Рудольф Бультман: Жаңа өсиеттің неміс дінтанушысы және түсіндірушісі

Кіріспе

Неміс теологы (1884–1976)

Рудольф Карл Бултманн (; 20 тамыз 1884 – 30 шілде 1976) – неміс лютерандық теолог және Марбург университетінің Жаңа Келісім профессоры. Ол 20 ғасырдың басындағы Киелі кітапты зерттеулердегі маңызды тұлғалардың бірі болды. Либералды теологияның белгілі сыншысы Бултманн Жаңа Келісімді экзистенциалистік тұрғыдан түсіндіруді жақтады. Оның Жаңа Келісімге қатысты герменевтикалық көзқарасы оны диалектикалық теологияның қолдаушысы етті. Бултманн Жаңа Келісімнің тарихи талдауының нәтижесіз және қажетсіз екеніне сенді, себебі ең алғашқы христиандық әдебиеттер нақты орындарға көп көңіл бөлген жоқ. Бултманн Исаның "не" емес, "бар" екені маңызды деп сақты, яғни Исаның өмір сүргені, уағыздағаны және айқышқа шегеленіп өлгені маңызды, ал оның өмірінде болған оқиғалардың мәні шамалы. Бултманн мифтерді жоюға сүйенді, бұл Жаңа Келісімдегі мифологиялық элементтерді экзистенциалдық тұрғыдан түсіндіру әдісі. Бултманн христиандық сенім үшін Жаңа Келісімдегі жарияланым, яғни керигмаға сенудің ғана жеткілікті екенін, тарихи Исаға қатысты нақты фактілердің қажет еместігін айтты.

Өмірбаян

Бюльтман 1884 жылғы 20 тамызда Ольденбург қаласындағы Вифельстедеде, лютеран пасторы Артур Кеннеди Бюльтманның ұлы болып дүниеге келді. Ол Ольденбург қаласындағы Алтес гимназиясында бітірді және Тюбингенде теологияны оқыды. Үш семестрден кейін Бюльтман Берлин университетіне екі семестрге, содан кейін Марбургке тағы екі семестрге барды. 1910 жылы Марбургте Иоганн Вайс жетекшілігімен «Пауылдың хаттары» тақырыбында диссертация қорғап бітірді. Ол сондай-ақ Герман Гункель мен Вильгельм Гейтмюллерден дәріс алды. Екі жылдан кейін Марбургте Жаңа өсиеттен лекция оқыды. Бюльтман 1917 жылғы 6 тамызда Хелен Фельдманға үйленді. Олардың үш қызы болды. Бюльтманның әйелі 1973 жылы қайтыс болды. Бреслау мен Гиссенде қысқа мерзімді лекциялар бергеннен кейін, Бюльтман 1921 жылы Марбургке профессор болып оралды және 1951 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін сол жерде қалды. Оның докторанттарының арасында Ханс Йонас, Эрнст Кеземан, Гюнтер Борнкамм, Гельмут Кёстер және Эрнст Фукс болды. Ол Ханна Арендті де оқытты. 1944 жылдың күзінен бастап 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін ол Эссендегі бомбалаудан қашып келген Ута Ранке Хайнеманды отбасына алды. Бюльтман Марбургте бес жыл бойы сабақ берген Мартин Хайдеггермен дос болды. Хайдеггердің экзистенциализмге қатысты көзқарастары Бюльтманның ойлауына әсер етті. Бұл достықтан 1923-1928 жылдар аралығында Бюльтман мен Хайдеггердің белсенді және ашық диалогына негізделген «бір түрлі достық» пайда болды. Алайда, Бюльтман өзінің көзқарасын Хайдеггердің ойларымен толықтай байланыстыруға болмайтынын айтты, себебі «Жаңа өсиет – біздің табиғатымыз туралы ілім емес, біздің адам ретінде шынайы болуымыз туралы емес, Құдайдың осы азаттық іс-әрекетін жариялау». Ол нацизмді басынан бастап сынға алды және 1933-1941 жылдар аралығындағы мансабы университеттер мен протестант шіркеуіне әсер етуі туралы нацистермен күрес сериясымен белгіленді. Шіркеудің нацистік мемлекеттен христиандық күтуге болмайтынын білетін лютеран болғандықтан, ол оның антисемитизмін тікелей айыптамады. Бірақ ол Германияның өмірінің барлық салаларына, соның ішінде университеттер мен протестант шіркеуіне билік етуді талап етуге қарсы болды және оның христиандық емес екенін уағыздау өзінің жауапкершілігі деп сенді, әсіресе Хайдеггер 1933 жылы нацистік ректорлық сөйлегеннен кейін. Ол әсіресе, барлық нәсілдік еврейлерді азаматтық ұйымдардан және көптеген кәсіптерден, соның ішінде дін қызметкерлерін де алып тастаған, яғни еврей тегіне ие кез келген христиан дін қызметкерлерін де алып тастаған арий параграфына қарсы болды. Ол арий параграфы «христиан шіркеуінің мәніне қайшы келеді» деп мәлімдеді, өйткені шіркеу яһуди мен басқа ұлт адамдарының арасында ешқандай айырмашылық жасамады. Ол нацистік Германиядағы протестанттық қозғалысқа қосылды, бұл қозғалысқа протестант шіркеулерінің бәрін нацистік рейхті қолдаған бір шіркеуге біріктіру үшін үкімет қолдаған күш-жігерге қарсы шықты. Бюльтман өзінің мансабы кезінде және одан кейін көптеген құрметке ие болды, соның ішінде көптеген университеттерден құрметті докторлық дәрежелері мен құрметті қоғамдарға сайлау. 1974 жылы Федеративтік республика оған «Құрмет ордені» орденінің ең жоғары дәрежесін берді. 1976 жылғы 30 шілдеде Марбургте қайтыс болды. Ол Жоханның Ізгі хабарына, онда ол Жоханға – евангелистердің біреуі ғана – байланысты болған жоғалған белгілер Ізгі хабарының болуын ерекшеледі. Оның «Дас Евангелие де Йоханнес» атты монографиясы сол кезде өте даулы болды, тарихи Исаны зерттеуде маңызды оқиғаға айналды. Сол жылы оның «Жаңа өсиет және мифология: Жаңа өсиет хабарларын демифологизациялау проблемасы» атты дәрісінде аудармашыларды Жаңа өсиетті демифологизациялауға шақырды; әсіресе ол табиғаттан тыс Киелі кітап аудармаларын уақытша және экзистенциалдық категориялармен ауыстыруды ұсынды. Оның аргументі көптеген жағынан сол кездегі әріптесі философ Мартин Хайдеггердің экзистенциалистік ой-пікірін, сонымен қатар Хайдеггердің шәкірті және нацистік Германиядан жер аударылған Ханс Йонас әзірлеген герменевтикалық процедураларды бейнеледі. Бұл тәсіл Бюльтманды Мәсіхтің өмірден бұрын болуы сияқты ілімдерді қабылдамауға итермеледі. Ол бұл бағыттағы еңбектерінің қазіргі заманғы аудиторияға – ғылым мен техникаға – Исаның ілімдерінің маңыздылығын (немесе экзистенциалдық сапасын) түсіндіретініне сенді. Бюльтман осылайша өзінің «Жаңа өсиет хабарларын демифологизациялау» жобасын негізінен евангелизациялық міндет деп санады, керигманы, яғни Ізгі хабарды жариялауды, бірінші ғасырдың «мифтік әлем көрінісінің» элементтерін жою арқылы нақтылады, бұл элементтер қазіргі адамдарды христиандық сенімнен алшақтатуы мүмкін: «Ғылымның қалыптасқан ойлауымызға түгелдей әсер еткеннен кейін, мифтік әлем көрінісін қайта жаңғыртуға тырысу мүмкін емес. Жаңа өсиет мифологиясын сліптей қабылдау – тек қана қателік, мұндай қабылдауды сенімнің талабы ретінде қою – сенімді бір түрлі еңбекке айналдыру». Бюльтман теологияны экзистенциалдық тұрғыдан қарастырды және Жаңа өсиетті радикалды мәтін деп санайтын, сол кездегі басымдылыққа ие болған протестанттық табиғаттан тыс түсіндіруге байланысты түсінуге лайық, бірақ сұрақ тудыратын мәтін деп санады. «Заңға адалдардың» мақтанышында да, «өзінің даналығымен мақтан тұтатын философтардың» мақтанышында да Бюльтман «өзімізге бағынуға тырысатын, тіпті біздің шынайы болғанымызды білетін иелікке ұмтылатын» «адамның негізгі көзқарасын» көреді. Жаңа өсиеттің барлық адамдық иелікке қарсы тұруы – «біз өзіміздің әлемдегі құлағандығымыздан ешқандай жолмен азат бола алмаймыз, бірақ тек Құдайдың ісі арқылы ғана азат боламыз – Мәсіхте іске асырылған құтқару оқиғасы». Бюльтман Исаның өмірі туралы баяндардың теологияны оқиға түрінде ұсынып, миф тілінде сабақтарды үйрететініне сенді. Оларды жоюдың қажеті жоқ, бірақ оларды бүгінгі күн үшін түсінуге болатындай түсіндіру қажет. Бюльтман сенімнің қазіргі күндегі шындыққа айналуын қалады. Бюльтманға әлем халқы әрдайым көңілі толмағандықтан және қырқылыстан құтыла алмайтындықтан көрінеді. Сенім – бұл белгілі бір ерік күшімен жасалған шешімдік акт, «көне дәлелдерді» жинап, мақтаудың қажеті жоқ. Бюльтман құтқару және мәңгілік туралы былай деді: «Енді тек сенушілер мен сенбеушілер болғандай, солай қазірде құтылғандар мен құтылмағандар, өмірі барлар мен өлімде болғандар бар». Бюльтман формалық сынды осыншалықты дамытты, тіпті Ізгі хабарлардың тарихи құндылығына күмән тудырды. Соған қарамастан, Бюльтман Мәсіх мифі туралы теорияға қарсы белсенді түрде күресті. «Иса мен Сөз» атты кітабында ол былай деп жазды: «Исаның шын мәнінде болғанына күмән тудыру негіссіз және оны жоққа шығарудың қажеті жоқ. Ең ертегі палестиналық қауымдастықтың тарихи қозғалысының негізін қалаушы Иса екеніне ешқандай саналы адам күмәнданбайды».

Bultmann was born on 20 August 1884 in Wiefelstede, Oldenburg, the son of Arthur Kennedy Bultmann, a Lutheran minister. He did his Abitur at the Altes Gymnasium in the city of Oldenburg, and studied theology at Tübingen. After three terms Bultmann went to the University of Berlin for two terms, and finally to Marburg for two more terms. He received his degree in 1910 from Marburg with a dissertation on the Epistles of St Paul written under the supervision of Johannes Weiss. He also studied under Hermann Gunkel and Wilhelm Heitmüller. After submitting a habilitation two years later, he became a lecturer on the New Testament at Marburg. Bultmann married Helene Feldmann on 6 August 1917. The couple had three daughters. Bultmann's wife died in 1973. After brief lectureships at Breslau and Giessen, Bultmann returned to Marburg in 1921 as a full professor, and stayed there until his retirement in 1951. His doctoral students included Hans Jonas, Ernst Käsemann, Günther Bornkamm, Helmut Koester, and Ernst Fuchs. He also taught Hannah Arendt. From autumn 1944 until the end of the Second World War in 1945 he took into his family Uta Ranke Heinemann, who had fled the bombs and destruction in Essen. Bultmann became friends with Martin Heidegger who taught at Marburg for five years. Heidegger's views on existentialism had an influence on Bultmann's thinking. What arose from this friendship was a "sort of comradery" grounded on an active and open dialogue between Bultmann and Heidegger from 1923 to 1928. However, Bultmann himself stated that his views could not simply be reduced to thinking in Heideggerian categories, in that "the New Testament is not a doctrine about our nature, about our authentic existence as human beings, but a proclamation of this liberating act of God." He was critical of Nazism from the beginning and his career between 1933 and 1941 was marked by a series of struggles with Nazis regarding their influence upon the universities and the Protestant Church. As a Lutheran who held that the Church could not expect the Nazi State to be Christian, he did not directly denounce its anti Semitism. But he objected to its claim to have authority over all aspects of German life including the universities and the Protestant church and believed it was his responsibility to preach that it was unChristian, especially after Heidegger gave his pro Nazi rectorial address in 1933. He particularly rejected the Aryan paragraph that disenfranchised all people racially Jewish from civic organizations and many professions including clergy, entailing defrocking any Christian clergy with Jewish ancestry. He stated that the Aryan paragraph was "incompatible with the essence of the Christian church", since the church made no distinction between Jew and Gentile. He joined the Confessing Church, a Protestant movement in Nazi Germany that arose in opposition to government sponsored efforts to unify all Protestant churches into a single pro Nazi Reich Church. Bultmann received many honors during and after his career, including honorary doctorates from many universities and elections to honorary societies. In 1974, the Federal Republic granted him the highest level of the Order of Merit. He died on 30 July 1976 in Marburg. to the Gospel of John, in which he distinguished the presence of a lost Signs Gospel on which John—alone of the evangelists—depended. His monograph, Das Evangelium des Johannes, highly controversial at the time, became a milestone in research into the historical Jesus. The same year his lecture New Testament and Mythology: The Problem of Demythologizing the New Testament Message called on interpreters to demythologize the New Testament; in particular he argued for replacing supernatural biblical interpretations with temporal and existential categorizations. His argument, in many ways, reflected a hermeneutical adaption of the existentialist thought of his colleague at the time, the philosopher Martin Heidegger but also the hermeneutic procedures developed by Hans Jonas, a student of Heidegger and an exile from Nazi Germany. This approach led Bultmann to reject doctrines such as the pre existence of Christ. Bultmann believed his endeavors in this regard would make accessible to modern audiences — already immersed in science and technology — the significance (or existential quality) of Jesus' teachings. Bultmann thus thought of his endeavor of "demythologizing the New Testament proclamation" as fundamentally an evangelism task, clarifying the kerygma, or gospel proclamation, by stripping it of elements of the first century "mythical world picture" that had potential to alienate modern people from Christian faith:
It is impossible to repristinate a past world picture by sheer resolve, especially a mythical world picture, now that all of our thinking is irrevocably formed by science. A blind acceptance of New Testament mythology would be simply arbitrariness; to make such acceptance a demand of faith would be to reduce faith to a work. Bultmann saw theology in existential terms, and maintained that the New Testament was a radical text, worthy of understanding yet questioned in his time because of the prevailing Protestant conviction in a supernatural interpretation. In both the boasting of legalists "who are faithful to the law" and the boasting of the philosophers "who are proud of their wisdom", Bultmann finds a "basic human attitude" of "highhandedness that tries to bring within our own power even the submission that we know to be our authentic being". Standing against all human high handedness is the New Testament, "which claims that we can in no way free ourselves from our factual fallenness in the world but are freed from it only by an act of God the salvation occurrence that is realized in Christ." Bultmann remained convinced that the narratives of the life of Jesus offered theology in story form, teaching lessons in the familiar language of myth. They were not to be excluded, but given explanation so they could be understood for today. Bultmann thought faith should become a present day reality. To Bultmann, the people of the world appeared to be always in disappointment and turmoil. Faith must be a determined vital act of will, not a culling and extolling of "ancient proofs". Bultmann said about salvation and eternity: "As from now on there are only believers and unbelievers, so there are also now only saved and lost, those who have life and those who are in death." Bultmann carried form criticism so far as to call the historical value of the gospels into serious question. Despite that, Bultmann was an outspoken opponent of the Christ myth theory. In his book Jesus and the Word, he wrote:"Of course the doubt as to whether Jesus really existed is unfounded and not worth refutation. No sane person can doubt that Jesus stands as founder behind the historical movement whose first distinct stage is represented by the oldest Palestinian community"

Ол дене, жан және Рух арасындағы қатынасқа қатысты монистік көзқарас білдірді.

Мұрасы мен сын

Бултман көрнекті оқытушы болды және ол оқушыларының тәуелсіз ойлауын ынталандырды. Нәтижесінде "Бултман мектебінде" екі маңызды даму орын алды. 1954 жылы Эрнст Кесман "тарихи Иса туралы" мәселені көтерді (яғни, тарихи Иса туралы білімнің христиандық сенім үшін маңыздылығы туралы сұрақ), және Бультманның көптеген шәкірттері бұл мәселеде өз ұстаздарынан тәуелсіз ұстаным қалыптастырды. Содан кейін Эрнст Фукс пен Герхард Эбелинг, Бультманның экзистенциалистік талдауына сүйене отырып, адам өмірінің тілдік ерекшеліктерін баса назар аударатын Жаңа Өсиетті түсіндіру әдісін жасады, бұл "жаңа герменевтика" деп аталды. Бультманның өзі денсаулығына мүмкіндік болғанша, оқушыларымен бірге осы талқылауларға қатысты, кейін Марбургте тыныш өмір сүріп, 1976 жылы қайтыс болды. Кейіннен Бультманның Жаңа Өсиетке қатысты көзқарасы күшейе түскен сынға ұшырады, бұл заманауи ғалымдарды оның теоремаларын еңсеруге жетеледі. Теолог және христиан тарихшысы Ларри Хуртадоның айтуынша, Бультман "көне христиандық мәтіндерге теологиялық критериймен, яғни сенім арқылы ақталудың нақты формулировкасымен қарады, оны жазбалардың жарамдылығын бағалау үшін пайдаланды". Джон П. Мейер Бультманның "бірнеше жалған сөздермен мәселелерді шешудің қызық жолы бар екеніне" сенеді, оның аргументтері ұрпақтан-ұрпаққа жеткеніне қарамастан, олар тұжырымды емес". Барт Д. Эрман Бультманның кейбір ұстанымдарымен келіссе де, "қатарымызда осы интерпретацияның пионері Бультманның теорияларымен келісетін формалық сыншылар жоқ" деп атап көрсетеді. Вернер Х. Келбердің айтуынша, "Бүгінде Бультманның Синоптикалық Дәстүрінің негізгі болжамдарының барлық спектрі күмәнді деп есептеуге болады". Бультманның Жаңа Өсиетке қатысты скептикалық көзқарасы консервативті библиялық ғалымдар, мысалы, Клаус Бергер және Крейг Бломберг сынға алды. Формалық сын, әсіресе, соңғы жылдары Мартин Хенгель, Ричард Баукхэм және Брант Дж. Питр евангелиелерді куәгерлер жазған деген дәстүрлі теорияны қайта бекітіп, сынға алды.

Bultmann was an outstanding teacher, and he encouraged independence of mind among his students. The result was two major developments within the “Bultmann school.” In 1954 Ernst Käsemann raised “the question of the historical Jesus” (i. e., the question of the significance of knowledge of the historical Jesus for Christian faith), and a number of Bultmann’s pupils developed a position independent of their teacher’s on the matter. Then Ernst Fuchs and Gerhard Ebeling, building on Bultmann’s existentialist analysis, developed a method of interpreting the New Testament that emphasized the linguistic mode of human existence, giving birth to the so called new hermeneutic. Bultmann himself took part in these discussions along with his pupils for as long as his health permitted, later living quietly in Marburg, where he died in 1976. Posthumously, Bultmann’s approach to the New Testament has been subject to increasing criticism, which has led modern scholars to overcome his theorems. According to the theologian and historian of Christianity Larry Hurtado, Bultmann "approached the ancient Christian texts with a theological criterion, a particular formulation of justification by faith, which he used to judge whether the writings were valid or not." John P. Meier believes that Bultmann had a "disconcerting way of solving problems with a few evasive sentences, his arguments do not hold up, despite having been handed down for generations." Bart D. Ehrman, while agreeing with some of Bultmann's positions, underlines that "among our ranks there are no more form critics that agree with the theories of Bultmann, the pioneer of this interpretation". According to Werner H. Kelber, "Today it is no exaggeration to claim that a whole spectrum of main assumptions underlying Bultmann's Synoptic Tradition must be considered suspect." Bultmann's skeptical approach to the New Testament has received criticism from conservative biblical scholars like Klaus Berger and Craig Blomberg. Form criticism, in particular, has been challenged in recent years by Martin Hengel, Richard Bauckham and Brant J. Pitre, who have reasserted the traditional theory that the Gospels were written by eyewitnesses.