шіркеуінде де жұмыс істеген. Оның есімі ішкі бағананың бірінде Диотосалви магистер деп жазылған. Бірақ құрылысы 14 ғасырға дейін аяқталмады, сонда Никола Пизано мен Джованни Пизано готика стилінде лоджия, жоғарғы қабат және күмбезді қосты. Бұл Италиядағы ең ірі баптистерия, оның шеңбері 107,25 метрге жетеді. Күмбездің үстіндегі Иоанн Крестительдің мүсіні (Турино ди Саноға жатқызылады) ескерілгенде, ол тіпті Еңіс мұнарадан да бірнеше сантиметрге биік. Кафедральдың қасбетіне қараған портал екі классикалық бағанамен шектеледі, ал ішкі жақтаулары византия стилінде жасалған. Есік төбесі екі деңгейге бөлінген, төменгі деңгейде Иоанн Крестительдің өмірінен бірнеше эпизодтар бейнеленген, ал жоғарғы деңгейде Мәриям мен Иоанн Крестительдің арасындағы Мәсіх, оның қасында періштелер мен евангелистер суреттелген. Ішкі кеңістіктің зорлығы таң қалдырады, бірақ ол таңқаларлықтай қарапайым және әшекейленбеген. Онда керемет акустика да бар. Ортадағы сегізбұрышты шомылу тағы 1246 жылы Гвидо Бигарелли да Комо жасаған. Тақтың ортасындағы Иоанн Крестительдің қола мүсіні Итало Гризеллидің тамаша туындысы. Атақты мінбер 1255 және 1260 жылдар аралығында Джованни Пизаноның әкесі Никола Пизаномен жасалған. Мінбердегі көріністер, әсіресе жалаңаш Геркулестің классикалық бейнесі, Никола Пизаноның итальяндық Ренессанс мүсіншілігінің ең маңызды алғы құралы ретінде антикалық бейнелерді қайта жаңарту қабілетін көрсетеді. Сондықтан итальяндық Ренессанс туралы зерттеулер әдетте 1260 жылдан басталады, осы жылы Никола Пизано осы мінберді жасаған.
Монументальді Кампозанто
Кампозанто Монументале (Монументалды зират), сонымен қатар Кампо Санто немесе Кампозанто Веккио (Ескі зират) деп те аталады, алаңның солтүстік жиегінде орналасқан. Бұл қабырғамен қоршалған зират 12 ғасырда Пиза архиепископы Убальдо де Ланфранчи үшінші крест жорығынан Пизаға әкелген Голгофадан алынған киелі топырақпен жүктелген кеме төңірегінде салынған делінеді. Осыдан "Кампо Санто" (Қасиетті дала) атауы шыққан. Ғимараттың өзі бір ғасырдан кейін салынды және бұрынғы жерлеу орнының үстіне орнатылды. Бұл үлкен, тікбұрышты готикалық галереяның құрылысы 1278 жылы сәулетші Джованни ди Симоне бастады. 1284 жылы Пиза Мелория теңіз шайқасында генуялықтарға жеңілген кезде ол қайтыс болды. Зират тек 1464 жылы аяқталды. Сыртқы қабырға 43 соқыр аркадан тұрады. Екі кіреберіс бар. Оң жақтағы кіреберіс әдемі готикалық шатырмен безендірілген және төрт қасиетті адамның арасында баласын ұстаған Құдай ана бейнесін қамтиды. Бұл 14 ғасырдың екінші жартысында Джованни Пизаноның ізбасары жасаған туынды. Көптеген қабірлер аркадалардың астында, бірақ бірнешеуі орталық газонға орналасқан. Ішкі аула күрделі дөңгелек аркалармен қоршалған, олардың жіңішке тіреулері және көп қабатты ою-өрнектері бар. Кампозанто Монументаледе бұрын рим мүсіндері мен саркофагтардың үлкен коллекциясы болған, бірақ қазір олардың тек 84-і сақталған. Қабырғалар бір кезде фрескалармен жабылған, алғашқылары 1360 жылы, соңғылары үш ғасырдан кейін салынған. Беноццо Гоццолидің (15 ғасыр) "Ескі өсиеттің оқиғалары" солтүстік галереяда, ал Пьеро ди Пуччоның (15 ғасырдың соңы) "Жаратылыс оқиғалары" оңтүстік аркадада танымал болды. Ең танымал фреска – Буонамико Буффалмакконың реалистік туындысы "Өлімнің жеңісі". 1944 жылдың 27 шілдесінде одақтас авиациясы тастаған өртке қарсы бомбалар ғимараттың шатырын өртеп, оны балқыған мырышпен жауып, дерлік толығымен жойды. 1945 жылдан бері қайта жаңарту жұмыстары жүргізілуде және қазір Кампо Санто бастапқы күйіне келтірілді.
Ноуво ди Санто Спирито ауруханасы
Ospedale Nuovo di Santo Spirito (Жаңа Киелі Рух ауруханасы) алаңның оңтүстік жағында орналасқан. 1257 жылы Джованни ди Симон бұрыннан бар, кішкентай аурухананың орнында салған. Бұл аурухананың мақсаты – паломниктерге, кедейлерге, науқастарға және тастап кетілген балаларға баспана беріп көмектесу болған. Кейіннен аурухананың атауы Ospedale della Misericordia (Мейірімділік ауруханасы) немесе di Santa Chiara (Санкт-Кьяра) деп өзгертілді, бұл атау кешендегі шағын шіркеуге берілген еді. Аурухананың сыртқы қабырғалары готика стиліндегі екі терезесі бар кірпіштен салынған; ал ішкі бөлігі басқа ғимараттардың мәрмәр түстерін имитациялап, қара және ақ екі түспен боялған. 1562 жылы, Медичи әулеті қала билігінде болған кезде, аурухана флоренциялық Ренессанс үлгісінде қайта жаңартылды. Барлық есіктер мен терезелер сұр құмтаспен қапталған жаңа, тікбұрышты нысандармен ауыстырылды. Бүгінде бұл ғимарат толығымен аурухана ретінде пайдаланылмайды. 1976 жылдан бері ғимараттың орталық бөлігінде Синопиас мұражайы орналасқан, онда Кампо-Санто фрескаларының бастапқы эскиздері сақталады.
Опера сарайы
Палаццо делл'Опера (Опера – "жұмыстар" мағынасында, бұл кешеннің шеберханалары болған) алаңның оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан. Оның бөліктері әртүрлі кезеңдерде салынған, негізгі ғимарат кем дегенде 14 ғасырға, ал соңғысы 19 ғасырға дейін салынған. Бастапқыда бұл үйлер собор кешенінің жұмысшыларына – тігіншіге, бағбанға, қоңыраушыға және т.б. тиесілі болды. 19 ғасырға дейін Opera della Primaziale әкімшілік кеңселері мұнда көшірілгенге дейін. Сол жылдары кафедралық үй де кешенге көшірілді. Уақыт өте келе кешен бірнеше рет қайта құрылды, бірақ негізгі ғимараттың фасады әлі де бастапқы келбетін сақтап тұр. 21 ғасырдың басында әкімшілік кеңселер мен кафедра архиепископтыққа жақын жатқан сарайға қайта көшірілді. Қазір төменгі қабаттағы бірнеше бөлме ғана бақылау және техникалық қызметкерлердің кеңселері ретінде пайдаланылуда. Көшіруден кейін жоғарғы бөлмелер уақытша көрмелер өткізу үшін айналдырылды (2014). Адамдар осы бөлмелерге алғаш рет кіру мүмкіндігіне ие болып отыр. Көпшілік назарына ұсынылатын ең қызықты бөлмелер – Президенттің кабинеті, Депутаттар залы, шағын ғибадатхана және Капитул бөлмесі. Ал "Логетта" бөлмесі (Агостино Гирланданың фрескаларымен), "Скриттоио" бөлмесі (Иль Содоманың фрескасымен), "Виола" бөлмесі және техникалық бөлме жабық күйде сақталуда.